Melik Bey

Melik Bey (XIII.–XIV. yüzyıl), Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi'nin oğullarından biri olup günümüze ulaşan en eski Osmanlı resmî belgelerinden biri olan Mekece Vakfiyesi'nde adı geçmektedir.^{[1]Osman Bey'in çocukları. Türk Tarih Kurumu.} Osmanlı tarihinin ilk kuruluş dönemine ait kaynak azlığı, Melik Bey hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşmayı son derece güçleştirmektedir.

Adı ve Kimliği Üzerine Tartışmalar

"Melik" kelimesi Arapça kökenli olup "kral, hükümdar, sultan" gibi yüksek hükümranlık anlamları taşıyan bir unvandır. Bu nedenle bazı tarihçiler, Mekece Vakfiyesi'nde geçen "Melik" ifadesinin gerçek bir özel isim değil, bir lâkap ya da onur unvanı olduğunu öne sürmektedir.^{[2]Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları. 7 Aralık 2019.}

Çeşitli kaynaklarda bu şehzadenin gerçek adının Arslan Bey ya da Murad Arslan olduğu ileri sürülmektedir.^{[2]Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları. 7 Aralık 2019.} "Arslan" sözcüğü, eski Türk ad geleneğinde yiğitlik, güç ve cesaret simgesi olarak çok yaygın biçimde kullanılmıştır; Orta Asya ve Anadolu Türk hanedanlarında bu unsuru taşıyan birçok isim bulunmaktadır. Ancak kaynaklardaki bilgilerin kısıtlı ve çoğunlukla dolaylı olması, bu meseleyi kesin bir sonuca bağlamayı imkânsız kılmaktadır.

Melik Nâsır ile Olası İlişki

TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Osman I" maddesinde, Osman Gazi'nin oğullarından birine Melik Nâsır adını vermiş olmasının bir tesadüf olmadığına işaret edilmektedir. Bu ad, Memlük Sultanlığı'nın güçlü hükümdarı el-Melikü'n-Nâsır Muhammed b. Kalavun'dan (saltanat yılları: 1293–1294, 1299–1309 ve 1310–1341) esinlenilmiş olabilir. XIII. yüzyılın sonunda Anadolu'daki uç Türkmen beylikleri, İlhanlı baskısına karşı bir denge unsuru olarak Memlükler ile yakın siyasi ve sembolik ilişkiler kurmuşlardır. Osman Gazi de bu eğilime katılmış; o dönemde Memlük taraftarı Sülemiş isyanını desteklemiştir.^{[3]Osman I. TDV İslam Ansiklopedisi.} Dolayısıyla oğluna bir Memlük sultanının adı ya da unvanıyla bağlantılı bir isim vermiş olması, dönemin siyasi atmosferiyle uyum içindedir.

Mekece Vakfiyesi

Mekece Vakfiyesi, 15 Rebîülevvel 724 / 12 Mart 1324 tarihinde Orhan Gazi tarafından düzenlenmiş olan Farsça bir vakıf belgesidir. Günümüze fotoğrafı ulaşan bu belge, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet koleksiyonunda bulunmaktadır. Belge, Osmanlı kuruluş dönemini aydınlatmaya yarayan en eski ve en güvenilir kaynaklardan biri olarak kabul edilmekte; vakfiyenin düzenlendiği tarihte Orhan Bey'in hükümdar sıfatıyla hareket ettiğini ortaya koymaktadır.^{[4]Orhan Gâzî'nin Oğulları ve 749/1348 Târihli Beratı Üzerine Yeni Tespitler.}

Vakfiyenin şahitler bölümünde Melik Bey'in kardeşleri olan Çoban, Hamid ve Pazarlı ile kız kardeşleri Fatma Melek Hatun ile birlikte ismi yer almaktadır.^{[3]Osman I. TDV İslam Ansiklopedisi.} Tüm bu kardeşlerin aynı belgede bir arada anılması, onların 1324 yılında hayatta ve reşit olduklarına delalet etmektedir. Melik Bey ile birlikte vakfiyede adı geçen kardeşlerinin yaşları, Mekece'nin düzenlendiği tarihten geriye doğru hesaplandığında şehzadelerin doğumlarının XIII. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleştiği sonucuna varılmaktadır.^{[5]Osmanlı Sultanı Orhan (1324-1362) Avrupa'da Yerleşme. TTK Belleten, Nisan 2009.}

