Miklós Zrínyi

VII. Miklós Zrínyi veya Nikola Zrinski (Macarca: Zrínyi Miklós, Hırvatça: Nikola Zrinski d. 5 Ocak 1620 – ö. 18 Kasım 1664), Hırvat ve Macar soylusu asker, devlet adamı ve şair.

Varlıklı, aristokrat bir ailede doğan Zrínyi, Cizvitler tarafından eğitilmiş ve 1647'de Hırvatistan'ın valisi olmuştur. Başlıca amacı Türkleri Macaristan'dan çıkarmaktır. Tüm hayatını fatihlerle savaşarak geçirmiş, yüzyılının en önde gelen Macar askeri lideri olmuştur. 1664'te Habsburg karşıtı bir örgüt kurmuş, ancak aynı yıl bir yaban domuzu tarafından öldürülmüştür.^{[1]Miklos Zrinyi.}

Zigetvar Kuşatması’nı konu alan ve Macar edebiyat tarihinin en önemli destanı olarak kabul edilen “Szigeti Veszedelem" (Zigetvar Tehlikesi) adlı eserin yazarıdır.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} Macar tarihinde büyük önemi ve saygınlığı olan bir aileye mensuptur. Şairin büyük büyükbabası IV. Miklós Zrínyi, Zigetvar Kalesi'ni Osmanlılara karşı savunurken ölmüş; büyükbabası IV. György Zrínyi ise ülkenin başkomutanlığını alarak ailenin ününü arttırmıştır. Babası Kutsal Roma İmparatoru'nun sadık adamlarından biridir. Kendisi de bir asker olarak Macaristan'ın bağımsızlığı için uğraşmıştır. Gerek Osmanlılara gerekse Habsburglara karşı Macaristan'ı savunmuştur. Habsburg yönetimine karşı Macarların giriştiği özgürlük mücadelelerinde fikirleri etkili olmuştur.

Hayatı

5 Ocak 1620'de dünyaya gelmiştir. Doğum yeri konusunda değişik görüşler mevcuttur. Čakovec'de doğmuş olma ihtimali yüksektir.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} Babası Kral II. Ferdinand'ın sadık adamları arasında yer alan Hırvat banı (genel vali) IV. Miklós Zrínyi, annesi Macar soylusu Magdolna Széch'dir.

Ailesinin geçmişi

Ailesinin soyu Dalmaçya kökenli feodal bir aile olan De Brebiri ailesine dayanmaktadır.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} Hırvatlaşan Brebiri ailesi üyeleri evlilik yoluyla 13. yüzyılda büyük bir güce sahip olmuştur. 14. yüzyılda György Brebiri Macar Krallığı'na bağlılık yemini etmiş; Hırvatistan'ın iç bölümündeki Zrin (veya Zerin) Kalesi'ni alınca kalenin adını soyadı olarak kullanmaya başlamıştır.

Aile üyeleri 15. yüzyıldan itibaren Osmanlı akınlarına karşı mülklerini savunmak için mücadele etmiştir. 1566'da Osmanlıların büyük bir orduyla Macaristan'a girmesi üzerine IV. Miklós Zrínyi, Zigetvar Kalesi'nin komutasını eline almış ve Zigetvar Kuşatması'nda Osmanlılara karşı savaşırken ölmüştür. Aile 1620'lerde Katolik mezhebine girdikten sonra Viyana Sarayı'nın ve Katolik mezhebinin en büyük savunucusu olmuş, Osmanlılarla yaptıkları sınır savaşları sonucu Macar soyluları arasında kendilerine önemli bir yer edinmiştir.

Çocukluk ve gençlik yılları

Miklós Zrínyi'nin çocukluğu Čakovec'de geçmiştir. 1621 yılında, henüz 1 yaşındayken annesini kaybetmiştir.^{[3]Magdolna Széchy.} Ardından babası 1626 yılında Gábor Bethlen'e karşı savaşırken hastalanıp hayatını kaybetmiştir. Miklós Zrínyi, 1628'de kardeşi Péter Zrínyi ile birlikte Graz'daki Cizvit okuluna gönderilmiştir. 1633'te eğitimine Viyana'da ve Nagyszombat'ta devam etmiştir. Cizvit okullarının katı sisteminden sıkılmaktaydı ancak 6 dilde konuşan, 8 dilde okuyabilen bir genç olarak yetişmiş ve ilgi alanındaki kitapları toplayıp okuyarak hayatı boyunca kendini yetiştirmeye devam etmiştir.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004}

