# Kuzey Kafkasya halkları > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_halklar%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kuzey Kafkasya halkları, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kuzey_Kafkasya_halklar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Die_Tscherkessen._Konstantinopel_-_Schwarzes_meer%2C_eine_reise_in_Bildern.jpg) * (Norddeutscher Lloyd (ed.): Konstantinopel - Schwarzes meer eine reise in Bildern, public-domain)* - **Grup:** Kuzey Kafkasya halkları - **Bölge:** Türkiye; Suriye; Irak - **Nüfus:** 2.000.000 — 3.000.000; 100.000 (1987); 30.000 - **Diller:** Çerkesçe, Abazaca, Abhazca; Osetçe, Karaçay-Balkarca, Nah-Dağıstan dilleri, Kumukça, Nogayca; Türkçe, Arapça - **Dinler:** Sünni İslam; Hanefi (Adığe, Abaza, Oset, Karaçay); Şafii (Çeçen, Dağıstan) **Kuzey Kafkasya halkları**, [Çarlık Rusyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) döneminde [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)’da yaşarlarken [Kafkas-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1)nda yenilmeleri üzerine 1864 [Çerkes Sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)'nde [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarına sürülüp [tehcir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir) ettirilen ve bugün [diaspora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diaspora) olarak [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) gibi ülkelerde yaşayan Adığe ve Adığe olmayan Kuzey Kafkas halklarına Türkiye ve Ortadoğu'da verilen ortak ad. Çerkeslerin baskın unsurunu oluşturan [**Adığeler**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) dışında ayrıca [Kuzeybatı Kafkas dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeybat%C4%B1_Kafkas_dilleri)ni konuşan [**Ubıhlar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar), [**Abazalar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar), [**Abhazlar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar); [İran dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri)ni konuşan [**Osetler**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler); [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)ni konuşan [**Karaçaylar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar), [**Balkarlar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar); [Kuzeydoğu Kafkas dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeydo%C4%9Fu_Kafkas_dilleri)ni konuşan [**Çeçenler**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler), [**İnguşlar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngu%C5%9Flar) ve [**Dağıstan**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan) ([Dağıstan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan_dilleri)ni konuşan Kafkasyalılar ile Türk dilli [Nogaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogaylar) ve [Kumuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) ve [Karapapaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar)) halkları da bu tanımlamaya girer. [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)dırlar. Karaçaylar, Balkarlar ve Adığeler [Hanefi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik) mezhebinden, İnguşlar, Çeçenler ve Dağıstanlılar ise ağırlıklı olarak [Şafii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eafii) mezhebindendir.[^1] Türkiye'deki Çerkeslerin 893 köy-kasabası bulunmaktadır.[^2] Çarlık Rusyasında bütün [Adığeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) için kullanılan Çerkes (*черкесы*) adı, 1920'li yıllardan beri günümüz Rusya'sında yalnızca [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) Cumhuriyetindeki Adığeler için resmî olarak kullanılmakta ve diğer Adığe grupları (*aдыгейцы* [Adigeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C3%87erkesleri), *кабардинцы* [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler), 2002 yılından beri: *шапсуги* [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar)) dahil edilmemektedir.[^3][^4] Rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "[Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında [Petersburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petersburg)'ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Çerkeslerin/Adığelerin (Черкесы) 1891 yılındaki nüfusu 161.950 kişidir ve [Ubıhlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar) (Убыхи) 25.000 (1867), [Abhazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar) (Абхазцы) 60.000 (1886) {[Abazinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) yer almamış}, [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) (Балкары) 3.000 (1875), [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) (Карачаевцы) 25.000 (1891), [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler) (Осетины) 