# Mehmed Said Şamil > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Said_%C5%9Eamil > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Mehmed Said Şamil, https://tr.wikipedia.org/wiki/Mehmed_Said_%C5%9Eamil (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Mehmed_Said_%C5%9Eamil.jpg/1280px-Mehmed_Said_%C5%9Eamil.jpg) * (public-domain)* - **Veraset:** Kuzey Kafkasya Emirliği hükümdarı - **Hüküm süresi:** 29 Ekim 1920-15 Mart 1921 - **Babası:** Muhammed Kâmil - **Annesi:** Nebiha/Necibe Hanım - **Doğum tarihi:** 1901 - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm tarihi:** 21 Mart 1981 - **Ölüm yeri:** İstanbul, Türkiye - **Dini:** İslam **Mehmed Said Şamil** veya **Muhammed Said Bey** (МухІамад-СагІид Шамил; 1901-21 Mart 1981), [Avar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29)-[Kumuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) asıllı [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) siyasetçidir. [Şeyh Şamil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_%C5%9Eamil)'in torunu olan Said Şamil, daha sonra sürgüne gitmeden önce 1920-1921 [Dağıstan Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan_Ayaklanmas%C4%B1) sırasında [Kuzey Kafkasya Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_Emirli%C4%9Fi)'nin hükümdarıydı. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin dağılmasını sağlamayı amaçlayan [Polonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya) liderliğindeki bir siyasi proje olan [Prometeizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prometeizm)'in önde gelen isimlerinden biriydi ve Kafkasya Bağımsızlık Komitesi ve liderliğini yaptığı Kafkas Dağlıları Halk Partisi gibi Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin çeşitli siyasi projelerine katıldı. Şamil, iki savaş arası dönemde [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_d%C3%BCnyas%C4%B1) ve [İslam dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1)nda [antikomünizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antikom%C3%BCnizm)i teşvik etmede önemli bir rol oynadı. ## Erken yaşamı ve ailesi ![12 Şubat 1915 tarihli Tasvir-i Efkar gazetesinde Said (sağda) babası Muhammed Kâmil ile birlikte](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/67/%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4-%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4-%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C.jpg) *12 Şubat 1915 tarihli Tasvir-i Efkar gazetesinde Said (sağda) babası Muhammed Kâmil ile birlikte (public-domain)* Muhammed Said Şamil, 1901 yılında [Muhammed Kâmil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_K%C3%A2mil_%C5%9Eamil) ve Nebiha/Necibe Hanım'ın oğlu olarak dünyaya geldi. [Kaluga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaluga)'da doğan Muhammed Kâmil (1863–1951), [Osmanlı Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu)'nun bir generaliydi ve ayrıca [Kafkas Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Rusya'ya karşı Kuzey Kafkasya direnişinin liderlerinden biri olan İmam Şamil'in en küçük oğluydu.[^1] Nebiha/Necibe Hanım, [Medine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medine)'den Muhammed Said Efendi adında bir öğretmenin kızıydı. Said'in Naciye (1899-1983) ve Necabet (1916-1983) adında iki kız kardeşi vardı.[^2] Şamil, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun başkenti olan [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da doğdu.[^3] Eğitimine başlamak için şehre dönmeden önce ilk yıllarını Arapların çoğunlukta olduğu Osmanlı İmparatorluğu topraklarında geçirdi. Kendi anılarına göre seçkin [Galatasaray Lisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_Lisesi)'nde okudu. Bu sırada diğer Kuzey Kafkasyalı göçmenlerle de tanıştı. Şamil, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Osmanlı Ordusu'nda savaştı.[^4] 1916'da Juozas Gabrys'in *Union des Nationalités* tarafından düzenlenen "Rusya'nın 26 Ezilen Halkının Kongresi" olarak adlandırılan bir [Lozan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan) toplantısına katıldı.