Meddah

Meddah (Arapça: مداح, meddâh), kıssahan veya şehnâmehân, sözcük anlamı çok öven olup ilk başlarda İslam Peygamberi Muhammed zamanını öven kişileri ifade ederken zamanla topluluk önünde halk hikâyesi anlatan kişi anlamına dönüşmüştür. Araplarda bu kimselere “kāss” (çoğulu: kussâs), “kassâs, İranlılarda ve Osmanlı Türklerinde ise “kıssahân” ve “şehnâmehân” denmiştir.^{[1]Türkiye'nin somut olmayan kültürel mirası. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, s. 67.}

Tarihçe

Meddah, Arapça مدخ kökünden türetilmiş bir mübalağalı ism-i faildir, çok öven (kişi) anlamına gelir. İlk kullanımının İslam peygamberi Muhammed'i savunan şiirler yazmış Hassan bin Sabit'e hitaben kullanıldığı kaydedilmiştir.^{[2]Tülücü, Süleyman. Meddahlık ve Meddah Hikâyeleri ile İlgili Önemli Bir Eser. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 2001, s. 173-190.}

Mekan ve kostüm

Kişiler, anlatılarını Osmanlı sarayında, şehir ve kasabalarda ve kahvehanelerde aktarırlardı. Özel bir anlatım yeri yoktur ve çoğunlukla kahvehanelerde anlatırlar.^{[3]Sekmen, Mustafa. OYUNCU MEDDAH YA DA “KENDİ VE DİĞERLERİ” MEKANİZMASI. 1 Aralık 2009, s. 27-45.}

Meddah olayları canlandırırken seyircinin rahatça görebileceği şano türü yüksek bir yere oturur. Bir eline değnek alırdı. Bu değnekle dinleyicilerin dikkatini toplar, at, eşek vb. hayvanların anlatımı sırasında kullanır. Mendili taklit yaparken sesini farklılaştırmak için kullanır. Omzunda büyükçe bir mendil ya da makrame bulunur ve bunu kadın taklidi yaparken başörtüsü olarak örter.^{[1]Türkiye'nin somut olmayan kültürel mirası. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, s. 67.[3]Sekmen, Mustafa. OYUNCU MEDDAH YA DA “KENDİ VE DİĞERLERİ” MEKANİZMASI. 1 Aralık 2009, s. 27-45.}

Sözel anlatı

Meddahın anlatısını, günlük yaşamdaki olaylar, masallar, destanlar, öyküler ve efsaneler oluşturur. Ferhat ile Şirin, Leyla ile Mecnun, Arzu ile Kamber başlıcası olmak halk hikâyelerini, gerçek olayları, duyumlarını tekrar kurgulayarak aktarır. En heyecanlı yerinde anlatıya ara verip izleyicilerden para toplar.^{[1]Türkiye'nin somut olmayan kültürel mirası. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, s. 67.}

Oyunun başlangıcında ve bitişinde kalıplara başvurur. Örneğin; Başlarken şu kalıp kullanılır:^{[1]Türkiye'nin somut olmayan kültürel mirası. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, s. 67.}

“Sühensâz-ı gülistan-ı nezaketNihâl-i gonce-i bağ-ı zerafetSöyledikçe sergüzeşti verir bezme letafetDinle imdi bende-i âcizden hoş bir hikâyet.”

Karakterler tanıtılıp şu uyarıda bulunulur:

“İsim isme, kisip kisbe,semt semte benzer, geçmiş zaman söylenir, yalan gerçek vakit geçer.”

Sonda da şu kalıp kullanılır:

“Bu kıssadır bir mecmua kenarında kaydolunmuş, biz de gördük söyledik. Sakiye sohbet kalmazmış baki. Her ne kadar sürçülisan ettikse affola, inşallah gelecek defa daha güzel bir hikâye söyleriz.”

Temsilcileri

• Aşkî

• Sururî

• Yusufi (XVII. yy)

Günümüzde meddahlık

Meddahlık geleneği günümüzde kültürel etkinlikler, tiyatro çalışmaları ve festivaller aracılığıyla yaşatılmaya devam etmektedir. Geleneksel anlatım biçimi modern sahne sanatlarıyla birleşerek yeni yorumlar kazanmıştır. Özellikle sözlü kültür çalışmalarında ve performans sanatlarında meddahlık önemli bir yere sahiptir.

UNESCO kapsamındaki yeri

Meddahlık geleneği, UNESCO tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras olarak kabul edilmiştir. Geleneksel sözlü anlatım kültürünün önemli örneklerinden biri olan meddahlık, kültürel aktarım ve toplumsal hafızanın korunması açısından önemli bir yere sahiptir. Bu gelenek, günümüzde çeşitli kültürel etkinlikler aracılığıyla yaşatılmaya devam etmektedir.

Performans özellikleri

Meddahlar anlatım sırasında ses tonlarını değiştirerek farklı karakterleri canlandırırlardı. Hikâyeyi desteklemek amacıyla mendil, baston ve şemsiye gibi çeşitli nesneler kullanılırdı. Anlatım sırasında izleyiciyle doğrudan etkileşim kurulması meddahlığın önemli özelliklerinden biridir.