164.490 (1886), [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) (Чеченцы) 195.900 (1891), [İnguşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngu%C5%9Flar) (Ингуши) 28.000 (1891), [Avarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar) (Авары) 96.000 (1885), [Dargiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dargiler) (Даргинцы) 54.300 (1891), [Laklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laklar) (Кази-Кумухи) 24.000 (1891), [Lezgiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgiler)-kısmen (Кюринцы) 55.000 (1891), Lezgiler-kısmen (Лезгины) 597.000 (1886), [Sahurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahurlar) (Цахурцы) 2.430 (1875), [Tabasaranlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabasaranlar) (Табасаранцы) 14 460 (1891), [Kumuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) (Кумыки) 108.800 (1891) Çerkeslerin dışında tutulmuştur[^5] ## Alt kimlikler ![Çerkesya'dan Osmanlı topraklarına ana göç rotası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Expulsion_map_of_the_Circassians_in_19th_century.PNG) *Çerkesya'dan Osmanlı topraklarına ana göç rotası (DragonTiger23, public-domain)* Kuzey Kafkasya'da yaşayan halklar, dil ailelerine göre [Kuzeybatı Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeybat%C4%B1_Kafkas_dilleri), [Kuzeydoğu Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeydo%C4%9Fu_Kafkas_dilleri), [Türki](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ve [Hint-Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) olmak üzere farkı dil gruplarının konuşurlarıdır. Esasen Kuzeybatı Kafkas grubunu tanımlayan Çerkes terimi, zaman zaman [galat-ı meşhur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galat-%C4%B1_me%C5%9Fhur) olarak bütün [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)lıları kapsayacak kadar geniş tutulmuştur:[^6][^7] A. Akademik Literatürde Çerkes grupları[^8] 1. Çerkes = Adığe 2. Çerkes = Adığe + Ubıh B. Hatalı yaygın kullanımla Çerkes tanımına dahil edilen halklar: 3. Abaza/Abhaz + Oset + Karaçay/Balkar + Çeçen/İnguş + Dağıstanlılar[^9] ### Adığeler **Adığe**: Rusya'da resmî olarak yalnızca [Adigeya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti) Cumhuriyetindeki [Çerkesler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) için kullanılan *Adığe* terimi, Türkiye'deki bütün Çerkesler (dar anlamda) tarafından kullanılmakta ve kendilerini yaygın biçimde *Çerkes* olarak görmektedir. Bunun dışında boy adlarıyla da öne çıkar ve onları kullanırlar. **Kabardey** ya da **Kabartay** veya **Kabarda** : Rusya'da [Kabartay-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) Cumhuriyetinde yaşayan [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler) Rusçada *Kabardin* olarak bilinse de kendilerini esas olarak *Adığe* biçiminde adlandırırlar. Türkiye'deki Çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olup en yoğun yaşadıkları bölge, esas olarak [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) ve [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_%28il%29)'a bağlı köylerin bulunduğu [Uzunyayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla) ile [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F)-[Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6ksun) ilçesidir.[^10] Anadolu Kabartay lehçesi Türkçeden kelime aldığı gibi Kafkasya Kabartay lehçesi de Rusçadan kelime almakta ve her ikisi de birbirinden farklılaşmaktadır.[^11] ### Ubıhlar **Ubıh** (Rusça telaffuza göre) ya da **Vubıh** (Çerkesçe telaffuza göre) : Kafkas sıradağlarının güneybatı eğiminde, [Hotsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotsa) ve [Şahe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahe) (*Шэх*) nehirleri arasında 40 verst boyunca akan ve Şahe'ye dökülen Ubıh nehrinin dağlık vadilerinde yaşayan [Ubıhlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar) (Ubıhça *туахы, пэху, апэху*, Çerkesçe *убыххэр*), 1862-1864 yıllarında [Soçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C3%A7i) bölgesinden göç etmek zorunda kalmış ve Karadeniz'de gemi yoluyla Trabzon, Samsun, İstanbul ve Varna'ya gelmişlerdir. 19. yüzyılda [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun) ilinin [Kavak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavak%2C_Samsun) kazasında Ubıhlar için kurulan köyler: [Bükceğiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCkce%C4%9Fiz%2C_Kavak), [Çataltepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ataltepe%2C_Kavak), [Toptepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toptepe%2C_Kavak), [Doruk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Doruk%2C_Kavak), [Germiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyan%2C_Kavak) (Abzeh karışık), [Kapıhayat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1hayat%2C_Kavak), [Karapınar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karap%C4%B1nar%2C_Kavak), [Karlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karl%C4%B1%2C_Kavak), [Sıralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1ral%C4%B1%2C_Kavak).