[^5] Şamil, ana dili olan [Avarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarca)'nın yanı sıra [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce), [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca), [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) konuşuyordu.[^6] Başka bir Dağıstanlı göçmen olan Mehmet Fazıl Paşa'nın kızıyla evlendi, ancak ikisi kesinlikle resmi bir ilişki sürdürdüler[^7] ve hiç çocuk sahibi olmadılar.[^8] ## Dağıstan Ayaklanması ![Mehmed Said Şamil'in Halil Bey Musayasul tarafından çizilmiş portresi, 1920](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F.jpg/1280px-%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F.jpg) *Mehmed Said Şamil'in Halil Bey Musayasul tarafından çizilmiş portresi, 1920 (Halil Bek Musayasul, public-domain)* [1917 Rus Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Devrimi_%281917%29) sırasında [Kuzey Kafkasya Dağlık Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_Cumhuriyeti) 11 Mayıs 1918'de bağımsız bir devlet olarak kuruldu.[^9] Daha sonra [Kuzey Kafkasya Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_Emirli%C4%9Fi) ile değiştirilen bölge, 1919'da [Beyaz Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Ordu)[^10] ve ardından 1920'de [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) tarafından işgal edildi ve bölgenin bağımsızlığına son verildi. 11 Mayıs 1920'de bir grup komünizm karşıtı Kuzey Kafkasyalı siyasi figür, [Vedeno](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vedeno) köyünde toplandı ve burada ayaklanmanın lideri olarak Muhammed Kâmil'i seçtiler. Muhammed Kâmil hasta olduğu için, o zamanlar 19 yaşında olan Said'i onun adına lider olarak görev yapması için gönderdi.[^11] Türk tarihçi Cem Kumuk, Muhammed Kâmil'in hastalığı fikrini reddederek, 31 yıl daha yaşadığını ve reddetmesinin başka nedenlerden kaynaklanmış olabileceğini öne sürmüştür. Şamil, Fransız güçlerinin koruması altında ayrıldıktan sonra 29 Ekim 1920'de [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)'a geldi.[^12] Gelişi isyancıların moralini yükseltti ve ayaklanmaya yardım etmek için para ve tekstil ürünleri getirdi. Çağdaş anlatımlara göre, isyana liderlik etmesi istendiğinde itirazını dile getirdi ve böyle bir faaliyete girişmek için çok genç olduğunu belirtti. Ancak, itirazına rağmen lider olarak atanması devam etti ve Gidatli köyünde Gotzo'nun imamı Necmeddin ile yaptığı bir toplantıda resmen bir hükümdar olarak göreve başladı.[^13] Şamil'e kendi ailesinin memleketi olan Gimri köyünden 25 kişiden oluşan bir koruma müfrezesi verildi.[^14] Kumuk, Şamil'in ayaklanmadaki rolünün muhtemelen [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri) ve [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun Kuzey Kafkasyalı topluluğundan destek almak olduğunu belirtiyor. Ayrıca [İmam Şamil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_%C5%9Eamil)'in torunu olarak isyancılara önemli bir manevi destek sağladı ve ayaklanmanın hükümdarı olarak resmi statüsüne rağmen[^15] çok az gerçek güce sahipti. Ayaklanmanın çeşitli başarı dereceleri oldu. Yaklaşık 500 kişiden oluşan Şamil yanlısı birlikler, zayıf disiplin nedeniyle engellendi ve sonunda [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'ya yenildiler. Şamil ayaklanma sırasında yaralandı ve Mart 1921'e kadar saklandı,[^16] ardından [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye döndü ve bir askerî hastaneye kaldırıldı. Sonraki iki ay boyunca hastanede kaldı.