# Lavaş > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Lava%C5%9F > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Lavaş, https://tr.wikipedia.org/wiki/Lava%C5%9F (CC-BY-SA-4.0) ![Ermenistan'da lavaş yapımı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Fabrication_du_lavash_%C3%A0_Noravank_%281%29.jpg/1280px-Fabrication_du_lavash_%C3%A0_Noravank_%281%29.jpg) *Ermenistan'da lavaş yapımı (Ji-Elle, CC-BY-SA-4.0)* - **ICH:** Lavaş, Ermenistan'da bir kültür ifadesi olarak geleneksel ekmeğin hazırlanması, anlamı ve görünümü - **Ülke:** Ermenistan - **Alan:** Yemek - **Link:** http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00985 - **ID:** 985 - **Bölge:** Avrupa ve Kuzey Amerika - **Yıl:** 2014 - **Oturum:** 9. **Lavaş**, genellikle [mayalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekmek), geleneksel olarak [tandır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tand%C4%B1r) ya da [sacda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sac_%28e%C5%9Fya%29) pişirilen, [Güney Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya), [Batı Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Asya) ve [Hazar Denizi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) çevreleyen bölgelerin mutfaklarında yaygın olan ince bir [yassı ekmek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yass%C4%B1_ekmek)tir.[^1][^2][^3][^4] Lavaş, [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de en yaygın ekmek türlerinden biridir.[^5] Geleneksel tarif, tandır yerine bir [döküm tava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalbur) veya [wok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wok) kullanılarak modern mutfağa uyarlanabilir.[^6] 2014 yılında, [UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesi'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO_Somut_Olmayan_K%C3%BClt%C3%BCrel_Miras%C4%B1_listesi) "Lavaş, Ermenistan'da geleneksel ekmeğin kültür ifadesi olarak hazırlanması, anlamı ve ortaya çıkışı" yazıldı.[^7] 2016 yılında Azerbaycan, İran, [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve Türkiye topluluklarında yassı ekmek (lavaş, katyrma, jupka veya [yufka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yufka_ekme%C4%9Fi)) yapımı ve paylaşımı da listeye alındı.[^8] Lavaş, yufkaya benzer, ancak [Türk mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mutfa%C4%9F%C4%B1)nda lavaş mayalı hamurla hazırlanırken yufka genel olarak mayasızdır.[^9] ## Köken [*İngilizce Dilinin Amerikan Mirası Sözlüğüne göre*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiliz_Dilinin_Amerikan_Miras%C4%B1_S%C3%B6zl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) lavaş "Ermeni kökenli ince ve mayasız bir yassı ekmek"tir.[^10] 2014 yılında lavaş, [İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO_Somut_Olmayan_K%C3%BClt%C3%BCrel_Miras%C4%B1_listesi) tarafından "Ermeni kültürünün bir ifadesi" olarak tanımlandı. Bu karar [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da yemeğin "Ermeni" değil "bölgesel" olduğu iddiaları üzerine protestolara yol açtı.[^11][^12] Lavaşın kökeni genellikle [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan)'a atfedilir,[^13][^14][^15][^16] ancak bazı bilim insanları, lavaşın muhtemelen [İran'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) geldiğini söylüyor.[^17][^18][^19] Gıda tarihçisi [Gil Marks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gil_i%C5%9Faretleri), kökeni genel olarak Orta Doğu olarak tanımlar.[^20] ## Tarih Gil Marks, lavaş tarihinin izini, terakota ızgaralarda ince yassı ekmek pişirmenin ilk yeniliğine kadar takip ediyor. En eski ekmek çeşitleri, kek olarak ya ısıtılmış kayalarda ya da közde pişirilirdi, ancak döküm tava kullanılmaya başlandığında, [İncil'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kit%C3%A2b-%C4%B1_Mukaddes) tarif edilen ekmek *rakığı* gibi, ekmeklerin tamamen yanmadan pişmesi için daha ince hale getirilmesi gerekiyordu. Erken fırınların yeniliği ile daha kalın somunlar mümkün oldu.[^21] ## Hazırlanışı Lavaş [un](https://turkipedia.org/tr/wiki/Un), [su](https://turkipedia.org/tr/wiki/Su), [maya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maya_%28biyoloji%29), [şeker](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeker) ve [tuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuz) ile yapılır. Mayasız ve şekersiz olarak da yapılabilir.