Mihrişah Sultan Çeşmesi ve Namazgâhı

Mihrişah Sultan Çeşmesi (Küçüksu Kasrı Çeşmesi, Küçüksu Namazgâhı), İstanbul'da Beykoz ilçesine bağlı Göksu mahallesinde bulunan 19. yüzyıl meydan çeşmesi ve çeşmenin yanıbaşındaki namazgâh.

Göksu ve Küçüksu'nun simgesi olan çeşme, barok ve ampir üslupları arasındaki geçiş dönemini yansıtır, eski Boğaziçi resimlerinde sıklıkla tasvir edilmiş yapılardandır. Sağında ve solunda birere kıble taşı bulunur.

Tarihçe

O devirde ahşap bir yapı olan Küçüksu Kasrı'nı 1792'de tamir ettiren; ayrıca kasrın arkasında ve yanında bulunan mesire yerini düzenleten Osmanlı padişahı III. Selim, 1806'da deniz kenarına, bir sene önce ölmüş olan annesi Mihrişah Sultan'ın ruhu için abidevi bir meydan çeşmesi yaptırmıştır.^{[1]Uğurlu, Ayşe Hilal. III. Selim'in İstanbul'u: Siyâsî ve askerî dönüşümler ışığında imar faaliyetleri. 2012.[2]Küçüksu Mihrişah Sultan Çeşmesi.} Kareye yakın dikdörtgen planlı, dört yüzlü çeşmenin mimarı bilinmez. Dört tarafındaki toplam otuz iki satırlık kitabeleri Hafif Mehmet Paşa yazmıştır. Çayıra bakan yöndeki kitabede son mısrada, çeşmenin inşa edilme tarihi olan olan H.1221 (1806) tarihi yer alır.

Çeşme, yükseltilmiş bir taş sofa üzerinde namazgâh işlevi ile bir arada inşa edilmiş; sağ ve sol yanına iki tane kıble taşı yerleştirilmiştir.^{[3]Karakaş Tahiroğlu, Rumeysa. Işık Sembolizmi ve Dini Yapılarda Kandil Motifi. Mayıs 2023.} Namaz taşı olarak bilinen kıble taşlarının günümüze gelememiştir.^{[4]Başaran, Muhammed Ali. İstanbul-Göksu ve Çevresinin Tarihi Coğrafyası ve Mekânsal Değişimi (1394-1877) / Historical Geography and Spatial Change of Istanbul-Goksu and Its Environs (1394-1877). 1 Ocak 2022.}

Göksu ve Küçüksu dereleri arasında bulunan, İstanbulluların çok rağbet ettiği Küçüksu Çayırı adlı mesire alanının yanıbaşında olması nedeniyle çeşme, eski Boğaziçi resimlerinde çokça resmedilmiştir.^{[5]Mihrişah Sultan Çeşmesi.}

Küçüksu Çayırı'nın önüne yapılan vapur iskelesi; daha sonra Boğaz'daki köprülerinyapımı sırasında Küçüksu Çayırı'nın şantiye olarak kullanılması; Küçüksu Kasrı'nın uzun yıllar süren onarım çalışmalaro, çeşmenin bakımsız kalmasına neden olmuştur.^{[2]Küçüksu Mihrişah Sultan Çeşmesi.}

Mimari özellikleri

Çeşme, kareye yakın dikdörtgen plana sahiptir. Cadde kotundan dört basamakla yükseltilmiş geniş bir platforma inşa edilmiştir. Üstü geniş saçaklı, merkezî kubbe ve köşe kuleciklerinden oluşan kubbeli bir örtü ile örtülmüştür.^{[1]Uğurlu, Ayşe Hilal. III. Selim'in İstanbul'u: Siyâsî ve askerî dönüşümler ışığında imar faaliyetleri. 2012.}

Dört yüzlü çeşmenin kasır ve hisar cepheleri ile deniz ve cadde cepheleri birbirlerinin eşidir. Çeşmenin ayna taşları, klasik birer yuvarlak kemer içerisine yerleştirilmiştir. Ayna taşı bezemesi kasır ve hisar cephelerinde daha sade, deniz ve cadde cephelerinde ise daha yoğundur. Ayna taşlarının üzerindeki profillerin ortasında deniz ve cadde cephelerinde III. Selim'in tuğrası, kasır ve hisar cephelerinde ise kavuk şeklinde istiflenmiş birer yazı mevcuttur.

Çeşmenin saçak altında kalan bölümü kitabeye ayrılmıştır. Çeşmenin kitabesi, güzel bir talik ile yazılmış sekizer mısra şeklinde olmak üzere her dört yüzde saçak altındaki yüzeyin ortasına konmuştur.^{[1]Uğurlu, Ayşe Hilal. III. Selim'in İstanbul'u: Siyâsî ve askerî dönüşümler ışığında imar faaliyetleri. 2012.}