# Macar Feyzî Mehmed Paşa
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Macar_Feyz%C3%AE_Mehmed_Pa%C5%9Fa
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Macar Feyzî Mehmed Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Macar_Feyz%C3%AE_Mehmed_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0)
* (Zsigmond Pollák (1837–1912), public-domain)*
- **Yerli isim:** Josef Kohlman
- **Doğum tarihi:** 30 Eylül 1808
- **Doğum yeri:** Třebíč, Moravya Margravlığı, Avusturya İmparatorluğu
- **Ölüm tarihi:** 23 Haziran 1889; (80 yaşında)
- **Ölüm yeri:** Çengelköy, İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
- **Yattığı yer:** Karacaahmet Mezarlığı, Üsküdar, İstanbul, Türkiye
- **Savaşları:** 1848 Macar Devrimi; Pákozd Muharebesi; 1849-1851 Bosna İsyânı; Kırım Savaşı; Kürekdere Muharebesi; Kars Kuşatması; 93 Harbi; Zivin Muharebesi; Deveboynu Muharebesi; Kars Muharebesi
**Macar Feyzî Mehmed Paşa** veya **Macar Feyzullah Paşa**, doğum adıyla **Josef Kohlman** (d. 30 Eylül 1808, [Třebíč](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C5%99eb%C3%AD%C4%8D) – ö. 23 Haziran 1889, [Çengelköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87engelk%C3%B6y)), [Çek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ekler) asıllı [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%281526-1867%29) askeri ve sonradan [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) generalidir. [1848 Macar Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1848_Macar_Devrimi)'nin başarısızlığa uğramasının ardından, pek çok Macar ve [Polonyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) mülteci gibi Osmanlı İmparatorluğu'na sığınarak Müslüman oldu. Kohlman, onlarca yıl boyunca [Osmanlı ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu_%28modern_d%C3%B6nem%29)nda bulundu.
## Hayatı
### Avusturya İmparatorluğu'ndaki yaşamı
Josef Kohlman, 30 Eylül 1808'de [Avusturya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [Moravya Margravlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moravya_Margravl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndaki [Třebíč](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C5%99eb%C3%AD%C4%8D) kasabasında [Çek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ekler) asıllı bir aileye doğdu. Babası Çek ordusunda subaydı. 1820-1827 yılları arasında Viyana Askerî Akademisi'nde öğrenim gördü. Önce [asteğmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aste%C4%9Fmen)liğe yükseldi; 1831'de [teğmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C4%9Fmen), 1833'te [üsteğmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cste%C4%9Fmen), 1842'de yüzbaşı yardımcısı, 1846'da ise 52. Franz Charles Piyâde Alayı'nda [bölük](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6l%C3%BCk_%28asker%C3%AE_birim%29) [yüzbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCzba%C5%9F%C4%B1)sı oldu. 1848 yazında ([Macar Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1848_Macar_Devrimi) sırasında), [alay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alay)ının 3. [tabur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabur)u ile birlikte [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) isyâncılara karşı yürütülen muharebelere katıldı. Eylül'de [Ernő Kiss](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ern%C5%91_Kiss)'in komutasındaki [Banat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banat) bölüklerinde [kurmay subay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurmay_subay) oldu. 22 Eylül'de [binbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Binba%C5%9F%C4%B1)lığa terfî etti; [Josip Jelačić](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josip_Jela%C4%8Di%C4%87)'e karşı harekât düzenleyen ordunun [kurmay başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurmay_ba%C5%9Fkan%C4%B1)na getirildi. [Pákozd Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C3%A1kozd_Muharebesi)'nin zafer ile sonuçlanmasından sonra, 20 Ekim'de [albay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay) mertebesine yükseldi. Kasım ortasında [Győr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gy%C5%91r) tahkimâtının inşâsını yönetti. Kohlman, 24 Aralık'ta görevden affını talep etti; bu talebin nedeni, [Artúr Görgei](https://turkipedia.org/tr/wiki/Art%C3%BAr_G%C3%B6rgei)'nin [Yukarı Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) ordusunun kurmay başkanlığına kendisini değil, [József Bayer](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zsef_Bayer)'i tâyin etmesi olabilir. Talebi reddedildi ve Ocak 1849'da [Segedin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Szeged)'e gönderildi.[^1]