[^17] Sovyet liderleri [Sergo Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze) ve Necmeddin Samurski, Mayıs 1921 ortasında [Gümrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC)'de Osmanlı komutanı [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) ile bir araya geldi ve Karabekir'den Şamil'i kendilerine teslim etmesini talep etti. Karabekir, Şamil'in İttifak Devletleri'nin bir ajanı olduğunu ve yakalanır yakalanmaz [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler)e teslim edileceğini iddia etti; aslında, ayaklanmadaki rolü nedeniyle Türkiye'de herhangi bir kovuşturmaya maruz kalıp kalmadığı belirsizdir, ancak varsa herhangi bir davanın kuzeni spor yöneticisi [Mehmet Şamil Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_%C5%9Eamil_%C5%9Ehapl%C4%B1) tarafından örtbas edilmiş olması muhtemeldir. ## Göç etmesi ![Ayaz İshaki, Said Şamil ve Osman Kocaoğlu (soldan sağa) Varşova'da iken, 1938](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Ayaz_Ishaki%2C_Said_Shamil_and_Usman_Khoja.jpg/1280px-Ayaz_Ishaki%2C_Said_Shamil_and_Usman_Khoja.jpg) *Ayaz İshaki, Said Şamil ve Osman Kocaoğlu (soldan sağa) Varşova'da iken, 1938 (public-domain)* Şamil önce [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'ya seyahat ettikten sonra hızla [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'a gitti ve burada birkaç büyük Kuzey Kafkasyalı göçmen grubuyla bir araya gelerek onları Kafkasya'daki Sovyet hükûmetini devirmek için birleşmeye çağırdı. Sovyet istihbaratına göre, Ağustos 1921'de altı gün boyunca [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars)'ta Karabekir'i ziyaret etti. Bu süre zarfında Karabekir'le bir ayaklanma planlarını paylaştı, ancak Karabekir bunları zamansız olduğu gerekçesiyle reddetti. Karabekir, [Türk Ulusal Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi) ile Sovyetler arasındaki ilişkilerin kötüleşmesini önlemek amacıyla Şamil'i Erzurum şehrine gönderdi. [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da iki ay hiçbir şey yapmadan geçirdikten sonra Şamil, Karabekir'e ayaklanmasına izin verilmezse İttifak Devletleri'ni destekleyeceği tehdidinde bulunan mektuplar yazmaya başladı. Karabekir tehditlerine boyun eğmek yerine onu hem Kafkasyalı göçmen çevreleriyle hem de Fransız siyasi sahnesiyle tanışabilmesi için o zamanlar [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te bulunan [Bekir Sami Kunduh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_Sami_Bey) ile tanıştırdı. Şamil, Ekim 1922'ye kadar Fransız hükûmetinden mali destek aldı. Şamil, planladığı ayaklanmayı başarmak için somut planlar gösteremeyince bu destek sona erdi ve kendini "Kuzey Kafkasya'nın Savunma ve Ulusal Birliği Lideri" unvanı altında mektuplar yazmakla sınırladı. Ancak kısa süre sonra [İkinci Polonya Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Polonya_Cumhuriyeti) hükûmetinde yeni ortaklar buldu ve 1924'ün sonlarında Polonya'nın Türkiye Büyükelçisi Roman Knoll ile görüştü. Knoll, Şamil'e "Kafkasya Kurtuluş Birliği" olarak bilinen ve ikincisinin liderliğini yaptığı bir grubun örgütlenmesinde yardımcı oldu. Ayrıca [Prometeizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prometeizm)'de önemli bir figürdü. Şamil'in o dönemde Polonya hükûmetine sağladığı bilgilerin çoğu güncelliğini yitirmiş ve sıradandı, ancak bunları Polonya'nın askerî ataşesi Albay Tadeusz Schaetzel'e sanki çok önemliymiş gibi iletti. Özellikle dikkat çekici bir örnekte, Şamil'in Schaetzel'e yazdığı 21 Nisan 1927 tarihli bir mektup, ona [Fransız Suriyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_Suriye_ve_L%C3%BCbnan_Mandas%C4%B1)'nde Çerkes Süvari Müfrezesi'nin kurulduğunu bildiriyordu. Şamil'in iddialarının aksine, müfreze 1922'de kurulmuştu ve kendisiyle ilgisi yoktu. Şamil, sürgündeki Sovyet hükûmetinin dikkatini çekmeye devam etti. Daha önce Şamil'i Dağıstan Ayaklanması'nın lideri ilan eden Gotsinski'nin yargılanması sırasında, [NKVD](https://turkipedia.org/tr/wiki/NKVD) onu, Şamil'den Çeçen aul liderlerine bir ayaklanma başlatılırsa silah vadeden bir mektup almakla suçladı. Mektup Sovyet arşivlerinde bulunmadığından, mektubun iddiası muhtemelen NKVD tarafından yaratıldı. Şamil, 18 Kasım 1925'te [Prag](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prag)'da Kafkas Dağlıları Halk Partisi'ni kurdu.