Vakfiyenin özgünlüğü H. Scheel ve Paul Wittek gibi bazı yabancı tarihçiler tarafından sorgulanmış; üzerindeki tuğranın sonradan eklenmiş olabileceği ileri sürülmüştür. Ancak belgenin kâğıt dokusu, hat özellikleri ve XIV. yüzyıla özgü imla kullanımı, Osmanlı tarihçilerinin büyük çoğunluğunun vakfiyenin özgünlüğünü kabul etmesine yol açmıştır.^{[6]Orhan Gâzî'nin Oğulları ve 749/1348 Târihli Beratı Üzerine Yeni Tespitler (4).}

Ailesi

Babası: Osman Gazi

Melik Bey'in babası, Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi (y. 1258–1324) yani I. Osman'dır. Ertuğrul Gazi ile Halime Hatun'un oğlu olan Osman Gazi, Kayı Boyu'na mensup bir Türkmen beyiydi. Osmanlı Beyliği'ni kuçük bir uç beyliğinden süratle büyüten Osman Gazi, Bizans sınır tekfurlarına karşı sürdürdüğü başarılı gazâ harekâtlarıyla bölgedeki en etkin güçlerden biri hâline geldi. Son yıllarında gut hastalığı nedeniyle devlet işlerini oğlu Orhan Gazi'ye devretmek zorunda kalmış; Eylül 1323 ile Mart 1324 tarihleri arasında hayatını kaybettiği düşünülmektedir.^{[3]Osman I. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Osman Gazi'nin iki eşi olmuştur: Birincisi, Kayı aşiretinin ileri gelenlerinden Ömer Abdülaziz Bey'in kızı Malhun Hatun (Mal Hatun); ikincisi ise ünlü İslam âlimi Şeyh Edebali'nin kızı Rabia Bala Hatundur. Melik Bey'in bu iki hanımdan hangisinin çocuğu olduğu kaynaklarda açıkça belirtilmemektedir. Bazı listelerde Melik Bey'in Malhun Hatun'dan doğduğu öne sürülse de bu bilgi kesin kaynaklara dayanmamaktadır.^{[1]Osman Bey'in çocukları. Türk Tarih Kurumu.}

Annesi

Melik Bey'in annesinin kim olduğu tartışmalı olmakla birlikte, bazı kaynaklarda Malhun Hatun'un oğlu olarak gösterilmektedir.^{[1]Osman Bey'in çocukları. Türk Tarih Kurumu.} Malhun Hatun, Osman Gazi'nin ilk eşi olup Orhan Gazi'nin de annesidir. Ancak bu bilgi, güçlü birincil kaynaklara dayandırılamamaktadır.

Kardeşleri

Vakfiyeler ve sonraki dönem Osmanlı kronikleri ile araştırmacı çalışmalarından elde edilen bilgilere göre Melik Bey'in kardeşleri şunlardır:

Kızı: Melek Hatun ve Paşa-Melek Meselesi

Melik Bey'in Melek Hatun adında bir kızı olduğu bilinmektedir. Tarihçi Vedat Turgut başta olmak üzere bu alanı inceleyen araştırmacılar, söz konusu Melek Hatun'un daha önce Pazarlı Bey'in oğlu Murad Bey'in kızı zannedilen Paşa-Melek Hatun ile aynı kişi olduğunu ileri sürmektedir.^{[2]Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları. 7 Aralık 2019.}

Osmanlı vakıf belgelerine göre Orhan Gazi, Kızıl Murad adlı bir kişinin oğluyla evlendirdiği Paşa-Melek Hatun'a Koçi ve Adaöyük köylerini "helallik" (mihir karşılığı) olarak vermiştir. Paşa-Melek Hatun bu köyleri evlatlık vakfına bağlamış; ancak daha sonra köylerin Gazi Murad İmareti'ne tahsis edilmesini şart koşmuştur. Paşa-Melek'in torununa intikal eden mülk, zamanla evladın elinden çıkmıştır.^{[2]Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları. 7 Aralık 2019.} Bu vakıf zincirinin araştırılması, Paşa-Melek'in Pazarlı Bey'in soyundan değil, doğrudan Melik Bey'in kızı olduğuna işaret eden verileri gün yüzüne çıkarmıştır.

Tarihsel ve Siyasi Bağlam

Osmanlı Kuruluş Döneminde Şehzade Olmak

Melik Bey, Osmanlı Beyliği'nin yavaş yavaş küçük bir uç beyliğinden daha geniş bir siyasi güce dönüştüğü kritik bir evrede yetişmiştir. XIII. yüzyılın sonlarında Söğüt ve Bilecik yöresinde doğduğu tahmin edilen Melik Bey, babasının Bizans tekfurlarına karşı yürüttüğü gazâ harekâtlarına çocukluk ve gençlik yıllarında tanıklık etmiştir. Osman Gazi'nin 1299'da Bilecik ve Yarhisar'ı almasından, 1313–1315 yıllarında Sakarya havzasındaki kalelerin fethine, ardından Bursa kuşatmasına dek süren bu dönem, yeni bir devletin şekillendiği çağdır.