15 Ocak'ta [yarbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarbay) Liberale Geropoldi'nin kızıyla nişanlandı. Mart ayından müteakiben yeni kurulan Bácska Kolordusu'nun kurmay başkanlığına getirildi ve General [Mór Perczel](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%B3r_Perczel)'in Avusturya kuvvetlerine karşı gerçekleştirdiği Nisan kampanyasına katıldı. Mayıs'ta aynı kolordunun bir [tümen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCmen)inin liderliğini üstlendi. 8 Mayıs'ta üçüncü dereceden Askerî Liyâkat Nişanı ile taltif edildi. Haziran ortasından îtibâren bir [tugay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tugay)ın kumandanlığını devraldı; ayrıca [Baja](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baja)'daki savunma çalışmalarını da yönetti. 7 Temmuz'da Banat Sınır Muhâfız Bölgesi'nde bulunan [Şebeş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caransebe%C8%99) ve [Orşova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Or%C5%9Fova) tugaylarının komutanlığına tâyin edildi.[^2]
Macar Devrimi'nin başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Kohlman; Cumhurbaşkanı [Lajos Kossuth](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lajos_Kossuth) ve kabinesinin çoğu üyesi, [Józef Bem](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zef_Bem), [György Klapka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gy%C3%B6rgy_Klapka), [Henryk Dembiński](https://turkipedia.org/tr/wiki/Henryk_Dembi%C5%84ski), [Józef Wysocki](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zef_Wysocki), [György Kmety](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gy%C3%B6rgy_Kmety), [Fischel Freund](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macar_Mahmud_Hamdi_Pa%C5%9Fa), [Adolf Farkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macar_Osman_Pa%C5%9Fa), [İskender Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarl%C4%B1_%C4%B0skender_Pa%C5%9Fa) ve diğer pek çok [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) ile [Polonyalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) gibi [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na sığındı.[^3] 27 Ağustos 1849'da [Vidin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vidin)'e vardı.[^4]
### Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı
#### İlk yılları
Josef Kohlman, [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%281526-1867%29)'dan gelen tüm mülteciler gibi [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) askerleri tarafından içtenlikle karşılandı. Buradayken, birçok kişi Müslümanlığa geçerek (kendisi dâhil) Hristiyan inançlarını geride bıraktılar. 1849'da [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_%28eyalet%29)'da hızla yayılan bir isyân çıktı. Bunu bastırmakla görevlendirilen [Ömer Lütfi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_L%C3%BCtfi_Pa%C5%9Fa)'ya destek olmak maksadıyla [Bâb-ı Âlî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li), 14 Nisan 1850'de Şumnu'daki yeni Müslüman olmuş göçmenlerden yüzlercesini (içlerinde 200'ü Macar, 60'ı subay) Bosna'ya gönderdi. Bu grup, 17 Nisan 1850'de [Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna)'ya vardığında, Ömer Paşa tarafından iki [alay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alay) hâlinde düzenlendi ve oldukça çalışkan subaylar [yâver](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emir_subay%C4%B1)liğine alındı. Alay'daki en yüksek rütbeli kişi, [miralay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Miralay) mevkisinde ve Feyzullah (Feyzî) Bey ismini/ünvanını alan Kohlman idi.