[^18] Partinin genel sekreteri olarak görev yaptı. Başka bir grup, Ahmed Tsalikov'un Kafkas Dağlıları Birliği, partiye katıldı. Şamil'in de içinde bulunduğu ikinci bir grup olan Kafkas Bağımsızlığı Komitesi, 15 Temmuz 1926'da kuruldu. Bu örgütlerin her ikisi de Şamil'in kendisini Polonya'daki Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin tartışmasız lideri olarak gösterme çabalarıyla yönetiliyordu ve diğer göçmenleri (Tsalikov dahil) Sovyet ajanları olmakla suçladı. Şamil bu dönemde dergilerde birkaç makale yazmaya devam etti. Aralık 1931'de [Emin el-Hüseyni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emin_el-H%C3%BCseyn%C3%AE)'nin Dünya İslam Kongresi'nin ilk toplantısında Şamil kongre üyesi olarak seçildi ve en genç üyeydi. Bu göreviyle İslam dünyasında [antikomünizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antikom%C3%BCnizm)i ilerletmek için çalıştı ve Müslüman devletlerin hükûmetlerini [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'ne karşı kararlar almaya teşvik etmede önemli bir rol oynadı. Ayrıca [Suudi Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suudi_Arabistan)'dan diplomatik pasaportu vardı ve ezilen Müslümanlara yardım etmekle görevli Rabita Dünya İslam Örgütü'nün bir üyesiydi.[^19] Şamil, 1935'te kurulan Kafkasya Konfederasyonu Konseyi'nde, temsilci olarak görev yaptı.[^20] [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın arifesinde [Varşova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Var%C5%9Fova)'da yaşıyordu.[^21] ### II. Dünya Savaşı Şamil, [Polonya'nın işgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya_Harek%C3%A2t%C4%B1) sırasında [Varşova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Var%C5%9Fova)'da bulunuyordu[^22] ve daha sonra [Beyrut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyrut)'a kaçtı.\[22\] [Barbarossa Harekatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbarossa_Harek%C3%A2t%C4%B1)'nın ardından Şamil, o dönemdeki diğer birçok Kuzey Kafkasyalı göçmen gibi, Kuzey Kafkasya'nın Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazanması umudunu dile getirdi.[^23] [Kafkasya Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Muharebesi) başladığında Alman kuvvetleri, Dağıstan halkını kendi taraflarına çekmek için propaganda ve [Kuzey Kafkasya ve Dağlı Kafkasyalı lejyonları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_ve_Da%C4%9Fl%C4%B1_Kafkasyal%C4%B1_lejyonlar%C4%B1)n varlığını kullanmaya çalıştılar ancak beklenmedik bir direnişle karşılaştılar.[^24] Bölgedeki desteklerini daha da artırmak isteyen Alman hükûmeti, yaklaşık 40 ulusal görüşlü entelektüeli (Şamil dahil) bir araya getirdi ve desteklerini almak için [Hotel Adlon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotel_Adlon)'da müzakereler düzenledi.[^25] Müzakereler sırasında Şamil, Almanya'nın Dağıstan'da bağımsız bir devlet kurma niyetinde olmadığını ve bunun yerine [bölgeyi ilhak etmeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reichskommissariat_Kaukasien) planladığını öğrendi. Şamil ve Dağıstan'ın ilhakına karşı çıkan diğerlerinin Almanya'dan ayrılmasına kadar müzakereler altı ay sürdü.[^26] ### Savaş sonrası dönem Savaşın sona ermesinin ardından Şamil, Sovyetler Birliği'ndeki İslam durumu hakkında konuşarak dünyanın dört bir yanındaki İslam konferanslarına katılmaya devam etti. [Beymirza Hayit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beymirza_Hayit) ile birlikte, o dönemde Sovyet hükûmeti tarafından ülkenin Müslüman dünyasındaki "bir numaralı düşmanı" olarak tanındı.[^27] Sonraki 20-25 yıl boyunca Şamil, öncelikle Orta Doğu'da yaşadı. Ayrıca, Rusya Halklarının Kurtuluşu İçin Amerikan Komitesi'ne katıldı. Türkiye'de Şamil'in faaliyetleri, öncelikle Kuzey Kafkasya kültürünün korunmasına yönelikti. Dağlık Cumhuriyeti'nin eski başbakanı [Pşemaho Kotsev](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C5%9Femaho_Kotsev) ile birlikte, 1951'de Kuzey Kafkasyalılar Kültür ve Karşılıklı Yardım Derneği'ni kurdu. 1953'teki [Arap Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Birli%C4%9Fi) toplantılarına katılarak, [Sovyetlerin nüfus transferi politikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nde_s%C3%BCrg%C3%BCnler)na dikkat çekmeye çalıştı. 