Osmanlı beyliğinin kuruluş döneminde Kayı Boyu'nun aşiret geleneğine göre şehzadeler genellikle seferlere katılır, bazen fethedilen yerlerin idaresiyle görevlendirilirdi. Ne var ki Melik Bey'in bu tür bir idari ya da askerî görev üstlendiğine dair herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır. Bu durum, onun beylik yönetiminde kardeşleri kadar ön planda yer almadığına işaret edebileceği gibi, döneme ait kaynakların yetersizliğini de yansıtıyor olabilir.

Dönemin Siyasi Dengesi

Melik Bey'in yaşadığı dönemde Anadolu, birbiriyle rekabet eden birçok büyük güç arasında sıkışmış durumdaydı:

Anadolu Selçuklu Devleti: XIII. yüzyıl sonlarında Moğollar karşısında fiilen çöküş sürecine girmiş, 1308'de son bulmuştur.
İlhanlılar: Moğol kökenli bu devlet, 1243 Kösedağ Savaşı'nın ardından Anadolu üzerinde hâkimiyet kurmuş; Türkmen beylikleri üzerinde dolaylı bir baskı unsuru olmaya devam etmiştir.
Bizans İmparatorluğu: Osmanlı Beyliği'nin batı sınırında yer alan ve o dönemde Bitinya bölgesi üzerindeki denetimini giderek yitirmekte olan bu devletle Osman Gazi, sürekli çatışma hâlindeydi.
Memlük Sultanlığı: Mısır merkezli bu güçlü Türk-İslam devleti, Anadolu Türkmenleri nezdinde siyasi bir ilham kaynağı niteliği taşıyordu.

Bu çalkantılı ortamda Osman Gazi, çocuklarına Memlük hanedanının isimlerine atıfta bulunan adlar koyarak siyasi sembolizmi de işletmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi, Osman Gazi'nin oğullarından birine Memlük Sultanı'nın unvanıyla örtüşen "Melik Nâsır" adını vermesinin, dönemin Memlük yanlısı siyasi atmosferiyle doğrudan bağlantılı olduğunu vurgulamaktadır.^{[3]Osman I. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Kuruluş Döneminin Kaynak Sorunu

Melik Bey gibi erken dönem Osmanlı hanedan mensuplarının hayatlarını araştırmanın temel güçlüğü, dönemin kaynak yokluğudur. Osmanlı kroniklerinin büyük çoğunluğu, Osman Gazi'nin ölümünden en az bir asır sonra kaleme alınmıştır; Âşıkpaşazâde (öl. 1481), Neşrî (öl. y. 1520) ve İbn Kemâl (öl. 1534) bu yazarların başında gelmektedir. Söz konusu kronikler, kuruluş dönemini çoğunlukla destan ve menkıbe unsurları çerçevesinde aktarmakta; Melik Bey gibi siyasi rolü belirgin olmayan şehzadelere geniş yer vermemektedir. Bu nedenle Mekece Vakfiyesi gibi belgesel kaynaklar, dönemin gerçeğine en yakın bilgiyi sunduğu için birinci öneme sahiptir.

Soyu

Birincil Kaynaklar

Uzunçarşılı, İ. Hakkı. "Gazi Orhan Bey Vakfiyesi 724 Rebiülevvel–1324 Mart". Belleten, C. 5, S. 19, Temmuz 1941, s. 277–288.
Uzunçarşılı, İ. Hakkı. "Gazi Orhan Bey Vakfiyesi". Osmanlı Hanedanı Üstüne İncelemeler-Seçme Makaleler 2. İstanbul 2012, s. 37–49.

İkincil Kaynaklar

TDV İslam Ansiklopedisi. "Osman I" maddesi. Halil İnalcık. (Çevrimiçi)
İnalcık, Halil. Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
Turgut, Vedat. "Orhan Gazi Dönemi ve Vakıfları". Uluslararası Orhan Gazi ve Kocaeli Tarihi-Kültürü Sempozyumu Bildirileri, C. V. Kocaeli, 2019, s. 420–442.
Uzunçarşılı, İ. Hakkı. Osmanlı Tarihi, C. I. Ankara: TTK Yayınları, 2015, s. 105.
Emecen, Feridun M. İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası. İstanbul: Kitabevi, 2012.
Barkan, Ömer Lütfi ve Meriçli, Enver. Hüdâvendigâr Livası Tahrir Defterleri, C. I. Ankara: TTK Yayınları, 1988.