1636'da kral tarafından kardeşi ile birlikte eğitim amacıyla İtalya'ya gönderilmiştir. İtalya seyahati 8 ay sürmüştür. Eski Çağ eserlerini ve Roma İmparatorluğu tarihini öğrenmiş; Papa VIII. Urbanus ile görüşmüştür. Seyahatinin büyük bölümünü Venedik'te geçirmiştir. Venedik'teki yaşamdan, opera, tiyatro ve müzikten etkilenmiştir.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} Modern İtalyan edebiyatı da ilgisini çekmiş, ünlü kütüphanesini oluşturmada bu seyahat çok etkili olmuştur. İtalya'dan döndükten sonra topraklarının ve mülklerinin yönetimini üstlenen şair, Csaktornya Kalesi'ni sağlamlaştırıp süslü bahçelerle donatmıştır. Burada nadide eserlerin toplandığı bir koleksiyon ve kütüphane düzenleyerek de kaleyi bir kültür merkezi haline getirmiştir.

Osmanlı akınlarına karşı topraklarını korumak için bir ordu kurmuştur. Diğer büyük toprak sahipleri ile birlikte askeri yerleşim birimleri oluşturmuştur.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004}

Osmanlılarla mücadelesi

1640 yılında Légrad ve Muraköz komutanlığına getirilmiştir. Muraköz civarı, Avusturya'ya gitmenin en kestirme yolu olduğundan, yoğun bir şekilde Osmanlı akınlarına hedef olmaktaydı. Zrínyiler de Osmanlı topraklarına akınlar düzenledi. Osmanlılar barış zamanı gerçekleşen bu saldırılar hakkında Viyana'ya şikayet mektupları göndermiştir. Osmanlılarla barışın bozulmasını istemeyen kral, Zrínyi kardeşleri Viyana Sarayı'na çağırarak, kendilerini Osmanlıların akınlarına karşı yaptıkları akınlar yüzünden sertçe uyarmış ve eylemlerine derhal son vermelerini emretmiştir. Zrínyiler kralın emirlerini dikkate almayarak, Osmanlılara karşı yürüttükleri mücadeleye devam etmişlerdir. Macar halkının yok olmaması için Osmanlılarla mücadelenin şart olduğunu iddia ediyorlardı. Ancak Muraköz'deki halk değil, kraliyet çıkarları ile daha çok ilgili olan kral, Zrínyiler ve askerlerini İsveçlilere karşı savaşmak için Avusturya ordusuna katılmaya çağırdı.

Katıldığı savaşlar

Zrínyi, 1643 yazının sonunda Otuz Yıl Savaşı'na katılmıştır. Kral, binbaşı rütbesiyle onu Macar ve Hırvat askerlerinin komutanı yapmıştır. Savaşta büyük başarı göstermiş ve İsveçlilerin yenilip geri çekilmesi üzerine 1644'te topraklarına geri dönmüştür.

1644 yılında I. György Rákoczi’nin başlattığı bağımsızlık savaşında Macarlarla çarpışmak zorunda kalmıştır. Her fırsatta imparatorluk ordusundan ayrılarak topraklarına geri dönmeye çalışmıştır.

Evlilikleri

Miklós Zrínyi, ülkenin en önemli adamı olan Miklós Eszerházy’nin kızı Anna Júlia’ya aşık olmuş ama çeşitli sebeplerle evlenememiştir. Anna Julia'nın başka birisi ile evlendirilmesi üzerine bu olayın üzüntüsüyle Vadász és Echo adlı eseri yazmıştır (1644). Ardından Gáspár Droskovich’in kızı Eusébia’ya aşık olmuş ve bu aşkın verdiği ilhamla Viola idillerini yazmıştır. 4 Haziran 1645’te Eusebia'yla nişanlanmış ancak nişanlanmalarından kısa süre sonra Eusébia ondan ayrılmak istemiştir. Zrínyi'nin Arianna Sírása’yı bu sırada yazdığı tahmin edilmektedir. Çift tekrar barışmıştır ve 1646’da evlenmişlerdir. Evlilikleri, Eusébia’nın 1651’de ölümü ile sonlanmıştır. Zrínyi bu acı ile Orpheus Keserve adlı ağıtı yazmıştır.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} 1652’de Löbl Mária ile ikinci evliliğini yapmıştır. Bu evlilikten Izsak adlı oğlu dünyaya gelmiş ancak çok küçük yaşta ölmüştür. Zrínyi 1659’da oğlunun ölümü üzerine bir ağıt yazmıştır.