1852'de yokluğunda [Budapeşte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budape%C5%9Fte)'de hakkında ölüm cezâsı kararı verildi.[^5]
#### Kırım Savaşı
[Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın meydana gelmesiyle [Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) cephesine nakledildi. [Kürekdere Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrekdere_Muharebesi)'nde [Baba Kerim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Kerim_Pa%C5%9Fa) ile birlikte sağ kanadın, yani Birinci Fırka'nın komutasını üstlendi. [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın Kars'ı kuşatma hazırlıklarından haberdar olunca şehrin savunmasını takviye etmek amacıyla Feyzullah Bey'i Kars'a gönderdi. Kars'ta bu sırada Osmanlı İmparatorluğu'nun hizmetinde bulunan onlarca (çoğu [asil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asil) olan) yabancı [subay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Subay)lar vardı. En meşhurları [Leh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) asıllı [Şâhin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feliks_Breanski) ve [Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ludwik_Bystrzonowski) Paşalar, Tufan, Yıldırım, Osman ve Sâhil Beyler, [Antoni Wieruski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antoni_Wieruski) ve [Yosef Yagmin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yosef_Yagmin); Macar asıllı [Hurşid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Richard_Guyon) ve [İsmâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gy%C3%B6rgy_Kmety) Paşalar, [Selim Ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lajos_T%C3%BCk%C3%B6ry); [Amerikan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikal%C4%B1lar) asıllı [Nassim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Washington_Carroll_Tevis) ve Nevris Beyler; [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) asıllı [Emir Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Charles_de_Schwartzenberg); [Avusturyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturyal%C4%B1lar) [Ferhad Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maximilian_Eugen_von_Stein); [İngiliz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizler) asıllı [Vilyams Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/William_Fenwick_Williams); [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı [Mehmed Vasıf Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_V%C3%A2s%C4%B1f_Pa%C5%9Fa) ve daha fazlası.[^6]
[Nikolay Muravyov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolay_Muravyov-Karski), [Kars Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281855%29)'nı Haziran 1855'te başlattı. Feyzullah, görev esnâsında paşa ünvanıyla taltif edildi ve Macar Feyzî Mehmed Paşa olarak anılmaya başladı. Tesirsiz ordu erkânının başına geçti. Kars'taki ikinci komutan ve baş mühendis [Henry Atwell Lake](https://turkipedia.org/tr/wiki/Henry_Atwell_Lake)'in ifâdesine göre, görevlerini fazlasıyla yerine getiren enerjik ve yetenekli bir kişiydi. Lake, Feyzî Paşa hakkında şunları da aktarır: "Kuşatmanın büyük kısmında hiç kimse onun kadar övgüyü hak etmez. Günün tek bir saatinde dâhi kendisine dinlenmeye izin vermedi; öyle ki, onun bu bitmek bilmeyen ve müstemir çabalarına tanık olan herkes, bu kadar yıpratıcı koşullar altında vazîfelerini nasıl sürdürebildiğine hayret etti".
Feyzî Paşa'nın çadırı; tüm ulaklar, câsuslar, firârîler ve benzeri kişilerin sorgulanmak üzere getirildiği merkezî noktaydı. Gelenler dâima gece vakti ulaştığından, nöbetçi İngiliz subayı, Vilyams Paşa'ya (kuşatma savunmalarının başkumandanı William Fenwick Williams) bu kaynaklardan alınan en son haberleri iletebilmek için şafak sökmeden önce Feyzî Paşa ile "bir çubuk tüttürmeden ayrılmazdı".
*Kars Savunması'nın planı (This file is from the Mechanical Curator collection , a set of over 1 million images scanned from out-of-copyright books and released to Flickr Commons by the British Library in London, England. View in BL Georeferencer View image on Flickr View all images from book View catalogue entry for book ., public-domain)*
[Ömer Lütfi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_L%C3%BCtfi_Pa%C5%9Fa), Kars'taki baskıyı hafifletmek, Nikolay Muravyov'u geri çekilmeye zorlamak ve onu orada karşılamak için [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'a taarruz etti. Bu plan, [Osmanlı ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu)na hizmet eden [İskoç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7lar) asıllı [Britanyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) bir [ferîk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk) olan [Behram Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robert_Cannon)'nın, doğrudan [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) üzerinden Kars'a saldırılması yönündeki tavsiyesine aykırıydı. Ömer Paşa, [İngur Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngur_Muharebesi)'nde başarılı olsa da harekâtı gecikmişti ve Kars'taki durum daha da kötüye gidiyordu. İngiliz târihçi [Edward Henry Nolan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edward_Henry_Nolan), Behram Paşa'nın önerisi kabul edilip 40.000 askerle Kars'a destek gönderilmesi sağlansaydı, Muravyov'un büyük olasılıkla kuşatmayı kaldıracağını ve böylece şehrin kurtarılacağını öne sürer.[^7]