[^22] Kızarmış [susam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Susam) ve/veya [haşhaş tohumları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C5%9Fha%C5%9F_tohumu) bazen pişirmeden önce serpilir. Geleneksel olarak hamur düz bir şekilde açılır ve bir [tandır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tand%C4%B1r)ın sıcak duvarlarına koyulur, ancak modern tarifler bir wok veya tavada pişirmeye uyarlanabilir. ## Kullanımı Tazeyken oldukça esnek olan lavaş çabuk kurur, kırılgan ve sert hale gelir. Dürüm sandviçleri yaparken yumuşak formu kullanmak daha kolaydır. Ermeni köylerinde, kurumuş lavaş daha sonra kullanılmak üzere üst üste dizilir ve ekmeğe yeniden su verme zamanı geldiğinde, tekrar yumuşaması için üzerine su serpilir. Kurutulmuş ekmek [*kelle paça*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kelle_pa%C3%A7a)*ya* ayrılırken, taze lavaş [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_mutfa%C4%9F%C4%B1) yemeği [*horovatlar*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horovatlar)*ı* sarmak ve otlar ve peynirle başka dürümler yapmak için kullanılır. İran, Türkiye ve bazı Ortadoğu ülkelerinde [tantuni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tantuni) gibi [dürüm](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCr%C3%BCm)ler yapmak için [kebap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kebap)larda olduğu gibi lavaş kullanılır. Kuru haliyle, artık lavaş İran'da su, tereyağı veya peynirle rehidre edildikten sonra hızlı yemekler yapmak için kullanılır. [Türk mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mutfa%C4%9F%C4%B1)nda lavaş, tatlı yemeklerinde de kullanılabilir ve kaysefe, hasude, [pestil kavurması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pestil_kavurmas%C4%B1), ağuz ve [helva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helva) gibi geleneksel [Türk tatlılarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_tatl%C4%B1lar%C4%B1_listesi) yanında servis edilir.[^23] Modern tariflerde lavaş, [pizza hamuru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pizza) gibi kullanılabilir.[^24] ## Gelenek ve görenekler [Azerbaycan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) [Sabirabad ilçesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabirabad_%28rayon%29) bir [düğünden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan%27da_d%C3%BC%C4%9F%C3%BCn_gelenekleri) sonra gelin yeni evine geldiğinde, kayınvalidesi omzuna lavaş koyar ve "Gelin servet evine gel, ayağın uğurlu olsun" der.[^25] [Novxanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Novhan%C4%B1) yerleşiminde, bir cenazeden sonra, insanların bazen [lavaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helva) sarılmış helvadan oluşan kyulçya hazırlaması adettendir.[^26] Kurutulmuş lavaş, uzun süre (neredeyse bir yıl) saklanabilir ve mayalı ekmek yerine kullanılır. Bu, [Ermeni Apostolik Kilisesi'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Apostolik_Kilisesi) [Efkaristiya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Efkaristiya) geleneklerinde gerçekleşir. ## Sanatta Lavaş pişiren kadınlar, Ermeni ressamlara ilham veren ortak bir temadır. Ünlü Sovyet dönemi ressamı Minas Minassian'ın böyle bir portresi [Erivan'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan) [Ulusal Sanat Müzesi'nde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Mill%C3%AE_Galerisi) sergileniyor. Ermeni Amerikalı sanatçı [Manuel Tolegyan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manuel_Tolegyan) *Lavaş Yapan Ermeni Hanımlar* tablosunun bir baskısı, [Beyaz Saray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Saray) İki Yüzüncü Yıl Koleksiyonu'na asılmak üzere ABD Başkanı [Gerald Ford](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerald_Ford) tarafından seçildi. Erivan şehir merkezindeki hafta sonu açık hava sanat ve zanaat pazarı, lavaşla ilgili birçok tablo ve el işi sunarken, lavaş yapan mutlu kadın yorumlamaları yaygın bir manzara haline geldi.[^27] ## Türkiye'de yörelere göre çeşitleri ### Hasankale lavaşı Hasankale lavaşı 04.02.2022 tarihinde [Türk Patent ve Marka Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Patent_ve_Marka_Kurumu) tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.