Siyasi kariyeri

20 Ekim 1646’de Zala bölgesi naipliğine atanan Zrínyi, Nisan 1648’den itibaren düzenli olarak bölgenin işleriyle meşgul olmuştur. 1646-1647 yılları arasında meclise katılmış ve aynı yıl Hırvat banı olmuştur. 1653’te kendisini Genel Vali ilan ettirmek için uğraşmıştır. Bu makamın kafasındaki “Özgür Macaristan” hayalini gerçekleştirmek için yardımcı olacağını ummuştur. Arkasında büyük destek olmasına rağmen Genel Vali seçilmemiştir. Bunun üzerine II. György Rákoczi'nin Macar kralı olması planını gerçekleştirmeye çalışmıştır. Rakoczi'nin Lehistan'a yaptığı izinsiz sefer sonucu 1658'de Osmanlılar Erdel'e saldırmıştır.

Sıranın Macaristan'a geldiğini anlayan Zrínyi, Viyana ile arasını düzeltmeye çalışmış bu arada kendi çabalarıyla her fırsatta Osmanlılara zarar vermeye uğraşmıştır. 1661'de Kanije'nin karşısında bir kale(Zrínyi-Újvár/Yenikale) inşa ettirmeye başlamıştır. Osmanlılar barış için kale inşaatının durmasını şart koşmuşlardır. Zrínyi, Viyana'dan gelen inşaatı durdurma emrine rağmen 1662 yılında kaleyi tamamlamıştır.

1662'de mecliste Viyana yanlısı Katolikler ile Macarların özgürlüğü yanlısı Protestanlar arasında yaşanan gerginlik sırasında Zrínyi, Katolik olmasına rağmen Protestanların yanında yer almıştır. Bu tavrı yüzünden Katolikler kendisine cephe almıştır.

Osmanlı ordusu Macaristan'a yürüyüşe geçtiğinde Zrínyi Macar kuvvetlerinin komutanlığına getirilmiş ve 1663 yılı Ekim başlarında Osmanlı ordusunu yenmiştir. Zrínyi başarılarına rağmen görevden alınmıştır.

Zrínyi etrafına topladığı güçlerle 1664'te kış seferine çıkmış ve büyük başarı kazanmıştır. Osmanlıların önemli bir ikmal yeri olan Eszék Köprüsü'nü yakmıştır. Avrupa'da büyük kahraman, kurtarıcı ve büyük bir kumandan olarak tanınmıştır. Ardından Kanije'yi kuşatmıştır. Zrínyi'nin Kanije'yi kuşatması nedeniyle yardıma gelen Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmed Paşa tarafından Zrínyi-Újvár (Yenikale) yıktırılmıştır (1664).

11 Temmuz 1664'te Viyana'ya gitmiştir. Kale savunmasında yardım gönderilmediği için çok öfkeliydi. Viyana yönetimi, tüm zararların tazminini vererek ve Zrínyi'yi Várad generalliğine getirerek onu yatıştırmaya karar vermiştir ancak Zrínyi'nin Fransa, Papalık ve Venedik elçileri ile yaptığı görüşmeler bu kararın değişmesine neden olmuştur. Zrínyi'nin daha fazla güçlenmesini istemeyen Viyana, onu generalliğe getirmekten vazgeçmiş ve Kral ona derhal Macaristan'a dönmesini emretmiştir.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004}

Osmanlılarla Vasvar Barışı görüşmeleri devam ederken Osmanlı yönetimi Zrínyi'nin banlıktan alınmasını talep etmiş ancak Viyana bunu reddetmiştir.

Vasvar Barışı'nın imzalanması üzerine Zrínyi Osmanlılara karşı Fransa'dan yardım istemiştir. Habsburglardan ayrılıp Fransa'ya bağlanmak istediği iddia edilmektedir.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004} 18 Kasım 1664'te bir av sırasında hayatını kaybetmiştir. Szent-Ilóna Manastırı'ndaki aile mezarlığına defnedilmiştir. Onun bir yaban domuzu tarafından öldürülmesini hazmedemeyen halk, olayı bir suikast olarak yorumlamıştır. Ölümü Avrupa ülkelerinde üzüntüyle, Osmanlı Devleti'nde sevinçle karşılanmıştır.^{[2]Alpertunga Altaylı, Miklós Zrínyi ve Szigeti Veszedelem, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2004}

Eserleri

• Tábori Kis Tracta (1646, Ordu İçin Küçük Taktikler)

• Szigeti Veszedelem (1651, Zigetvar Tehlikesi)

• Vitéz Hadnagy (1650-1653, Cesur Teğmen)

• Máyás Király Életér l Való Elmélkedések (1656-1657, Kral Mátyás'ın Hayatı Hakkındaki Tefekkürler)

• Török Áfium Ellen Való Orvosság (1660, Türk Afyonuna Karşı Merhem)