# Müslüman-Türk katliamları > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman-T%C3%BCrk_katliamlar%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Müslüman-Türk katliamları, https://tr.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman-T%C3%BCrk_katliamlar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![Birinci Balkan Savaşı sırasında Edirne'de Bulgar ordusu tarafından öldürülmüş Türk esirler](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Bulgarian_atrocities_against_Muslim_Turks%2C_First_Balkan_War.cropped.jpg/1280px-Bulgarian_atrocities_against_Muslim_Turks%2C_First_Balkan_War.cropped.jpg) *Birinci Balkan Savaşı sırasında Edirne'de Bulgar ordusu tarafından öldürülmüş Türk esirler (Ottoman archives, public-domain)* - **Bölge:** Osmanlı İmparatorluğu - **Tarih:** 1821-1922 - **Hedef:** Balkanlar, Kafkasya, Trakya ve Egeli Türk nüfusu - **Tür:** Tehcir, katliam, diğerleri - **Ölü:** 1.000.000-6.000.000 - **İşleyenler:** Yunanistan Krallığı, Sırbistan Krallığı, Bulgaristan Krallığı, Rus İmparatorluğu, Fransa, Ermeni Lejyonu (Fransa), Hınçak, Taşnak, Armenakan - **Sebep:** Türk karşıtlığı **Müslüman-Türk katliamları**,[^1][^2][^3][^4] **Türk Kırımı**[^5] ya da **Türk Soykırımı**,[^6][^7] [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [dağılma döneminde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_da%C4%9F%C4%B1lma_d%C3%B6nemi) [Navarin Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Navarin_Katliam%C4%B1) ile başlayan ve [1922 Manisa yangını](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_Manisa_yang%C4%B1n%C4%B1)yla son bulan; [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar), [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) Devletler ([Yunanistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Bulgaristan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Ermeni Lejyonu (Fransa)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Lejyonu_%28Fransa%29), [Sırbistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)) ve [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) tarafından [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler), [Türk Yahudileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27ndaki_Yahudilerin_tarihi) ve [Osmanlı Müslümanlarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_%C4%B0slam) yönelik gerçekleşen katliam, zorunlu göç, [etnik temizlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_temizlik) ve [soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyk%C4%B1r%C4%B1m) hareketleridir.[^8][^9] Olaylardan etkilenenlerin tamamına yakınının ana dili Türkçedir.[^10] [Justin McCarthy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Justin_McCarthy), 1821-1922 yılları arasında yaklaşık beş buçuk milyon [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) vatandaşı, Türk ve Müslüman'ın Avrupa'dan sürüldüğünü ve beş milyondan fazlasının öldürüldüğü ya da kaçarken hastalık veya açlık sonucu öldüğünü tahmin etmektedir.[^11] Etnik temizlik, 1820'li-1830'lu yıllarda Yunanların bağımsızlığı kazanmalarının, 1877-1878 yıllarında [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin, 1912-1913 yıllarında [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nın, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) ve sonrası sırasında Ermeni isyanları ve çeteleri ile [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Anadolu'nun Yunanistan tarafından işgali sonucunda meydana geldi. Michael Mann, 1914 Carnegie Endowment raporunda bu eylemlerin *Avrupa'da daha önce görülmemiş muazzam ölçüde cani etnik temizlik* olarak tanımlandığını aktarmaktadır.[^12][^13] 20. yüzyıla girerken Balkanların Osmanlı kontrolündeki bölgelerde 4.4 milyon [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) vatandaşı, Türk ve Müslüman'ın yaşamakta olduğu tahmin edilmektedir.[^14] [Mariya Todorova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mariya_Todorova)'ya göre, 19. yüzyılın son 30 yılında bir milyondan fazla [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) vatandaşı, Türk ve Müslüman Balkanlar'ı terk etti.[^15] 1912 - 1926 yılları arasında 2,9 milyona yakın [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_tebaas%C4%B1) Türk ve Müslüman ya öldürüldü ya da Türkiye'ye göçe zorlandı.[^16] I. Dünya Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'da 2.5 milyon Türk ve Müslümanın öldüğüne ilişkin tahminler vardır.[^17] Balkanlardaki etnik temizliğin bir yansıması olarak 20. yüzyıl başında [Ermeni çeteleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_%C3%A7eteleri) tarafından [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) ve [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da katliamlar yapılmıştır. Bu dönemdeki kayıplar üzerinde değişik kaynaklardan çeşitli bilgiler bulunur. 93 Harbi sırasında Justin McCarthy 260 bin kişinin kaybolduğunu belirtirken, [Kemal Karpat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Karpat) 300 bin kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır. 20. yüzyılın başı ve I. Dünya Savaşı döneminde de bölgedeki Müslüman-Türk karşıtı Ermeni hareketleri devam etmiş, köylere karşı saldırılar yapılmıştır. ## Arka plan Osmanlı İmparatorluğu'nun 14. yüzyılda başlayan [Balkan fetihleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa%27da_Osmanl%C4%B1_sava%C5%9Flar%C4%B1) sonucunda, Anadolu'dan çok sayıda [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) bu bölgelere yerleşmiş ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da yayılmaya başlamıştır. Osmanlı hakimiyeti boyunca Balkanlar'da Türkler ve İslam, önemli bir demografik, kültürel ve siyasi unsur haline gelmiştir. Bölgedeki kentlerde ve stratejik noktalarda kurulan camiler, medreseler, tekke-zaviyeler, imaretler, köprüler, hanlar, kervansaraylar gibi Türk-İslam eserleri, Balkan coğrafyasının çok uluslu yapısının bir parçası haline gelmiştir.[^18] Ancak, 19. yüzyılda [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) akımlarının yükselişi ve Balkanlar'daki Osmanlı egemenliğinin zayıflamasıyla birlikte, bölgede [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar), [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar), [Rumen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumenler) ve [Bulgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar) gibi uluslar bağımsızlıklarını ilan etmiştir. Bunun sonucunda bu halklar, hedefledikleri ulus devletlerde kendi homojen uluslarını oluşturma amacıyla, bölgede yaşayan Türk ve Müslüman nüfusa yönelik baskı, tehcir ve etnik temizlik politikalarını uygulamaya başlamıştır.[^19] ## Yunan İsyanı sırasında ![Tripoliçe'nin surlarına 1822 Yunan Anayasası'ndaki kararla oluşturulan sancağı diken Panagiotis Kefalas, sol köşede ölüler ve yıkılmış minare görülmektedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Panagiotis_Kefalas_by_Hess.jpg/1280px-Panagiotis_Kefalas_by_Hess.jpg) *Tripoliçe'nin surlarına 1822 Yunan Anayasası'ndaki kararla oluşturulan sancağı diken Panagiotis Kefalas, sol köşede ölüler ve yıkılmış minare görülmektedir. (Peter von Hess, public-domain)* Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasında Yunan askerler tarafından bölgedeki [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)a karşı katliamlar yapıldı, bu savaş sırasında her iki taraf da birbirini katletmiştir. Yunanistan'ın ilan edildiği bölgenin her yanında Türkler katledildi.[^20] Yunanlar denizlerde Türklerin gemilerine saldırıp içinde bulunanları katletti, Ağustos 1821 itibarıyla William Ogden Niles 3000 kişinin bu şekilde öldürüldüğünü belirtmektedir.[^21] ### Mora [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'da oturan [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar) nüfusu, özellikle Yunan askerlerin egemen olduğu bölgelerde katliamlara uğradı.[^22] Mora'daki Türk ve Arnavut toplulukları yok oldu.[^23][^24] Tarihçiler, bu süreçte yarımadada genellikle bölgedeki papazların tavsiyesiyle toplamda 20 binden fazla Türk Müslümanın öldürüldüğünü belirtmektedir;[^25][^26] bazı tarihçiler ise bu sayıyı 15 bin olarak tahmin etmektedir;[^27] fakat sadece Tripoliçe Katliamı'nda 35 bin kişinin öldürüldüğüne ilişkin tahminler vardır. Rus askerleri ve Yunanlar, 1770'te [Mistras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mistras) kentinde 400 Türk'ü öldürmüştür. Türk çocuklar, [minare](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minare)lere çıkarılıp oradan aşağıya atılmışlardır.[^28] William Ogden Niles'ın bu isyanlar sırasında tuttuğu kayıtlara göre [Patra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patra)s kentinin Türk halkı da küçük bir azınlık dışında tamamen öldürüldü.[^29] Ağustos 1821'de [Monemvasia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Benef%C5%9Fe) kasabasının Türk sakinleri uzun süren kuşatma sonucu açlıkla karşı karşıya kaldı ve cesetleri yemeyi denediler, bu sırada Yunanlar kasabanın surlarının dışında denizde ele geçirilmiş olan altmış erkek ve kadını öldürdü. Daha sonra Yunanlar Türkleri Anadolu'ya götüreceklerini söyledi ve kapılar açıldı; fakat Yunanlar kasabayı yağmaladı ve pek çok Türkü öldürdü. Daha sonra kasabadan beş yüz kadar Türkü bir gemiye bindirip Anadolu açıklarında ıssız bir adaya bıraktılar, burada da açlıkla karşı karşıya kalan Türklerden hayatta kalanlar bir Fransız tüccar tarafından kurtarıldı.