[^12] [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ndaki Ubıhların (Убыхи) 1867 yılındaki nüfusu 25.000 kişidir.[^13] Günümüz Rusyasında Ubıh olarak adlandırılan halk yaşamamaktadır. [Ubıhça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1h%C3%A7a)yı konuşan son kişi Tevfik Esenç'in Ekim 1992'de ölmesiyle birlikte Ubıhların dili yok olmuştur. Günümüzde yalnızca Türkiye'de yaşayan Ubıhlar [Adığece](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adigece)nin Türkiye'de konuşulan [Hakuç Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haku%C3%A7_leh%C3%A7esi) denen lehçesini anadil olarak benimsedikleri gibi, kendilerini de *Adığe* olarak nitelendirirler. Günümüzde Türkiye'de Ubıhların en çok yaşadığı şehir Samsun'dur. Samsun'da ise Ubıh köylerinin en fazla olduğu yer Kavak ilçesidir.[^14] Ubıhlar üzerine en geniş ilk bilgiyi 1667 yılında [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) vermiştir.[^15] ### Abaza-Abhazlar ![Abazin Abazaları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D0%BE_%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.jpg) *Abazin Abazaları (ru:Участник:Abaza, public-domain)* **Abaza** : tıpkı *Çerkes* adı gibi *Abaza* adı da Rusya'da kullanılandan farklı anlamda olup, Türkiye'de (ve diğer Osmanlı coğrafyasında) hem Rusların [***Abazin***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) (Абазин) dedikleri Aşuvaları hem de [***Abhaz***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar) (Абхаз) denen Apsuvaları belirten bir ortak addır.[^16] Türkiye'de *Çerkes* adına sahip çıkan Abazin ve Abhazların aksine, [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'daki Abhazlar kendilerini *Çerkes* olarak görmez ve böyle adlandırılmaya karşı çıkarlar;[^17] zira, günümüz Rusçasında *Çerkes* adı yalnızca [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) Cumhuriyetindeki Adığeler için resmî olarak kullanılmaktadır. Rusçada *Abhaz* denen Abazalar (Apsuvalar) Türkiye'nin iç-batı bölgelerinde (İzmit, Adapazarı, Düzce, Bolu, Bursa-İnegöl, Kütahya, Bilecik ve Eskişehir) yoğunlaşmışken, Rusçada *Abazin* denen Abazalar (Aşuvalar) ise iç-doğu bölgelerinde (Bilecik, Eskişehir, Samsun, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Adana) yerleşmişlerdir.[^18] [Uzunyayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla) köylerinde yaşayan her Abazin ailenin bir Kabardey, [Hatukay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatukaylar) veya [Abzeh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) ailesi ile kan bağı vardır ve bu bağlar o denli güçlüdür ki, Uzunyaylalı Abazinler "Adığe" ismini kendilerine genel ad olarak seçmiş ve Çerkes kelimesinin karşılığı olarak benimsemiştir.[^19] Abazinler iki ana kola ayrılırlar: *Tapanta/Aşuva* ya da *Altı kesek Abaza* (6 gruptur: Loo, Bibard, Darıkua, Khılış, Jantemir, K'açüa) ile *Aşharuva* (7 gruptur: T'am, Bağ, Mısılbiy, Kızılbiy/Kızılbek, Başılbiy, Barakay, Şahgirey/Şegerey/Çegrey). Barakeyler'in çoğunluğu, Kızılbiy, Başılbiy, Mısılbiy ve Şegereyler'in önemli bir bölümü Osmanlı topraklarına göç etmişlerdir.[^20] K'açuaların bir kısmı 1863 yılında Türkiye'ye göç etmiştir.[^21] Abhazya'daki Abhazlar Karaçay-Çerkesya'daki Abazinleri topluca *Aşuva* (ашəуа) diye adlandırır. Türkiye'de ise bu konuda bir karışıklık vardır. Orta Anadolu'daki (özellikle Uzunyayla'da) Aşharuvalar kendilerini *Aşuva* saymazlar, sadece Tapantaları *Aşuva* kabul ederler. Abhaz ve Abazinlerin birlikte yaşadığı daha batıda ise (Eskişehir, Bilecik, Bursa) kullanım farklıdır. Burada *Aşharuva* bir topluluk adı olarak bilinmez, Apsuvalar (yani Abhazlar) dışındaki bütün Abazalar (yani Abazinler) *Aşuva* olarak adlandırılır.[^22] Kimilerinin Abhazcaya dahil ettikleri [Sadzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadzlar)ın (Cigetlerin) dilleri [Sadzca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadzca) 2 lehçeden (Kıyı Abazacası ve Dağ Güney Abazacası) oluşur ve Abhazca ile Abazaca arasında sınıflandırılır.[^23][^24] Sürgünde Osmanlı coğrafyasına (Türkiye, Ürdün, Suriye, [Acaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acara_%C3%96zerk_Cumhuriyeti)) gönderilen Müslüman Abhazlar arasında Sadzlar ([Aibgalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aibgalar), [Pshular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pshular)[^25]) da vardı. ### Osetler **Kuşha** ya da **Kuşka** : [Kabartay-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya)'daki [Doğu Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyce)nde *Kuşha* (Къущхьэ «dağlı») adı Türk dilli [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) (*Tawlu* Таулу «dağlı») ve İran dilli [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler) için ortak ad olarak kullanılırken, Türkiye'de yalnızca Osetler (*Digor Kuşha, Asetin Kuşha*) için kullanılmaktadır.