Mehmed Aziz Bey

Mehmed Aziz Bey (1841, Bursa – 24 Kasım 1898, İstanbul), Osmanlı Devleti'nin son yıllarında görev almış Türk bürokrat.

Hayatı

Erken Dönem ve Tahsil Hayatı

Tüccardan Abdülkadir Efendi'nin oğlu olarak 1841 yılında Bursa'da doğmuştur. Mekteb-i İrfânî isimli özel mektepten mezun olmasının ardından tahsiline devam etmemiş ve memuriyet hayatına başlamıştır.

Memuriyet Hayatı

1853 yılında Bursa Vilayeti Meclis-i Kebiri Mazbata Odası'na mülazemet ederek memuriyet hayatına başlamıştır. 1856 yılında Bursa Meclis Kalemi'nde fihrist kâtib-i sânîsi olarak tayin olunmuştur. 1857 yılında, daha sonraları kayınpederi olacak olan Esad Muhlis Paşa'nın mühürdarı olarak Bağdat'a gitmiştir. Bu görev, Aziz Bey'in Osmanlı taşra teşkilatının farklı kademelerini ve merkezden uzak vilayetlerdeki idarî işleyişi yakından tanımasını sağlamıştır. 1860 yılında İstanbul'a dönmüş ve aynı yıl Muhacirin Komisyonu azalığına getirilmiştir.

1861'de Filibe mutasarrıflığına tayin edilen Esad Muhlis Paşa'nın divan kâtibi olarak yeniden taşrada görev yapmıştır. Filibe'de bulunduğu dönemde idarî görevlerinin yanında çeşitli adlî ve ticarî kurullarda da görev üstlenmiştir. 1862 yılında Filibe Ticaret Meclisi fahri reisliği, 1863 yılında ise Filibe Cinayet Meclisi fahri reisliği görevlerinde bulunmuş ve aynı yıl tahrirat başkâtibi vekilliği yapmıştır.

Aziz Bey, 1863 yılında İstanbul'daki merkez teşkilatına dönerek Meclis-i Rüsumat zabıt kâtib-i evvelliğine tayin edilmiştir. 1865'te aynı kurumda müsevvid olarak görev yapmış, 1867 yılında ise Rüsumat Odası Tahrirat Odası mümeyyizliği görevine yükselmiştir.

Aziz Bey'in kariyerinde önemli bir dönüm noktası, hukuk teşkilatında görevlendirilmesidir. 1867 yılında Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye Hukuk Dairesi üçüncü zabıt kâtibi olmuş; 1868'de ikinci, 1869'da ise birinci zabıt kâtipliğine yükselmiştir.

1870 yılı Ramazan ayında Meclis-i Maarif başkâtibi olarak görevlendirilmiştir. Maarif teşkilatındaki bu görevi, Aziz Bey'in ilerleyen yıllarda eğitim bürokrasisinde üstleneceği görevlerin de başlangıcını oluşturmuştur. 1878 yılında ayrıca Mekâtib-i Âliye Dairesi başkâtipliği görevini üstlenmiştir.

16 Kasım 1884 tarihinde Meclis-i Maarif azalığı ve başkâtipliğine getirilmiştir. Bu görevini uzun yıllar sürdüren Aziz Bey, 1888 yılında Mekâtib-i Âliye müdürlüğüne atanmış olup aynı sene, 26 Kasım 1888 tarihinde Mekteb-i Hukuk-ı Şahane müdürlüğüne vekâleten, 11 Ocak 1890 tarihinde asaleten tayin edilmiştir.

Aziz Bey'in Mekâtib-i Âliye ve Mekteb-i Hukuk-ı Şahane müdürlükleri, uhdesinde birçok görev olduğu ve her birini hakkıyla yapamayacağı gerekçesiyle^{[1]https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/3B/T0060863.pdf Ali Adem Yörük, Mekteb-i Hukuk'un Kuruluşu ve Faaliyetleri (1878-1900)} 24 Ekim 1891 tarihinde sona ermiştir. Bunun ardından devlet bürokrasisindeki görevlerine devam etmiş; 6 Ocak 1892 tarihinde haftada bir defa toplanan Mülkiye Tekaüd Sandığı Meclis-i İdaresi azalığına getirilmiştir.

14 Eylül 1892 tarihinde Meclis-i Maarif azalığı görevi devam etmek üzere, bu kuruldaki başkâtiplik görevinden ayrılmıştır. Böylelikle uzun yıllar boyunca sürdürdüğü maarif bürokrasisindeki aktif idarî görevlerinden çekilmiş, ancak Meclis-i Maarif azalığı vasıtasıyla eğitim alanındaki faaliyetlerini sürdürmüştür.

Mülki rütbeleri olarak; 1865 yılında rütbe-i sâlise, 1870 yılında rütbe-i sânî sınıf-ı sânîsi, 1879 yılında ise rütbe-i sânî sınıf-ı mütemâyizi, 27 Aralık 1882 tarihinde rütbe-i ûlâ sınıf-ı sânîsi, 27 Mart 1884 tarihinde ise rütbe-i ûlâ sınıf-ı evveli tevcih edilmiştir.

Mehmed Aziz Bey'e hizmetlerinden ötürü, 20 Haziran 1880 tarihinde dördüncü rütbeden Nişan-ı Osmanî, 1 Ağustos 1884 tarihinde ikinci rütbeden Mecidî Nişanı verilmiştir.Daha sonra 22 Kasım 1888 tarihinde üçüncü rütbeden Nişan-ı Osmanî, 6 Haziran 1890 tarihinde ise ikinci rütbeden Nişan-ı Osmanî ile taltif edilmiş; 14 Mayıs 1892 tarihinde Almanya Devleti tarafından ikinci rütbeden Prusya Taç Nişanı kendisine verilmiştir.

Ölümü

Mehmed Aziz Bey, 26 Kasım 1898 tarihinde İstanbul'da ölmüştür.

Eserleri

Tedbir-i Umur, İstanbul, 1290 (1873)
Münşeât-ı Osmâniye, İstanbul, 1292 (1875)
Mir’ât-ı Târih-i Osmanî, İstanbul, 1293 (1876) (Şemsettin Sami ve Şevki Beyler ile birlikte)
Tarifeli Münşeât, İstanbul, 1299 (1883)
Muâmelât-ı Düveliye