[^30] William St. Clair'e göre, "Mora'daki soykırım ancak öldürecek başka Türk kalmadığında sona erdi".[^31] #### Navarin Katliamı Yunanlar tarafından kuşatılan [Navarin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Navarin) kentinin Türk halkı açlık çekiyordu. Sonunda, Türklerin güvenli bir şekilde Mısır'a gönderilmelerine karar verildi. 19 Ağustos 1821 günü kentin kapıları açılınca, Yunanlar Türklerin üzerine hücum etti ve kaçabilen 160 kişi dışında, yaklaşık 3000 nüfuslu kentin tüm halkı öldürüldü.[^32] #### Tripoliçe Katliamı Tripoliçe Katliamı, Mora İsyanı sırasında bölgede Türklere karşı yapılan katliamların en büyüğüydü.[^33][^34] Şehrin Yunanların eline geçmesinden birkaç gün sonra şehre gelen Britanyalı Thomas Gordon, 8000 kişinin öldürüldüğünü tahmin etti. Katliamdan sadece köle olarak alınan bazı kadınlar ve fidye için tutulan bazı tanınmış Türkler kurtulabildi.[^35] Justin McCarthy ise katliamda ölenlerin sayısının 35,000 olduğunu belirtir. Teodor Kolokotronis, katliamdan şu şekilde bahsetti:[^36] “Cuma gününden pazara kadar Yunan askerleri kadın, çocuk ve erkekleri katletti. Tripoliçe ve çevresinde toplam 32 bin kişi öldürüldü. \[...\] En sonunda, bir ulak geldi ve katliam durdu.” ### Orta Yunanistan [Atina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atina)'da sadece 190'ı askerlik yapmaya uygun olan 1190 Türk güvende olacaklarına ilişkin verilen sözler nedeniyle teslim oldu. W. Alison Phillips'e göre, *bunu bu korkunç savaşta pek çok benzeri olan korkunç bir sahne izledi*.[^37] [Vrahori (Agrinion)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Agrinion) kasabasında 500 Müslüman ve 100 Hristiyan yaşamaktaydı.[^38][^39] Şehrin önce Yahudi, sonra da Türk Müslüman sakinleri katledildi. ### Ege adaları Yunanistan'ın bağımsızlığını kazandığı dönemde [Ege Adaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Adalar%C4%B1)'nda da Türkler öldürüldü.[^40] 1821 yılının mart ayında, Yunanlar tarafından [Sakız Adası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1z_Adas%C4%B1)'na bir saldırı düzenlendi ve Türkler katledildi.[^41] Ege Adaları'nda Osmanlı'ya karşı isyan eden Yunanlar, bölgeden geçen Türk ticaret gemilerine ve [Hac](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac)'dan gelen ve Haca gitmekte olan gemilere saldırıp mürettebat ile yolcuları öldürdü.[^42] Theodoros Kolokotronis, [Hydra adasında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hydra_%28ada%29) doksandan fazla Türk Müslüman öldürüldüğünü belirtmektedir.[^43] Hydra'da adanın Türk Müslüman sakinlerine yapılan katliamın dışında bir gemideki tüm Müslümanlar da öldürüldü.[^44][^45] ## Bulgar İsyanları sırasında Nisan 1876'da patlak veren Bulgar İsyanının başlangıcında yüzlerce Türk öldürüldü. Bazı kaynaklar ölen Türk Müslüman sayısını bin kişi olarak tahmin etmektedir.[^46][^47] [Stanford J. Shaw](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stanford_Shaw), Bulgaristan'da 4000 Hristiyan sivilin öldüğünü, ölen Müslüman sayısının ise bundan daha fazla olduğunu yazmış, Müslüman ve Hristiyan köyleri arasında karşılıklı katliamlar olduğunu belirtmiştir.[^48] [Lord Kinross](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrick_Kinross)'a göre, "*Onlar vahşice Müslüman Türklerine saldırdı ve katletmeye başladılar.*"[^49] Dennis P. Hupchick'e göre, "*Kötü silahlandırılan dağınık isyancılar, yeni yazılan yurtsever şarkılarını söylemekten ve çoğunluğu barışçı olan Müslüman komşularını kesmekten başka fazla bir şey yapmadılar.*"[^50] Stanford J. Shaw'a göre "*İsyanlar yayıldı, yüzlerce Müslümana yönelik katliam başladı ve Balkan limanlarının yakınlarındaki Osmanlı'nın başlıca kalelerini ele geçirdiler.*"[^51] ## 93 Harbi sırasında 93 Harbi sırasındaki kayıplar hakkında farklı tahminler bulunmaktadır. Richard J. Crampton, 130.000-150.000 kişilik toplu göçünün yaşandığını ve bunun yaklaşık yarısının [Berlin Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Kongresi) ile cesaret alıp ara döneminde geri döndüğünü ifade etmektedir. Dennis Hupchik ve [Justin McCarthy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Justin_McCarthy) ise 260.000 kişinin kaybolduğu ve 500.000 kişinin mülteci olduğuna işaret etmektedir.[^52][^53] [Kemal Karpat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Karpat) ise 300.000 kişinin öldürüldüğü ve 1 - 1.5 milyon kişinin göçe zorlandığını ileri sürmektedir.[^54] Nedim İpek de buna konuda Karpat ile aynı rakamları vermektedir.[^55] Bir başka ABD kaynağı, savaş sırasında 400,000 Türkün katledildiği ve bir milyon Türkün göç etmek zorunda kaldığını belirtmektedir.[^56] Fransız komutan Romieu, Fransa Savaş Bakanlığı'na gönderdiği raporda, 1878 ve ilerleyen yıllarda, Ermeni çetelerinin Türklere karşı terörist faaliyetlerde bulunduklarını ve nefret beslediklerini belirtmiştir.[^57][^58] Osmanlı arşivlerine göre Bulgar çeteleri, [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) sırasında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'daki köyleri basıp bölgedeki Türk ve Müslümanları katlediyordu.[^59][^60] Ocak 1878'de Rus kuvvetleri ve Bulgar gönüllüleri güneye indikçe, oradaki halka karşı zulümler yapmaya başladılar.[^61] Dönemin Britanya raporları katliamlara ilişkin bilgi içermektedir. Bu raporlara göre *İssova Bâlâ* (Yukarı İssova) köyündeki 170 evden 96'sı ve okul yakılmıştır.[^62] Yukarı Sofular köyü halkının katledildiği,[^63] bundan önce ise köydeki 120 evden 13'ünün, okulun ve caminin yakıldığı belirtilmektedir.[^64] Kozluca köyünde on sekiz Türk öldürülmüş ve cesetleri yakılmıştır.[^65] [Kızanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazanl%C4%B1k) kasabasında da Müslümanlar öldürülmüştür.[^66] İngiliz raporlarına göre Kızanlık yakınlarındaki [Muflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muflis) köyünde, Rus ve Bulgarlardan oluşan bir grup tarafından 127 kişi öldürülmek üzere kaçırıldı. 20'den fazla kişi kaçsa da kalanlar öldürüldü.[^67] Osmanlı kaynakları ise öldürülenlerin sayısını yaklaşık 400 olarak vermektedir.[^68] [Şipka](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eipka_%28kasaba%29) yakınlarındaki [Keçidere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C3%A7idere%2C_Bulgaristan) köyünde de 11 kişi öldürüldü.[^69] 1878-1881 döneminde Osmanlıların Kafkaslarda kaybettiği topraklardan Rus kaynaklarına göre toplam 82 bin Türk ve Müslüman [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) bölgesine göç etti.[^70] ## Balkan savaşları sırasında ![1913'teki I. Balkan Savaşı sırasında Bulgarlardan kaçan Türk sığınmacılar.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Turkish_refugees_from_Edirne.jpg) *1913'teki I. Balkan Savaşı sırasında Bulgarlardan kaçan Türk sığınmacılar. (Stéphane Passet (1875-1942), public-domain)* “Türkler Hristiyanlardan, Bulgarlar Yunanlardan ve Türklerden, Yunanlar ve Türkler Bulgarlardan ve Arnavutlar Sırplardan kaçıyor.” Balkan savaşları sırasında [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar), [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) ve [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)in [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)e ve [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)lara karşı yaptıkları katliamlar, 1912 Carnegie Endowment raporunda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.[^71] Dennis Hupchick, Balkan savaşlarının sonucu yaklaşık 1.5 milyon Türk ve Müslümanın öldüğünü ve 400 bininin mülteci olduğunu tahmin etmektedir.[^72] Uluslararası raporlarına göre, Balkan savaşları sırasında [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan) ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F) Ordusu tarafından [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)a karşı katliamlar işlendi.[^73] Birinci Balkan Savaşı sırasında 1912 - 13 yıllarında Sırbistan ve Karadağ, Osmanlı kuvvetlerinin bugünkü [Arnavutluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk) ve [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova)'dan kovulmasından sonra Arnavut nüfusuna karşı çok sayıda savaş suçu işlediler. Bunlar Avrupa, Amerika ve Sırp muhalefet basınlarınca aktarıldı. Bu suçlar incelemek amacıyla [Carnegie Uluslararası Barış Vakfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carnegie_Uluslararas%C4%B1_Bar%C4%B1%C5%9F_Vakf%C4%B1) özel bir encümeni kurdu ve 1913 yılında Balkanlara gönderdi. Sırp kontrollü [Kosova Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Vilayeti)'ndeki kurban sayısının ilk birkaç ayda 25.000 kişi olduğu tahmin edildi.[^74][^75][^76] Kasım 1912'de günümüzde [Kuzey Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Makedonya)'da bulunan [Ustrumca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ustrumca) kentinde Bulgarlar otuz kadar Türk Müslümanı öldürdü. Yine 1912 yılının sonlarında Bulgarlar Makedonya'da Türklere karşı bir ay süren bir katliam yaptı ve üç ila dört bin kişiyi öldürdü.