1975'te Şamil, Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı'nın kurucularından biriydi.[^28] ## Ölümü 1981'deki bir [hac](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac) sırasında Şamil dengesini kaybedip düştü ve beyin sarsıntısı geçirdi. Hastaneye kaldırıldı ve isteği üzerine Türkiye'ye döndü ve burada durumu kötüleşmeye başladı. 21 Mart 1981'de, [Haydarpaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydarpa%C5%9Fa) hastanesinde Şamil vefat etti. Cenazesi, ailesi ve Cemaleddin Kazımuhski ile birlikte [Karacaahmet Mezarlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacaahmet_Mezarl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın Kafkas Mücahid Şamil bölümüne gömüldü. Ölümünün ardından Şamil'in büyük kişisel kütüphanesi Şamil Vakfı'na devredildi.[^29] [^1]: Gammer, Moshe. Шамиль: мусульманское сопротивление царизму, завоевание Чечни и Дагестана. Kron-Press, 1998, s. 393. [^2]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^3]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^4]: Mamoulia, Georges. Кавказская Конфедерация в официальных декларациях, тайной переписке и секретных документах движения "Прометей". Sociopolitical Thought, 2012, s. 239-240. [^5]: Ieshke, G.. Порабощённые Россией народы на Лозаннском конгрессе 1916 года. North Caucasia: Organ of the People's Party of Caucasian Highlanders, 1937, s. 22. [^6]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^7]: Murtazaliyev, A. M.. Представители рода Имама Шамиля за рубежом. Личности и судьбы. Ingushetia in the Context of Scientific Problems and Prospects for Studying the Caucasus (To the 90th Anniversary of the Ingush Research Institute): Collection of Articles of the International Scientific Conference, s. 117. [^8]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^9]: Tchermoev, Abdulmajid. Декларация об объявлении независимости Республики Союза объединенных горцев Кавказа и Дагестана (Горской Республики). 11 мая 1918 года. Russian Historical Society, 30 Eylül 2019. [^10]: Charlotte, Hille. State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Brill, 2010, s. 56. [^11]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^12]: Oreshin, Sergey. Мусульманская теократическая монархия на северном Кавкахе в период Российской революции 1917 года и гражданской войны: идеи и попытки реализации. Islamovedene, 2019, s. 81-92. [^13]: Oreshin, Sergey. Мусульманская теократическая монархия на северном Кавкахе в период Российской революции 1917 года и гражданской войны: идеи и попытки реализации. Islamovedene, 2019, s. 81-92. [^14]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^15]: Oreshin, Sergey. Мусульманская теократическая монархия на северном Кавкахе в период Российской революции 1917 года и гражданской войны: идеи и попытки реализации. Islamovedene, 2019, s. 81-92. [^16]: Bachagayev, Mairbek. Горская эмиграция в Европе. Кто эти люди?. 9 Mart 2021. [^17]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^18]: Bachagayev, Mairbek. Горская эмиграция в Европе. Кто эти люди?. 9 Mart 2021. [^19]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^20]: Mamoulia, Georges. Кавказская Конфедерация в официальных декларациях, тайной переписке и секретных документах движения "Прометей". Sociopolitical Thought, 2012, s. 239-240. [^21]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^22]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^23]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^24]: Dallin, Alexander. German Rule in Russia, 1941-1945: A Study of Occupation Policies. Macmillan Publishers, 1981, s. 135. [^25]: Dallin, Alexander. German Rule in Russia, 1941-1945: A Study of Occupation Policies. Macmillan Publishers, 1981, s. 135. [^26]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^27]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^28]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009. [^29]: Donogo, Hadji-Murad. Мухаммад Саид Шамиль. Исторический портрет. Воспоминания. Публицистика. Очерки.. Gazavat.ru, 30 Mayıs 2009.