Kars kuşatmasının Ruslar lehine sonuçlanacağı anlaşılınca, şehirde bulunan Macar zâbitler Vilyams Paşa'dan çekilme izni talep etti. Zîra [1848 Macar Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1848_Macar_Devrimi)'ne katılanlar hakkında [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından ölüm hükmü verilmiş olması sebebiyle, Muravyov'un kendilerini iâde edeceğinden endişe duyuyorlardı. Talepleri kabul edildi ve Macar subaylar (İsmâil Paşa ve Selim Ağa dâhil) 24 Kasım 1855'te güvenle Erzurum'a çekildiler.[^8] Burada Kohlman, muhtemel bir Rus taarruzuna karşı şehrin savunmasını düzenledi.[^9]
#### 93 Harbi
Bir subayın kızıyla evlenen Feyzî Paşa,[^10] [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin ortaya çıkmasıyla [Ahmed Muhtar Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Muhtar_Pa%C5%9Fa)'nın yönettiği [Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) cephesine gönderildi. [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) çevresinde son derece etkili savunma hatları kurdu. Ayrıca, Batum'u [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan) ve yukarı [Kura Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kura_Nehri)'ni bağlayacak bir [şose](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eose) inşâsı onun gözetiminde başlatıldı, fakat bu proje Batum'un 30-40 mil güneybatısına kadar ancak ilerleyebilmişti. Yine de [Osman Nuri Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_Osman_Pa%C5%9Fa)'nın [Plevne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Plevne)'deki [savunma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Plevne_Savunmas%C4%B1) sisteminden çok daha üstündü, ve Ivan Oklobzhio'nun saldırılarına kolaylıkla dayandı. Kısa süre sonra [Zivin](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCng%C3%BCta%C5%9F%C4%B1%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F)'de sağlam bir savunma hattı hazırlamakla sorumlandırıldı. Bu hat etkili oldu ve 26 Haziran 1877'deki [Zivin Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zivin_Muharebesi) zaferle sonuçlandı; Feyzî Paşa, bu muharebede komutanlardan biriydi.
Bu gelişmelerin ardından Feyzî Paşa, Ekim ayı boyunca [Deveboyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deveboynu%2C_Erzurum) mevkiinin tahkim edilmesi ve Erzurum şehri etrafında savunma düzeninin kurulması işleriyle meşgul oldu. 4 Kasım 1877'de vuku bulan [Deveboynu Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deveboynu_Muharebesi), Osmanlı ordusunun kendisinden dört kat büyük bir kuvvet karşısında mağlup olmasıyla netîcelendi. Feyzî Paşa, muharebede liyâkatsiz kumandan [Kurt İsmail Hakkı Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurt_%C4%B0smail_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa)'nın emri altında yer aldı. Diğer birliklerde dağınıklık hâkimken yalnızca onun kuvvetleri intizamı muhafaza etti ve bu sayede [piyâde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Piyade)leriyle birlikte 14 topu muntazaman Erzurum'a çekmeyi başardı. Katıldığı son muharebe, 17 Kasım 1877'deki [Kars Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Muharebesi_%281877%29) oldu; bu çarpışma da Osmanlıların yenilgesiyle sonuçlandı.
#### Son yılları
Feyzî Paşa, uzun yıllar erkân-ı harp hizmetinde, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) erkân-ı harp riyâsetinde ve sonra Tensikat-ı Askeriye Komisyonu'nda bulundu. Daha sonra ordudan ayrılarak, 23 Haziran 1889'a (80 yaşına) kadar [Çengelköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87engelk%C3%B6y)'de ikamet etti.[^11][^12] Sicill-i Osmânî'de "sağlam yürekli ve gayretli, sâdık ve zekî bir yiğit" olduğu söylenmektedir.[^13] Paşa, hâlen Çengelköy'deki [yalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yal%C4%B1)sıyla tanınır.[^14]
[^1]: Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.
[^2]: Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.
[^3]: Marz, Rasim. Ali Pascha – Europas vergessener Staatsmann. Frank & Timme, 2016, s. 81.
[^4]: Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.
[^5]: Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.
[^6]: Badem, Candan. The Ottoman Crimean War (1853-1856). Brill, 2010, s. 121, 148.
[^7]: Nolan, Edward Henry. The Illustrated History of the War Against Russia. George Virtue, 1857, s. 593.
[^8]: Hóvári, János. The Routledge Handbook of the Crimean War. Routledge, 2022, s. 242.
[^9]: Reid, James J.. Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse, 1839-1878. Franz Steiner Verlag, 2000, s. 349.
[^10]: Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.
[^11]: Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.
[^12]: Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.
[^13]: Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Mayıs 1996, s. 528.
[^14]: Kutlay, Evren. Osmanlı Sarayı'nda bir Macar Piyanist: Géza Hegyei. Max Weber Stiftung, 2023, s. 9.