[^77] Jusuf Hamza'ya göre Balkan Savaşları sırasında [Makedonya bölgesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya) 300 binden fazla Türk öldürüldü. Bazı Türkler zorla Hristiyanlaştırıldı. Poroy (Ano Poroia)'da 200 bin, [Serez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serez)'de 10 bin ve [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de 5000 Türk öldürüldü.[^78] Carnegie Endownment raporu, Serez'in Bulgarlar tarafından ele geçirilmesinde kısa süre sonra Türk sakinlerinin öldürüldüğünü belirtmektedir.[^79] Justin McCarthy, [Drama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Drama)'ya Bulgarların girmesinin ardından yüzlerce Müslümanın öldürüldüğünü yazmıştır. [Dedeağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedea%C4%9Fa%C3%A7) Bulgarların "Makedon Gönüllüleri" tarafından 12 Kasım 1912'de alındığında şehrin Müslüman semtleri yağmalandı, yüzden fazla Müslüman öldürüldü. Danimarka'nın *Riget* gazetesi için haberler yazmakta olan [Fritz Magnussen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fritz_Magnussen), [Kumanova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanova) - [Üsküp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCp) bölgesinde 3000 Arnavutun Sırplar tarafından öldürüldüğünü, Arnavut köylerinin yakılıp evlerin sakinlerinin kovalanıp "fareler gibi" vurulduğunu bildirmekte ve Sırp askerlerinin bundan gurur duyduklarını belirtmektedir.[^80] ## I. Dünya Savaşı sırasında I. Dünya Savaşı sırasında, Ekim 1914'te Doksat (Doksato)'daki Yunanlar bölgedeki Türklere karşı katliamlar yaptı, mallarını yağmaladı ve sahibi oldukları arazileri Yunanlara bıraktıklarına dair belgeler imzalattı.[^81] [Vodina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vodina) ve bölgesinde demir sopalarla 300 Türk öldürüldü.[^82] Yunan hakimiyetine giren [Dedeağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedea%C4%9Fa%C3%A7)'ta Osmanlı kaynaklarına göre Rumlar "mezalim ve katliâm" yapmışlardır.[^83] 1912 ile 1922 yılları arasında, bölgedeki katliamlar yoğun bir şekilde devam etti. Carnegie Endowment raporuna göre, Türkler bölgedeki [Hristiyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k), yani [Sırplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar), [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) ve [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar) tarafından, [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar) ise [Sırplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) tarafından öldürüldü.[^84][^85] [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova)'da bölgedeki Müslümanların sayısını azaltarak bölgeyi Sırplaştırma hareketleri vardı.[^86][^87] ## Ermeni çeteleri tarafından yapılan katliamlar !["Ermeniler Tarafından Katledilen Şehit Türkler Anıt ve Müzesi" (Iğdır)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/IgdirGenocideMuseum.jpg/1280px-IgdirGenocideMuseum.jpg) *"Ermeniler Tarafından Katledilen Şehit Türkler Anıt ve Müzesi" (Iğdır) (Ds02006, public-domain)* ![Hasankale'deki çatışmada yaralanan Türk mülteciler](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a9/Wounded_Muslim_refugees_at_the_Hasankale_conflict_of_Caucasus_Campaign_in_WWI.jpg) *Hasankale'deki çatışmada yaralanan Türk mülteciler (This is an Archival document which individual author is not published., public-domain)* [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da [Ermeni çeteleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_%C3%A7eteleri) tarafından [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)e katliamlar yapılmıştır. Justin McCarthy, bunun sebebinin Ermenilerin bir Ermenistan devleti sınırları içine dahil etmek istedikleri [Vilâyat-ı Sitte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vil%C3%A2yat-%C4%B1_Sitte)'de nüfuslarının %19 (Ermeni kaynaklarına göre %39) gibi küçük bir oranda olması ve bu nüfusun oranını arttırmanın yolunun bölgedeki Müslüman sayısını azaltmaktan geçmesi olduğunu öne sürmüştür.[^88][^89] [Ovanes Kaçaznuni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ovannes_Ka%C3%A7aznuni), 1905 ve 1906 yıllarında Türk ve Müslümanlar ile Ermeniler arasında kanlı olayların yaşandığını belirtmektedir. 1914 yılında ise, Ermeni birliklerinin Türklere karşı faaliyetlerini başlattıklarını söylemektedir.[^90] 1915 yılında [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van)'ın Ermeni valisi olan Aram'a Rus bir komutan bölgedeki [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)in öldürülmesini emreden bir emir gönderildi; fakat Aram emrin uygulanmayacağını belirtti.[^91][^92] ![Erzurum'un Alaca köyünde Mart 1918'de Ermeniler tarafından katledilen Şehit Türkler Anıtı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Erzurum-Alaca_ky.%C5%9Eehitler_An%C4%B1t%C4%B13.jpg/1280px-Erzurum-Alaca_ky.%C5%9Eehitler_An%C4%B1t%C4%B13.jpg) *Erzurum'un Alaca köyünde Mart 1918'de Ermeniler tarafından katledilen Şehit Türkler Anıtı (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)* Osmanlı arşivleri 1910-1922 yılları arasında 523.000 Türkün Ermeni çeteleri tarafından öldürüldüğünü belirtmektedir.[^93] Fransa Dışişleri Bakanlığı'ndan Rusya'nın [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris) büyükelçiliğine gönderilen 14 Mayıs 1915 tarihli bir yazıda, [Van İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_%C4%B0syan%C4%B1_%281915%29) sırasında bölgede yaklaşık 6000 Müslümanın öldürüldüğü belirtilmektedir.[^94][^95] Rus bir general, Ermeniler tarafından Türk ve Müslümanlara karşı tecavüzlerin de gerçekleştirildiğini söylemiştir.[^96] 19 Ağustos 1915'te dönemin Avusturya büyükelçisi "Ermeniler tarafından Türklere karşı yapılan büyük ölçekte katliamlar"dan bahsetti; ama hem Türkler hem de Ermenilerin katliam yaptığını ve olayların kimin tarafından başlatılığının belli olmadığını belirtti.[^97][^98] 1916 yılında bölgeyi işgal etmekte olan Rus orduları, 16 Şubat günü [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)[^99] ve 11 Temmuz günü [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan_%28il%29)'ı[^100] ele geçirdi. Türkler ise Erzincan'ı 13 Şubat 1918,[^101] Erzurum'u 12 Mart 1918 tarihinde geri aldı.[^102] Rus Yarbay Tverdohlebof, 1917 yılı ilkbaharında Ermenilerin halkın elindeki silahları toplamak amacıyla halka zulmettiğini ve işkence yaptığını belirtmiştir.[^103] Daha sonra, Rus ordusu çekildikçe katliamlar artmaya başladı.[^104] 1918'de [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan_%28il%29)'da Ermeniler 800 Türk sivili öldürdü.[^105] Ermeniler [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'a çekilirken yoldaki Türk köylerindeki halkı öldürdüler.[^106] [Ilıca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziziye)'da Ermenilerden kaçamayan Türkler öldürüldü.[^107] [Tepeköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tepek%C3%B6y%2C_Paland%C3%B6ken)'ün tüm Müslümanları 17 Şubat 1918 tarihinde öldürüldü.[^108] Tepeköy'de öldürülen Türklerin cesetleri 2010'da [Atatürk Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C3%9Cniversitesi)'nin yaptığı kazılarda bulundu ve sayıları 150 olarak tespit edildi.[^109] 26 Şubat 1918 günü [Tekederesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekkederesi%2C_Paland%C3%B6ken)'nden çekilen Ermeniler yolları üzerine çıkan Müslümanları öldürdü, önlerine çıkan köylerdeki halkın hayvanlarını çaldı.[^110] 27 Şubat 1918 günü Ermeniler Erzurum'un [Alaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alaca%2C_Aziziye) köyünde Türkleri öldürdü.[^111] Erzurum'da Türk çarşıları Ermeniler tarafından yakılmaya başlandı.[^112] 26-27 Şubat 1918 gecesi Ermeniler Erzurum'da 3000[^113] ila 8000[^114][^115] Müslümanı öldürdü.[^116] Rus Yarbay Tverdohlebof, Şubat 1918 sonlarında Erzurum'a yakın köylerdeki Türklerin "ortadan kaybolduklarını" bildirmektedir.[^117] Aralık 1918'de [Uluhanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluhanl%C4%B1), [Kamerli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamerli) ve [Dereleyez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dereleyez) halkı Ermeni çetelerinin zulmüne uğradı.[^118][^119][^120] Mayıs 1918'de bölgeyi ele geçiren Osmanlı ordusu Ermenilerin 250 Müslüman köyünü yaktıklarını bildirdi.[^121] Birinci Dünya Savaşı'nda; toplam nüfuslarının yüzde 17'sinin Ermenilerden, yüzde 78'inin Müslümanlardan oluşan 6 vilayetin ([Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_%28il%29), [Mamüret'ül Aziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elaz%C4%B1%C4%9F_%28il%29), [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r), [Bitlis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bitlis_%28il%29), [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van) ve [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)) kendilerinin olduğu iddiası ile Ermeniler tarafından işgal edildiğini ve bölgede yaşayan Müslümanların tümünün bölgeden çıkarılmalarına yönelik olarak, Ermeni ihtilalciler tarafından Ermeni devleti kurma maksadıyla öldürüldüğünü, Amerikan tarihçi [Justin McCarthy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Justin_McCarthy) günümüzde ifade etmektedir.