[^28] ### Erzurum lavaş ekmeği / Erzurum Ecem ekmeği / Erzurum Acem ekmeği Erzurum lavaş ekmeği / Erzurum Ecem ekmeği / Erzurum Acem ekmeği 25.05.2023 tarihinde [Türk Patent ve Marka Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Patent_ve_Marka_Kurumu) tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.[^29] ### Diyarbakır paşa lavaşı Diyarbakır paşa lavaşı 06.02.2024 tarihinde [Türk Patent ve Marka Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Patent_ve_Marka_Kurumu) tarafından tescillenmiş ve Diyarbakır adına coğrafi işaret almıştır.[^30] ## Ayrıca bakınız - [Barbar ekmeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbar_ekme%C4%9Fi), popüler bir İran ekmeği türüdür - [Çapati](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87apati), [tava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tava)da yapılan mayasız bir Güney Asya yassı ekmeğidir - Levant'ta yaygın olan mayasız bir yassı ekmek olan *Markouk*, bir *saj* üzerinde yapılır. - [Matnakaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matnaka%C5%9F), geleneksel bir mayalı Ermeni ekmeğidir - [Sangak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sangak), [fırın](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1r%C4%B1n)da yapılan bir tür mayalı İran yassı ekmeğidir - [Taftan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taftan_%28ekmek%29), daha kalın bir mayalı İran ekmeği - [Tandır nan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tand%C4%B1r_nan), tandırda yapılan Orta Asya mayalı ekmek - [Naan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naan), tandırda veya tavada yapılan mayalı yassı ekmeğidir - [Tortilla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tortilla) - [Laffa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laffa) ## Dış bağlantılar - [Lavaş: Ermenistan'ın ekmek takıntısını anlamak](https://explorepartsunknown.com/armenia/lavash-understanding-armenias-bread-obsession/) - [Ermenistan'daki Lavaş Yolunda](https://www.smithsonianmag.com/travel/lavash-trail-armenia-180968864/) - [Dictionary.com'da lavaş](http://dictionary.reference.com/browse/lavash) [^1]: The Culinarian: A Kitchen Desk Reference. Houghton Mifflin Harcourt, 11 Nisan 2012, s. 334. [^2]: The Oxford Companion to Food. Oxford University Press, 1999, s. 456. [^3]: Encyclopedia of Jewish Food. John Wiley and Sons, 2010, s. 355. [^4]: Skinny Dips. Chronicle Books, 2010, s. 14. [^5]: Tastes of Memory: How to Bake an Authentic Armenian Lavash. [^6]: Lavash. 26 Şubat 2020. [^7]: Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia, Inscribed in 2014 (9.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Country(ies): Armenia. [^8]: Flatbread making and sharing culture: Lavash, Katyrma, Jupka, Yufka. [^9]: İnce Ekmek Yapma ve Paylaşma Kültürü. [^10]: Lavash. [^11]: Armenia, Azerbaijan at Loggerheads Over Lavash. 3 Aralık 2014. [^12]: A 'pizza war' has broken out between Turkey and Armenia. 27 Ekim 2016. [^13]: Cereal Grains: Laboratory Reference and Procedures Manual.. CRC Press, 2012, s. 217. [^14]: Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1. Greenwood, s. 5. [^15]: A Taste of Russia: A Cookbook of Russian Hospitality. Russian Life Books, 1999, s. 185. [^16]: Encycl. Ethnography Of Middle-East And Central Asia (3 Vols. Set). Global Vision, 2005, s. 55. [^17]: Ethnic and traditional Iranian breads: different types, and historical and cultural aspects. 1 Mart 2017, s. 8-14. [^18]: Encyclopedia of Jewish Food. Houghton Mifflin Harcourt, 2010, s. 355. [^19]: The Bread Baker's Apprentice: Mastering the Art of Extraordinary Bread. Potter/TenSpeed/Harmony, 2011, s. 178. [^20]: Encyclopedia of Jewish Food. John Wiley and Sons, 2010, s. 355. [^21]: Encyclopedia of Jewish Food. John Wiley and Sons, 2010, s. 355. [^22]: Mayasız lavaş ekmek tarifi. [^23]: Her Yönü ile Ani. TTOK, 2019. [^24]: Lavash Pizza With Tomatoes, Mozzarella and Goat Cheese. [^25]: Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: «Элм», 2011. — С. 97. [^26]: Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: «Элм», 2011. — С. 122. [^27]: Lavash. [^28]: Arşivlenmiş kopya. [^29]: Erzurum Lavaş Ekmeği / Erzurum Ecem Ekmeği / Erzurum Acem Ekmeği. Türk Patent ve Marka Kurumu. [^30]: Diyarbakır Paşa Lavaşı. Türk Patent ve Marka Kurumu.