[^122] 1919 yılının Temmuz ayında, İngiliz Yarbay Albert Rawlinson, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'daki İngiliz Genel Karargâhı'na gönderdiği telgrafta, Ermenilerin [Oltu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oltu)'dan Bayezid hududuna kadar katliam yaptıklarını belirtmiştir.[^123][^124] 16 Temmuz 1919 tarihli bir Osmanlı belgesi, Ermenilerin [Şarur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Earur) ve [Nahçıvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van) bölgesinde Müslümanlara saldırıp öldürdüklerini, Şarur halkını [Aras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras) nehrine döktüklerini ve kırk beş köye saldırdıklarını bildirmektedir.[^125] Bu katliamlara karşılık 11. Kafkas Tümeni bölgeye sevk edilip 600 kişiden oluşan Ermeni çeteleri Osmanlılar tarafından mağlup edilmiştir.[^126] Ermeni Yarbay Melik Şahnazarov'un bir Ermeni tümeninde raporunda, 30 kadar Türk köyünü ele geçirip sakinlerini öldürdüğünü ve köyleri yağmaladığını, 29 diğer Türk köyüne de saldırmak için izin istediğini belirtmektedir.[^127][^128] 1920 yılında, bir Ermeni subayı, yazdığı raporda Basar-Geçar'daki Türk nüfusunu ayırt etmeden öldürdüğünü bildirmektedir.[^129][^130] 1920 yılının içerisinde, [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars)'taki köylerde Türk ve Kürt nüfusu öldürülmüş, köyler yağmalanmıştır.[^131] 4 Aralık 1920 tarihli bir Osmanlı belgesi, Ermenilerin [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F)'a bağlı on üç köyde katliam yaptıklarını, bu kapsamda 1975 kişiyi öldürüp 276 hanenin tahrip edildiğini belirtmektedir.[^132][^133] [Ahmet Esat Uras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Esat_Uras), Ermenilerin "erkek, kadın ve çocuk ayrımı yapmadan yaptıkları" katliamların Rus kayıtlarında yer aldığını belirtmektedir.[^134] [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'ndeki Ermeni nüfusu da bu katliam faaliyetlerini desteklemekteydi.[^135][^136] Bu dönemde Ermeni çetelerin Türklere ait camileri ve diğer kamusal binalara zarar verdiğini belirten pek çok rapor da vardır.[^137] Daha sonra, 1920 yılında imzalanan [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Türklere can ve mal güvenceleri verilmiştir.[^138] ![Mart Olayları sonrası Bakü'nün Azeri mahallesinden bir görünüm](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/94/The_aftermath_in_the_tatar_quarter_of_baku_march_days_1918.png) *Mart Olayları sonrası Bakü'nün Azeri mahallesinden bir görünüm (MAYNARD OWEN WILLIAMS, public-domain)* 30 Mart-3 Nisan 1918 tarihleri arasında yaşanan [Mart Olayları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mart_Katliam%C4%B1) veya Mart Katliamı'nda[^139][^140] 3000[^141][^142] ila 12,000 Azeri ve diğer Müslüman etnik gruplara mensup kişi öldürüldü.[^143][^144][^145][^146][^147] Olaylarda Azerilerin evleri yakıldı, sokaklarda Azeri olduğu düşünülenler öldürüldü.[^148] Mart 1920'de [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) Ermenilerin kontrolü altındaki bölgelerde 300 kadar Müslüman köyünün yakılıp sakinlerinin öldürüldüğünü tahmin edip olayları kınadı.[^149] ## Türk Kurtuluş Savaşı sırasında ### Batı Cephesi ![İzmir'de Yunan birlikleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/D%C3%A9barquement_des_Troupes_Helleniques_%C3%A0_Smyrne.jpg) *İzmir'de Yunan birlikleri (Padova Frères, public-domain)* ![Yunan birliklerinin geri çekilirken yaktığı bir Türk köyünde sıhhiyeciler yaralıları taşıyor (Ağustos 1922).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/After_Greek_atrocity_August_1922.jpg) *Yunan birliklerinin geri çekilirken yaktığı bir Türk köyünde sıhhiyeciler yaralıları taşıyor (Ağustos 1922). (NA, public-domain)* [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) boyunca Yunan ordusu tarafından 640,000 Türk sivil katledildi.[^150][^151] 14/15 Mayıs 1919 günü İzmir'in işgal edilmesinden sonra Yunan birlikleri şehrin Türk nüfusunun bir kısmını katletti. Bu katliam sırasında Rum çeteleri sokaklarda geziyorlardı.[^152] İtilaf Devletleri'nin kaynaklarına göre 15 Mayıs 1919 günü 300 ila 400 Türk öldürüldü.[^153][^154] Yunan ordusu Anadolu içlerine doğru ilerledikçe bölgede yaşayan Türkler katliamlar, tecavüzler ve yıkımla karşı karşıya kaldı.[^155] Bir Britanyalı askerî yetkili olan Harold Armstrong Yunan ordusunun İzmir'den Anadolu içlerine doğru ilerlerken sivilleri katlederek, yakarak, yağmalayarak ve tecavüz ederek gittiğini bildirdi.[^156] Britanyalı tarihçi Arnold J. Toynbee, 15 Mayıs 1919 günü İzmir'in Yunanlar tarafından işgalinden sonra organize bir şekilde "vahşet"lerin yürütüldüğünü yazdı. Toynbee, Yunanların [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit), [Yalova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yalova) ve [Gemlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gemlik) bölgelerinde yürüttüğü zulme tanıklık ettiğini ve söz konusun bölgelerde evlerin yağmalandığını ve yakıldığını belirtti.[^157] M Marjorie Housepian, Yunan işgali altındaki İzmir'de 4000 Türkün öldürüldüğünü yazmıştır.[^158] ![Batı Anadolu'da yakılan Türk kasabaları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/Bat%C4%B1_anadolu_yak%C4%B1lan_kasabalar.png) *Batı Anadolu'da yakılan Türk kasabaları (Changess, CC-BY-SA-4.0)* [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'dan verilen haberlere göre Yunan ordusu sivilleri vurmuş ve öldürmüştür.[^159] [Çatalca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87atalca) ve [Hadımköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1mk%C3%B6y)'de Yunan birlikleri Türklere zulmetmiştir.[^160] 16-17 Haziran 1919'da [Menemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen)'de Yunan askerleri bir [katliam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen_Katliam%C4%B1) yapmış, katliamda Avrupa kaynaklarına göre en az 200 Türk ölmüş ve 200'den fazlası yaralanmıştır,[^161] bazı Türk kaynakları ise ölü sayısının 1000 civarında olduğunu tahmin etmiştir.[^162][^163] İtilaf Devletleri'nden Komutan Hadkinson, [Turgutlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgutlu), İzmir ve [Nazilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nazilli)'de Yunanların Türklere zulmettiğini belirtmiştir.[^164] Tetkik Heyeti Raporu'na göre [Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ndan sonra [Ayvalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayval%C4%B1k) çevresinde Rum çeteleri pek çok Türkü öldürdü ve soydu.[^165] Ayvalık'ın işgalinin ilk birkaç gününde Yunan ordusu bazı askerleri ve çetecileri iki köyü yakmaktan mahkûm etti.[^166] Osmanlı kaynakları, Yunanların [Akhisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akhisar) ve [Gördes](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6rdes)'te Türkleri öldürüp kasabaları yaktıklarını bildirmiştir.[^167] Henry Ford, İzmir'den Konya'ya kadar olan bölgede Yunan askerlerinin Türk kadınlarına çok sık bir şekilde tecavüz ettiğini belirtmektedir.[^168] [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir) ve [Afyonkarahisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afyonkarahisar)'da Yunan askerleri Türk halka şiddet uygulamıştır.[^169] [Johannes Kolmodin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Johannes_Kolmodin), Yunan birliklerin çekilirken 250 köyü yaktıklarını ve [1922 İzmir Yangını](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_%C4%B0zmir_Yang%C4%B1n%C4%B1)'na yol açtıklarını belirtmektedir. Kolmodin, bazı yerlerde köylülerin camilere doldurulup yakıldığını bildirmektedir.[^170] 14 Şubat 1922 günü o dönem İzmir'e bağlı olan [Karatepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karatepe%2C_K%C3%B6%C5%9Fk) ile yakınlardaki iki köyün halkını köylerdeki camilere doldurdu, daha sonra petrol kullanarak camileri yaktı ve kadın, çocuk ve erkeklerden oluşan sivilleri öldürdü.[^171] İngiliz, Fransız, Amerikalı ve İtalyan subaylardan oluşan Müttefikler Arası komisyon, "Türk köylerinin yıkılmasına ve Müslüman nüfusun yok edilmesine yönelik sistematik bir plan olduğunu" tespit etti.[^172][Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) ordusu [Batı Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Anadolu)'dan geri çekilirken [yakıp yıkma taktiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yak%C4%B1p_y%C4%B1kma_takti%C4%9Fi) uyguladı.[^173] [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) tarihçisi [Sydney Nettleton Fisher](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sydney_Nettleton_Fisher) konu hakkında, *"Geri çekilen Yunan ordusu bir yakıp yıkma politikası benimsedi ve önüne gelen bütün savunmasız Türklere karşı vahşilikler uyguladı."* yazdı.[^174] [İskoçyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7lar) tarihçi [Kinross](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrick_Kinross) Yunan geri çekilişini, *"Zaten onun (Yunan ordusu) önünde bulunan çoğu *[*kasaba*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasaba)* harap içindeydi. Tarihi kutsal şehir Manisa'da 18 bin binadan sadece 500'ü ayakta kalabilmişti."* sözleriyle tasvir etmiştir.[^175] 1929'da George Seldes, Yunanların Anadolu'da Türklere yaptığı katliamların Türklerin Yunanlara yaptığından çok daha büyük olduğunu belirtmiştir.[^176] [Ege Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_B%C3%B6lgesi) ve [İç Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'nde de [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) işgalini destekleyenler, öldürme, yaralama, tecavüz, gasp vb. gerçekleştirmiş ve yer yer katliamlar görülmüştür.[^177] [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) çeteleri, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da da bazı zorlamalarda bulunmuştur.[^178] İtalyanların ise zorlamalarda vb. bulunduğuna dair güvenilir kaynak bulunamamıştır. [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)e yapılan zorlamalar bazen sistematik bir şekilde devam etmiştir.[^179] ![Öldürülmüş Türk siville beraber Yunanlar, 1919-1922](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Greek_soldiers_with_dead_Turkish_civilian.jpg/1280px-Greek_soldiers_with_dead_Turkish_civilian.jpg) *Öldürülmüş Türk siville beraber Yunanlar, 1919-1922 (public-domain)* [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın son aşamasında, bilirkişilerin oluşturduğu *Tetkik Heyeti*, [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n) ve çevresinde incelemelerde bulunmuş ve rapor vermiştir. Bu rapor, "*Tetkik Heyeti Raporu*" olarak bilinmektedir. “Madde 32: Alevler içinde kalan mahalleden kaçmaya çalışan kadın erkek, çocuk, Türklerin büyük bir kısmı mahalleyi şehrin kuzey kısmına bağlayan bütün yolları tutan Yunan askerleri tarafından sebepsiz olarak öldürülmüşlerdir.[^180]” “Madde 40: Aydın Vilayeti’nin Yunan kuvvetleri tarafından işgali, mahsul ve mülk bakımından büyük maddi hasarlar yaratmıştır.[^181]” [Dumlupınar Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi) neticesinde gerilemekte olan Yunan ordusu, 29 Ağustos'u 30'a bağlayan gece birçok cinayet işlenmiştir ve yağmalama olayı had safhaya çıkmıştır.[^182] Mali olarak büyük zarara uğrayan [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n)'ın [incir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ncir), [pancar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pancar) ve [fasulye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fasulye) stokları yağmalanmıştır. Çıkan neticede, yaklaşık 1.2 milyon sterlinlik zarara uğramıştır.[^183] Rum çeteleri, Ege Bölgesi'ndeki halktan yüzlerce sığır da çalmıştır.[^184][^185] [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) ordusu geri çekilirken Türklerin kullanabileceği hiçbir şey bırakmamak için özen göstermiştir. [Demiryollarını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demiryolu_ula%C5%9F%C4%B1m%C4%B1) ve [köprü](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BC)leri havaya uçurmuştur ve birçok köyü yakmıştır.[^186] Geri çekilirken Türk sivil halkına karşı yaptığı tecavüzler, kundaklamalar ve yağmacılık sonucunda bir milyon üzerinde sivil Türk evsiz kalmıştır.[^187] ### Güney Cephesi [Güneydoğu Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)nde [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) - [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) işbirlikçileri Türklere yönelik öldürme, yaralama, gasp vb. olaylarında bulunmuştur.[^188] 1920 yılında Ermeniler tarafından [Kozan Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kozan_Katliam%C4%B1) gerçekleştirilmiştir.[^189][^190][^191] 22 Haziran 1920'de, en az 64 sivil Kahyaoğlu Çiftliğinde Ermeniler tarafından katledilmiştir.[^192] Ermeni ve Fransız askerler tarafından kadınlara sıklıkla tecavüz ediliyordu.[^193] Savaş sonucu, Antep'teki 10,000 evden 8,000'i yok edildi.[^194][^195] ## Osmanlı mirasının yok edilmesi ![Bulgarlar tarafından alındıktan sonra Kara Camii’nin minarelerinin yıkılması, 1887](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/67/Graf_Ignatiev%2C_Sofia_1887.png) *Bulgarlar tarafından alındıktan sonra Kara Camii’nin minarelerinin yıkılması, 1887 (public-domain)* Katliam sırasında Müslüman mirası yoğun bir şekilde hedef alındı. Uzun yönetimi sırasında Osmanlılar çok sayıda cami, medrese, kervansaray, hamam ve diğer türden binalar inşa etmişlerdi. Mevcut araştırmaya göre, resmî Osmanlı kayıtlarında her büyüklükte yaklaşık 20.000 dini bina belgelenmiştir.[^196] Ancak Balkan ülkelerinin çoğunda bu Osmanlı mirasından çok azı hayatta kalmaktadır. Balkanlar'daki Osmanlı dönemi camilerinin çoğu yıkılmıştır. Habsburg'un şehri fethinden önce Osijek'in 8-10 camisi vardı ve bunların hiçbiri bugün kalmadı.[^197] Balkan savaşları sırasında kutsal şeylere saygısızlık, cami ve Müslüman mezarlıklarının imhası vardı.[^198] 17. yüzyılda Osmanlı Balkanlarındaki 166 medreseden sadece 8'i kalmıştır ve 5'i Edirne yakınlarındadır. Yıkım miktarı %95-98'di.[^199] Aynı durum pazar alanları, kervansaraylar ve hamamlar gibi diğer bina türleri için de geçerlidir.[^200] Balkanlar'daki büyük kervansaray zincirinden sadece bir tanesi korunurken diğer dört tanesinin belirsiz kalıntıları vardır.[^201] 1521'de Negroponte bölgesinde: 34 büyük ve küçük cami, 6 hamam, 10 okul, 6 derviş manastırı bulunuyordu. Bugün sadece bir hamamın yıkıntısı kaldı.[^202] ## Tepkiler, akademik araştırmalar ve anma ![Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'nın Balkanlara gönderdiği encümen](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Carnegie_Commission_listening_to_refugees.jpg) *Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'nın Balkanlara gönderdiği encümen (public-domain)* Türk soykırımı (veya belli dönemleri) hakkında Türkiye'de yazılmış olan makaleler ve kitaplar bulunmaktadır. Bunların içinde, arşiv belgelerini kullanarak katliamları aktaranlar vardır.[^203][^204] Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri, "Ermeni Meselesi" adlı bir arşiv belgesi koleksiyonu yayımlamıştır, bunların içinde katliamlarla ilgili olan belgeler de vardır.[^205] İşgal kuvvetleri de bazı belgelerde katliamlara yer vermiştir.[^206] Bunlar dışında, [Justin McCarthy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Justin_McCarthy) *Ölüm ve Sürgün*[^207] (orijinal adıyla *Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922*) kitabında katliamları konu almıştır. Katliamlar, bunun dışında bazı Türk olmayan kaynaklar tarafından işlenmektedir. [Ermeni Devrimci Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Devrimci_Federasyonu)'nun başkanlığını yapmış olan [Ovanes Kaçaznuni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ovannes_Ka%C3%A7aznuni) *Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok* adlı raporunda,[^208] Rus general L.H. Bolhovitinov ise *11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu*nda olaylardan bahsetmektedir.[^209] Türk Kurtuluş Savaşı'nın sonlarında [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n) ve çevresinde inceleme yapan bilirkişilerden oluşan bir heyetin yazdığı *Tetkik Heyeti Raporu*, katliamlar ve mezalime ilişkin bilgiler içermektedir. Yine Türk Kurtuluş Savaşı dönemindeki olaylar Osmanlı belgelerinde yer bulmuş[^210] ve bu olaylar İtilâf Devletleri'nin temsilcilerine Osmanlılar tarafından bildirilmeye çalışılmıştır.[^211][^212] Bazı Türk ve Osmanlı kaynakları katliamları "soykırım" olarak tanımlamaktadır.[^213] William St. Clair de, Mora Yarımadası'nda Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanması sırasında gerçekleşen katliamlardan "soykırım" olarak bahseder. Mark Levene, 1870'li yıllarda Victoria dönemi kamuoyunun, [Hristiyanlara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) yönelik katliam ve sürgünlerine daha çok dikkat edip [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)lara yönelik katliam ve sürgünlerine, daha büyük ölçüde olsa dahi fazla dikkat etmediğini ve hatta bazı çevrelerce savunulduğunu ileri sürmektedir. Levene, egemen güçlerin Berlin Kongresi'nde [*ulus-devletçilik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_devlet) desteklemekle *Balkanlardaki ulus oluşturmanın birincil aracı* olarak [etnik temizliğini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_temizlik) meşrulaştırdığını savunmaktadır.[^214] ![Erzurum'daki Ilıca Eski Cami duvarında, katliamlara atfen yer alan yazı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Erzurum_Il%C4%B1ca_Eski_Camii_Duvar%C4%B1ndaki_yaz%C4%B1.jpg/1280px-Erzurum_Il%C4%B1ca_Eski_Camii_Duvar%C4%B1ndaki_yaz%C4%B1.jpg) *Erzurum'daki Ilıca Eski Cami duvarında, katliamlara atfen yer alan yazı (Eğitmen Mahmut, CC-BY-SA-3.0)* [Carnegie Uluslararası Barış Vakfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carnegie_Uluslararas%C4%B1_Bar%C4%B1%C5%9F_Vakf%C4%B1), 1912[^215] ve 1914[^216] yılı raporlarında Balkanlar'daki katliamlardan ayrıntılı olarak bahsetmiştir. Mark Mazower, Sırpların yaptığı katliamların "soykırım değil de intikam amacıyla" yapıldığını iddia etmiştir.[^217] [Norveçli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norve%C3%A7liler) bir askerî yetkili olan Henrik August Angel ise Sırpların batı dünyasında "şeytan" olarak tanıtılmasının "utanç verici bir adaletsizlik" olduğunu savunmuştur.[^218] [Dimitrije Tucović](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrije_Tucovi%C4%87), katliamlar üzerine "Biz Sırplar, tüm bir ulusu kasıtlı bir şekilde öldürmeye çalıştık. O suç sırasında suçüstü yakalandık ve engellendik. Şimdi cezamızı çekmek zorundayız... Balkan Savaşları'nda Sırbistan topraklarının yanı sıra dış düşmanlarını da iki katına çıkardı." yorumunda bulunmuştur.[^219] Osmanlı döneminde büyük Türk ve Müslüman kentlerinde katliamlara karşı kalabalık gösteriler düzenlenmekteydi.[^220] Dönemin Osmanlı halkı Yunanların Anadolu'yu işgal ederken yaptığı katliamları Müslüman nüfusunu yok etmeye yönelik bir girişim olarak görüyordu. İzmir'deki Osmanlıların Haklarının Korunması Komisyonu, 1919'da katliamları "bölgedeki büyük Müslüman çoğunluğu ani bir şekilde yok etmeye yönelik bir Yunan girişimi" olarak niteledi.[^221] Katliamlar dönemin batı medyasında da yer aldı.[^222][^223][^224] [Iğdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/I%C4%9Fd%C4%B1r)'daki [Ermeniler Tarafından Katledilen Şehit Türkler Anıt ve Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler_Taraf%C4%B1ndan_Katledilen_%C5%9Eehit_T%C3%BCrkler_An%C4%B1t_ve_M%C3%BCzesi)'ni ayda yaklaşık dört bin kişi ziyaret etmektedir.[^225] Anıt 43.5 metre yüksekliğinde olup içerisinde olaylarla ilgili kaynaklar bulunmaktadır.[^226] ## Ayrıca bakınız - [Ermeni isyanları (I. Dünya Savaşı)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_isyanlar%C4%B1) - [Seydibeşir Kuveysna Osmani Useray-i Harbiye Kampı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seydibe%C5%9Fir_Kuveysna_Osmani_Useray-i_Harbiye_Kamp%C4%B1) - [Myanmar, Thayet Myo Türk Şehitliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Thayetmyo_T%C3%BCrk_%C5%9Eehitli%C4%9Fi) - [Menemen Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen_Katliam%C4%B1) - [Yalova Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yalova_Katliam%C4%B1) - [İzmit Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit_Katliam%C4%B1) - [1922 Manisa Yangını](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_Manisa_yang%C4%B1n%C4%B1) - [Türk halkına yapılan katliamlar listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrklere_yap%C4%B1lan_katliamlar_listesi) ## Konuyla ilgili yayınlar - Aynı kitabın 2008'de baskısı da buraya yönlendirilmektedir. - David Gillard, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office. *British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print* (1984), University Publications of America - *Carnegie Endowment for International Peace Report of the International Commision to Inquire the Causes and Conduct of the Balkan Wars*. Washington, 1914. - McCarthy, Justin. [*İlk Kan*](http://sbe.erciyes.edu.tr/dergi/sayi_19/18-%20%28341-356.%20syf.%29.pdf?ref=MutluPortal.Com)*Ölü bağlantı|date=Aralık 2022 (The First Shot)*. (2002 yılında verilen bir konferans) - Refik, Ahmet. *İki komite, iki kıtâl* (1919), Kitābhāne-i İslām ve 'Askerī. - Atnur, İ. Ethem. [*Nahçıvan'da Ermeni Mezalimi (1918-1920)*](https://web.archive.org/web/20120309213934/http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/ad/article/viewFile/1044/1041), Atatürk Üniversitesi Atatürk Dergisi. - Trakya Cemiyetleri Neşriyatı, *Şarki Trakya'da Yunan Zulümleri*, 1338 (1922) [^1]: Türk ulusal kimliği ve Ermeni sorunu. 1992, s. sf. 76. [^2]: Murat Belge, Tanıl Bora, Murat Gültekingil. Milliyetçilik (2002), İletişim Yayınları, sf. 59 [^3]: Duran, Tülay; "Milli Mücadele Yıllarında Yunan ve Türk Katliamları Karşısında Anadolu'dan İstanbul'daki Türklere Bir Çağrı", Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, C. XIV, S.79-80-81, 1974, (ss. 9-16) [^4]: Muhittin Birgen, Zeki Arıkan. İttihat ve Terakki'de on sene, 1. cilt (2002), Kitap Yayınevi, sf. 255 [^5]: Makedonyaʾdan Orta Asyaʾya Enver Paşa: cilt. 1914-1922, s. 489. [^6]: Balkanlar'da Türk soykırımı. Dr. Ali Özsoy, 2012. [^7]: Mustafayev, Besir. KAFKASLARDA MÜSLÜMAN- ÜSLÜMAN-TÜRK SOYKIRIMI OYKIRIMI (1905–1920)*. 1 Mayıs 2012, s. 533-561. [^8]: Dayı, Esin Elviye-i Selâse/Üç Sancak (Kars, Ardahan ve Batum)'da Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi) [^9]: Die Internationale Kontrollkommission Albaniens und die albanischen Machtzentren (1913–1914): Beitrag zur Geschichte der Staatsbildung Albaniens, s. 41. [^10]: McCarthy, Justin, Ölüm ve Sürgün [^11]: . [^12]: Mann, Michael, The dark side of democracy: explaining ethnic cleansing, Cambridge University Press, 2005, s. 113. [^13]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914) [^14]: Cornis-Pope, Marcel & Neubauer, John, History of the literary cultures of East-Central Europe, John Benjamins Publishing Company, 2004, ISBN 9789027234520, s. 21. [^15]: Todorova, Maria, Imagining the Balkans, Oxford University Press, 2009, ISBN 9780195387865, s. 175. [^16]: Cornis-Pope, Marcel & Neubauer, John, History of the literary cultures of East-Central Europe, John Benjamins Publishing Company, 2004, ISBN 9789027234520, s. 21. [^17]: Shissler, Ada Holland. (2003), Between two empires, sf. 22 [^18]: Balkanlar’da Türk ve Müslüman Milletler: 19. Yüzyıldan Günümüze Milliyetçiliğe Karşı Varoluş Mücadelesi. Doç. Dr. Caner SANCAKTAR, 2019, s. 1-19. [^19]: Balkanlar’da Türk ve Müslüman Milletler: 19. Yüzyıldan Günümüze Milliyetçiliğe Karşı Varoluş Mücadelesi. Doç. Dr. Caner SANCAKTAR, 2019, s. 1-19. [^20]: Judson, Harry Pratt. Europe in the nineteenth century (1845), Flood and Vincent, sf. 261 [^21]: Niles' national register, Volume 20. 1821, s. sf. 366. [^22]: Peacock, Herbert Leonard, A History of Modern Europe, (Heinemann Educational Publishers; 7th edition edition, September 1982, s. 219-220. [^23]: . [^24]: Fisher, H.A.L, A History of Europe, Edward Arnold, London, 1936 & 1965, s. 881-882. [^25]: . [^26]: Phillips, Alison W. The War of Greek Independence, 1821 to 1833. Londra, 1897, sf. 56-71 [^27]: Jelavich, Barbara. History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. Cambridge University Press, 1983, sf. 217. [^28]: History of the Ottoman Turks. 1961, s. sf. 225. [^29]: Niles' weekly register, Volume 20. 1821, s. sf. 318. [^30]: William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (2008 baskısı), sf. 41 [^31]: That Greece Might Still be Free: The Philhellenes in the War of Independence. 1972, s. 12. [^32]: . [^33]: . [^34]: Phillips, Alison W. The War of Greek Independence, 1821 to 1833. Londra, 1897, sf. 56-71 [^35]: Finlay 1861, sf. 269 [^36]: Hercules Millas, "History Textbooks in Greece and Turkey", History Workshop, sf. 31, 1991. [^37]: W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 101 [^38]: KARLI-İLİ - Batı Yunanistan’da bir Osmanlı sancağı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. [^39]: W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 57 [^40]: Olnay, Jesse, The family book of history; comprising a concise view of the most interesting and important events in the history of all the civilized nations of the earth, (G.N. Loomis, 1839, s. 430. ) [^41]: . [^42]: William St Clair (2008), sf. 2 [^43]: Hercules Millas, "History Textbooks in Greece and Turkey", History Workshop, sf. 31, 1991. [^44]: W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 66 [^45]: W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 67 [^46]: Quataert, Donald. "The Ottoman Empire, 1700-1922 ", Cambridge University Press 2005, sf. 69 [^47]: Millman, Richard. “The Bulgarian Massacres Reconsidered.” sf. 218-231 [^48]: Crowe, David M. A history of the gypsies of Eastern Europe and Russia (1996), Palgrave Macmillan, s. 241. [^49]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries: the rise and fall of the Turkish empire, Morrow Quill, 1977, ISBN 9780688030933, s.509. [^50]: Hupchick, Dennis P., The Balkans: from Constantinople to communism, Palgrave Macmillan, 2002, ISBN 9781403964175 s.263. [^51]: Shaw, Stanford J. and Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808–1975, Cambridge University Press, 1977, ISBN 9780521291668, s.162. [^52]: Hupchick, Dennis P., a.g.e., s. 265. [^53]: . [^54]: Karpat, Kemal H., Studies on Ottoman social and political history: selected articles and essays, Brill, 2004, ISBN 9789004121010, s. 764. [^55]: İpek, Nedim (1994), Turkish Migration from the Balkans to Anatolia, sf. 40-41 [^56]: Library Information and Research Service. The Middle East, abstracts and index, Part 1 (1999), Northumberland Press, sf. 493 , During that war nearly 400000 Rumelian Turks were massacred. About a million of them who fled before the invading Russian armies took refuge in the Thrace, lstanbul and Westem Anatolia [^57]: Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları, s. sf. 26. [^58]: Fransa Milli Arşivi, Guerre Mondial, 1914-1918/Turquie/Vol. 890, Légion d'Orient-I (Septembre 1915-Novembre 1916) [^59]: BOA. HR. SYS. 304/160: Paravadi kazası jurnallerinden (31 Ekim 1879); 305/153: Başvekâlet’ten Hariciye Nezareti’ne tezkere (22 Aralık 1880); 306/155: Bulgaristan Komiserliği’nden gelen tahrirat (5 Şubat 1905); 306/87:Bulgaristan Komiseri Sadık Paşa’dan sadarete gönderilen tahrirat (5 Mart 1905). [^60]: Köse, Osman. Bulgaristan Emareti ve Türkler [^61]: THE TURKISH CAMPAIGN.; NOTES FROM THE OTTOMAN CAPITAL. REFUGEES AT CONSTANTINOPLE--DOING JUSTICE TO THE TURKS--A GOOD WORD FOR THE MUSSULMANS--ATTEMPTED APOSTASY OF A WOMAN--NEWS FROM THE FRONT--THE TWO GHAZIS. 14 Aralık 1877 Çarşamba, The New York Times, 23 Kasım 1877, The New York Times [^62]: David Gillard, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office. British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print (1984), University Publications of America, sf. 150 . [^63]: David Gillard, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office. British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print (1984), University Publications of America, sf. 197 . [^64]: British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 152 . [^65]: British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 163 . [^66]: British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 163 . [^67]: British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 268 . [^68]: Russian Attrocities in Asia and Europe (1877), İstanbul, No. 51. [^69]: British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 268 . [^70]: Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. "Kars oblast". St. Petersburg, Russia, 1890-1907 [^71]: Carnegie Report, Macedonian Muslims during the Balkan Wars, 1912. [^72]: Dennis Hupchick, a.g.e., s. 321. [^73]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War (1914) [^74]: Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia [^75]: Leo Freundlich: Albania's Golgotha [^76]: Hudson, Kimberly A., Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing just war theory in the 21st century, Taylor & Francis, 2009, ISBN 9780415490252, p. 128. [^77]: Macedonian Muslims During the Balkan Wars (1912 Carnegie Endowment Raporu'ndan tanıkların vermiş olduğu ifadeler) [^78]: Hamza, Jusuf, Mladoturskata revolucija vo Osmanskata imperija, Logos-A, 2003, ISBN 9789989601217, sf. 437 . [^79]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914), sf. 75 (İngilizce) [^80]: Hall, Richard C. The Balkan Wars, 1912-1913: prelude to the First World War (2000), Routledge, sf. 137 [^81]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914), sf. 288 (İngilizce) [^82]: Balkania, Volumes 1-2 (1967), Balkania Pub. Co., sf. 11, "In the districts of Voden and Karadja-Abad- ski, more than 300 Turks were massacred with iron rods." [^83]: Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan mezâlimi, 2. cilt (1995), T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 17 [^84]: Mazower, M. (2000) The Balkans: From the End of Byzantium to the Present Day. Londra: Phoenix Press, sf. 118 [^85]: Multiculturalism and Coexistence: from the Ottoman Empire to Modern Turkey. [^86]: Florian Bieber, Židas Daskalovski, Understanding the war in Kosovo, Taylor & Francis, 2003, ISBN 9780415490252, sf. 17 . [^87]: New York Times, 25 Ekim 2000 [^88]: Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları, s. sf. 26. [^89]: Justin McCarthy, "Osmanlı Ermeni Nüfusu", Osmanlı'nın Son Döneminde Ermeniler, (Ed. Türkkaya Ataöv), TBMM Yayınları, Ankara 2002, sf. 65 [^90]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok, s. 32-33. [^91]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz), s. 17-20. [^92]: SSCB Ekim Devrimi Merkez Devlet Arşivi (TsGAOR SSSR) f. 579, 1. 1, d. 1880, y. 3-7'den aktaran: A.O. Arutyunyan, s. 369 [^93]: Henham, Ralph J. The criminal law of genocide: international, comparative and contextual aspects (2007), Ashgate Publishing, sf. 25 [^94]: Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları, s. sf. 46. [^95]: Fransa Milli Arşivi, Guerre Mondial, 1914-1918/Turquie/Vol. 890, Armenie-I (Août 1914-Décembre 1915) [^96]: 11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu. [^97]: Lewy, Guenter. The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide (2005), University of Utah Press, sf. 117 [^98]: Ohandjanian. Österreich - Armenien, cilt 6, sf. 4675 [^99]: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, cilt 11 (1994), Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü, sf.324 [^100]: Erzincan Tarihi (T.C. Erzincan Valiliği), Erişim tarihi: 28 Nisan 2011 [^101]: Saray, Mehmet. Kafkas araştırmaları, 4. cilt (1988), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, sf.41 [^102]: Karabekir, Kazım. Erzincan ve Erzurum'un kurtuluşu: Sarıkamış, Kars ve ötesi (1990), Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Araştırma, Geliştirme ve Yardımlaşma Vakfı, sf.156 [^103]: . [^104]: . [^105]: . [^106]: . [^107]: . [^108]: . [^109]: Ermeni Vahşeti Tepe Köy toplu mezar kazısıyla bir kere daha gözler önüne serildi (Atatürk Üniversitesi) Tarih: 15 Haziran 2010, Erişim tarihi: 6 Haziran 2011 [^110]: . [^111]: . [^112]: . [^113]: . [^114]: Demirel, Muammer. Birinci Dünya Harbinde Erzurum ve çevresinde Ermeni hareketleri, 1914-1918 (1996), Genelkurmay Basımevi, sf.97 [^115]: Türközü, Halil Kemal. Armenian atrocity according to Ottoman and Russian documents (1986), Institute for the Study of Turkish Culture, sf.72 : "In brief, the victims of Erzurum massacre, including aged men women and children totaled at 8000." [^116]: . [^117]: . [^118]: ATASE, A1/2, Kls.65 [^119]: Aliyev, Kanlı Günlerimiz, sf.88-89 [^120]: Richard Bovannisian,The Republic of Armenia, Vol.1, 1918/1919, Los Angeles, 1971, sf. 229. [^121]: . [^122]: Amerikalı Profesör: Ermeniler Bölgedeki Tüm Müslümanları Öldürdü, Haberler.com. [^123]: Dayı, Esin Elviye-i Selâse/Üç Sancak (Kars, Ardahan ve Batum)'da Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi) [^124]: Rawlinson, Alfred, The Adventures in the Middle East, New York, 1923, sf. 218 [^125]: Karacakaya, Recep. Kaynakçalı Ermeni meselesi kronolojisi, 1878-1923 (2001), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 166 [^126]: Güler Eren, Kemal Çiçek, Halil İnalcık, Cem Oğuz. Osmanlı, 2. cilt (1999), Yeni Türkiye Yayınları, Karabağ Harekâtı [^127]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz), s. 17-20. [^128]: Ermenistan Devlet Arşivi (Gosarhiv Armenii) f. 67, d. 644, y. 1-2'den aktaran: A. Lalayan, s. 99 vd. [^129]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz), s. 17-20. [^130]: Kontrerevolyutsionny "Daşnaksutyun" İ İmperiaistiçeskaya Voyna 1914-1918 gg.. Revolyutsionnıy Vostok, 1936. [^131]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz), s. 17-20. [^132]: Karacakaya, a.g.e., sf. 209 [^133]: BOA. HR. SYS. 2878/63 [^134]: Ahmet Esat Uras. The Armenians in history and the Armenian question (1988), Documentary Publications, sf. 880 [^135]: Harbord, James G. American Military Mission to Armenia, New York 1920, s. 20. [^136]: Ermeni Sorunu ve Birinci Dünya Savaşi ve Sonrasında Doğu Anadolu'da Ermeni Faaliyetleri. Sosyal Bilimler Dergisi, s. sf. 123-149. [^137]: Lewy, Guenter. The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide (2005), University of Utah Press, sf. 117 [^138]: Gümrü Antlaşması Metni (Vikikaynak) Erişim: 25.9.2010 [^139]: Journal of the Royal Central Asian Society, 1922: The gentle Armenian had in the previous March massacred about 9000 Tartars [^140]: Tadeusz Swietochowski, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8108-3550-9, 9780810835504, p. 80: Even after the Azeri leaders accepted the authority of the Soviets over Baku, the Dashnakists among whom were many refugees from Turkey, staged the massacre of the city's Muslims [^141]: "2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea." Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, 20 Mayıs 1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3 [^142]: "In March 1918, in an effort to seize Baku from local Muslim forces, Soviet Bolsheviks made a pact with the Armenian nationalist Dashnak party. In an orgy of violence that followed, between 3,000 and 3,500 Muslims were massacred." PLAYING THE "COMMUNAL CARD": Communal Violence and Human Rights / Human Rights Watch, http://hrw.org/reports/1995/communal/#P985_418640 [^143]: "New Republics in the Caucasus", The New York Times Current History, v. 11 no. 2 (March 1920), p. 492 [^144]: "The results of the March events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus". Michael Smith. "Anatomy of Rumor: Murder Scandal, the Musavat Party and Narrative of the Russian Revolution in Baku, 1917-1920", Journal of Contemporary History, Vol 36, No. 2, (Apr. 2001), p. 228 [^145]: James B. Minahan. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, Greenwood Press, 1998, ISBN 0-313-30610-9, p. 22: "The tensions and fighting between the Azeris and the Armenians in the federation culminated in the massacre of some 12,000 Azeris in Baku by radical Armenians and Bolshevik troops in March 1918" [^146]: Michael Smith. "Anatomy of Rumor: Murder Scandal, the Musavat Party and Narrative of the Russian Revolution in Baku, 1917-1920", Journal of Contemporary History, Vol 36, No. 2, (Apr. 2001), p. 228 [^147]: Michael Smith. "Azerbaijan and Russia: Society and State: Traumatic Loss and Azerbaijani National Memory" [^148]: Kazemzadeh, Firuz (1950). The Struggle for Transcaucasia (1917-1921). Anglo Caspian Press Lted. sf. 73. ISBN 9780956000408. http://www.amazon.co.uk/Struggle-Transcaucasia-1917-1921-Firuz-Kazemzadeh/dp/0956000401 . [^149]: . [^150]: KURTULUŞ SAVAŞI DÖNEMİNDE YUNAN MEZALİMİ. www.edirnegazetesi.com.tr. [^151]: Kurtuluş Savaşı Döneminde Kocaeli - Yalova – İznik Çevresinde. www.ait.hacettepe.edu.tr. [^152]: Shaw,Stanford J. & Shaw, Ezel Kural (2002), History of the Ottoman Empire and modern Turkey, Volume 2, Cambridge University Press, sf. 342 [^153]: REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919) (Erişim tarihi: 27 Nisan 2011) [^154]: Archivio Storico Diplomatico Ministero Degli Affari Esteri, Affari Politici, Busta: 1644-7738 [^155]: Shaw,Stanford J. & Shaw, Ezel Kural (2002), History of the Ottoman Empire and modern Turkey, Volume 2, Cambridge University Press, sf. 342 [^156]: Steven Béla Várdy, T. Hunt Tooley, Ágnes Huszár Várdy, Ethnic cleansing in twentieth-century Europe (2003), Social Science Monographs, sf. 190 [^157]: Toynbee, Arnold J (1922). The Western question in Greece and Turkey: A study in the contact of civilisations. Boston: Houghton Mifflin, sf. 260 [^158]: Housepian, Marjorie. The Smyrna Affair. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1966, p. 153 [^159]: Steven Béla Várdy, T. Hunt Tooley, Ágnes Huszár Várdy, Ethnic cleansing in twentieth-century Europe (2003), Social Science Monographs, sf. 190 [^160]: Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan mezâlimi, 2. cilt (1995), T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 24 [^161]: REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919) (Erişim tarihi: 27 Nisan 2011) [^162]: REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919) (Erişim tarihi: 27 Nisan 2011) [^163]: Yalazan, Talat. Türkiye'de vahşet ve soy kırımı girişimi (1994), Genelkurmay Basımevi, sf.50 [^164]: Sonyel, Salâhi R.. The Turco-Greek conflict (1985), Kıbrıs Türk Kültür Derneği, sf. 22 [^165]: REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919) (Erişim tarihi: 27 Nisan 2011) [^166]: REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919) (Erişim tarihi: 27 Nisan 2011) [^167]: Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan mezâlimi, 2. cilt (1995), T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 251 [^168]: Ford, Henry. Dearborn Independent Magazine January 1927-May 1927, Dearborn Publishing Company, sf. 24 [^169]: Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan mezâlimi, 2. cilt (1995), T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 255-257 [^170]: Özdalga, Elizabeth. The last dragoman: the Swedish orientalist Johannes Kolmodin as scholar, activist and diplomat (2006), Swedish Research Institute in Istanbul, sf. 63 [^171]: Ford, Henry. Dearborn Independent Magazine January 1927-May 1927, Dearborn Publishing Company, sf. 24 [^172]: Fires of Hatred. 2002, s. 45. [^173]: Sydney Nettleton Fisher, The Middle East: a history, New York: Alfred A. Knopf, 1969, s. 386 [^174]: Sydney Nettleton Fisher, The Middle East: a history, New York: Alfred A. Knopf, 1969, s. 386 [^175]: Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth of a Nation, 1960, sayfa 318 [^176]: Seldes, George. You Can't Print That! the Truth Behind the News 1918 to 1928 (1929), Kessinger Publishing, sf. 395 [^177]: Mustafa Turan. [^178]: Mustafa Turan. [^179]: H. Saral, Vatan Nasıl Kurtuldu, s.28 [^180]: Em. Korg. Hüseyin Işık, Türk-Yunan İlişkileri, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayını, Ankara 1986, s. 377-394 [^181]: Em. Korg. Hüseyin Işık, Türk-Yunan İlişkileri, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayını, Ankara 1986, s. 377-394 [^182]: Türk İstiklal Harbi, s. 361 [^183]: Türk İstiklal Harbi, s. 361 [^184]: Mustafa Turan. [^185]: Ataşe Arş. Klas. 81 Dos. 128-301 Fih. 5-4 [^186]: Michael Llewellyn Smith "Ionian Vision" Hurst & Company London 1973 ISBN 1-85065-413-1, sayfa 234 [^187]: Christopher Chant "Warfare of the 20th. Century - Armed Conflicts Outside the Two World Wars" Chartwell Books Inc. New Jersey 1988. ISBN 1-55521-233-6, sayfa 23 [^188]: Gary D. Solish (2010) The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War ISBN 9780521870887 [^189]: YARAR, Hülya. Ermeniler Ve Türk-Ermeni İlişkileri. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma Ve Uygulama Merkezi Dergisi, 2002, s. 035-057. [^190]: Conway, Martin. The Armenian Church Beyond the 1700th Anniversary. By Aram I. Antelias. Lebanon, Armenian Catholicosate of Cilicia 2001. Pp. 71.. Mission Studies, 2010, s. 137-138. [^191]: İnam, Ahmet. Ahlâk ve İçtenlik. Kilikya, 2014, s. 15-17. [^192]: Çelik, Kemal. Millı̂ Mücadele'de Adana ve havalisi, 1918-1922. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999, 1999, s. 391-392. [^193]: ÇELİK, Kemal. ADANA VE ÇEVRESİNDE ERMENİ VE FRANSIZ CİNAYETLERİ, s. 12http://strateji.cukurova.edu.tr/ERMENI/pdf/celik_. [^194]: ASLAN, Muhammet İkbal. Mehmet Çilek, İmam Müslim ve Kitâbü't-Temyîz Adlı Eseri, Ankara: Fecr Yayınları 2017. 164 sayfa.. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15 Haziran 2018, s. 170-176. [^195]: Tülay, ERCOŞKUN. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakültesi Tarih Arastırmaları Dergisi Dizini (Cilt: I-XXV, Sayı: 1–40). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, 2007, s. 143-193. [^196]: Kiel, Machiel (1990). Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans. University of Michigan. pp. XI, X, XIV, XV. ISBN 9780860782766. [^197]: Prica, Radomir (1969). Sremska Mitrovica. Skupština opštine; Muzej Srema. ...наводно са 17 џамија... [^198]: Prica, Radomir (1969). Sremska Mitrovica. Skupština opštine; Muzej Srema. ...наводно са 17 џамија... [^199]: Kiel, Machiel (1990). Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans. University of Michigan. pp. XI, X, XIV, XV. ISBN 9780860782766. [^200]: Kiel, Machiel (1990). Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans. University of Michigan. pp. XI, X, XIV, XV. ISBN 9780860782766. [^201]: Kiel, Machiel (1990). Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans. University of Michigan. pp. XI, X, XIV, XV. ISBN 9780860782766. [^202]: Kiel, Machiel (1990). Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans. University of Michigan. pp. XI, X, XIV, XV. ISBN 9780860782766. [^203]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz), s. 17-20. [^204]: Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları, s. sf. 46. [^205]: Ermeni Meselesi (Başbakanlık Devlet Arşivleri) Erişim tarihi: 1 Mart 2011 [^206]: Dayı, Esin Elviye-i Selâse/Üç Sancak (Kars, Ardahan ve Batum)'da Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi) [^207]: McCarthy, Justin, Ölüm ve Sürgün [^208]: Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok, s. 32-33. [^209]: 11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu. [^210]: Mustafa Turan. [^211]: Mustafa Turan. [^212]: Ataşe Arş. Klas. 22 Dos. 45-87 Fih. 71. [^213]: Karacakaya, a.g.e., sf. 209 [^214]: Levene, Mark, Genocide in the Age of the Nation State, I.B. Tauris, 2005, ISBN 9781845110574, s. 225-226. [^215]: Macedonian Muslims During the Balkan Wars (1912 Carnegie Endowment Raporu'ndan tanıkların vermiş olduğu ifadeler) [^216]: Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914), sf. 288 (İngilizce) [^217]: Mazower, Mark. The Balkans, From the End of Byzantium to the Present Day. [^218]: Vlahović, Dragan (25 Aralık 2010). "Istorija — mit i zablude [History — myth and misconceptions]" (Sırpça). Politika (Belgrad: Politika Newspapers and Magazines). "Igrom slučaja.... prejahao poprište i sopstvenim nogama išao tragom turske i srpske vojske... Srbima naneta sramotna nepravda... sanjao dopisnik iz Budimpešte" [^219]: T. Gallagher, The Balkans in the New Millennium: In the Shadow of War and Peace, Routledge, 2006. ISBN 0415349400 [^220]: Güler Eren, Kemal Çiçek, Halil İnalcık, Cem Oğuz. Osmanlı, 2. cilt (1999), Yeni Türkiye Yayınları [^221]: Steven Béla Várdy, T. Hunt Tooley, Ágnes Huszár Várdy, Ethnic cleansing in twentieth-century Europe (2003), Social Science Monographs, sf. 190 [^222]: THE TURKISH CAMPAIGN.; NOTES FROM THE OTTOMAN CAPITAL. REFUGEES AT CONSTANTINOPLE--DOING JUSTICE TO THE TURKS--A GOOD WORD FOR THE MUSSULMANS--ATTEMPTED APOSTASY OF A WOMAN--NEWS FROM THE FRONT--THE TWO GHAZIS. 14 Aralık 1877 Çarşamba, The New York Times, 23 Kasım 1877, The New York Times [^223]: "2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea." Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, 20 Mayıs 1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3 [^224]: Servian Army Left A Trail of Blood (The New Tork Times, 31 Aralık 1912] [^225]: “ERMENİLER TARAFINDAN KATLEDİLEN ŞEHİT TÜRKLER ANIT MÜZESİ” GÖRÜLMEYE DEĞER… (Iğdır Haber) [^226]: Iğdır Soykırım Anıtı (makale), Prof. Dr. C.A.Kıyasi