[^26] Türkiye'de *Çerkes* adına sahip çıkan [İran dilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) Osetlerin aksine, [Güney Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Osetya)'daki Osetler kendilerini *Çerkes* olarak görmez ve böyle adlandırılmaya karşı çıkarlar.[^27] Türkiye'deki Oset köyleri ve 1960 -1965 yılları arasındaki hane sayısı: Yozgat ilinde [Başçatak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9F%C3%A7atak) (5), [Poyrazlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Poyrazl%C4%B1%2C_Bo%C4%9Fazl%C4%B1yan) (150), [Boyalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Boyal%C4%B1k%2C_Sar%C4%B1kaya) (65), [Karabacak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karabacak%2C_Sar%C4%B1kaya) (35), [Pınarkaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C4%B1narkaya%2C_Sar%C4%B1kaya) ya da Kayapınar (52); Sivas ilinde [Yeniköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenik%C3%B6y%2C_%C4%B0mranl%C4%B1) (?), [Alaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alaman%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) (10), [Büyüktopaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCktopa%C3%A7%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) (15), [Kahvepınarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahvep%C4%B1nar%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) (40), [Kapaklıkaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapakl%C4%B1kaya%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) (20), [Konaközü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konak%C3%B6z%C3%BC%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) (15), [Yücebaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCcebaca%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) (8); Kayseri ilinde [Sıvgın](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1vg%C4%B1n%2C_B%C3%BCnyan) (8); Tokat ilinde [Batmantaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batmanta%C5%9F) (20); Kars ilinde [Bozat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozat%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) (60), [Hamamlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamaml%C4%B1%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) (20), [Yukarı Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yukar%C4%B1_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) (20), [Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selim%2C_Kars) (75); Erzurum ilinde [Budaklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budakl%C4%B1%2C_Kara%C3%A7oban) ya da Lekbudak (12); Muş ilinde [Bulanık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulan%C4%B1k) ilçesinde (15), [Karaağıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaa%C4%9F%C4%B1l%2C_Bulan%C4%B1k) (60), [Kurganlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurganl%C4%B1%2C_Bulan%C4%B1k) ya da Simo (35), [Sarıpınar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1p%C4%B1nar%2C_Bulan%C4%B1k) ya da Hamzaşeyh (15), [Sarıdavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1davut%2C_Malazgirt) (12), [Yaramış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaram%C4%B1%C5%9F%2C_Malazgirt) (10), [Tepeköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tepek%C3%B6y%2C_Varto) (8); Bitlis ilinde [Akçaören](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7a%C3%B6ren%2C_Ahlat) ya da Ağcaviran (15), [Otluyazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otluyaz%C4%B1%2C_Ahlat) ya da Hülük (50). 1960 -1965 yılları arasında mevcut olan bu köylerden günümüzde yalnızca ikisi (Boyalık ile Poyrazlı) aktif olup ayaktadır ve diğerleri büyük şehirlere göç etmiştir.[^28] ### Karaçay-Balkarlar **Karaçay**-**Malkar** : Rusya'da [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) ile [Kabartay-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya)'daki Kıpçak [Türk dilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar)-[Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) *Çerkes* adını kullanmaz iken, Türkiye'dekiler bu adı benimsemişlerdir. [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) Türkçesinde Karaçay Türkleri için **Kara Çerkes** (**قره چركس**), Balkar Türkleri içinse **Dağ Çerkes** (**طاغ چركس**) adı da kullanılmıştır.[^29] Türkiye'deki Karaçay köyleri: Konya ilinde [Başhöyük, Sarayönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fh%C3%B6y%C3%BCk%2C_Saray%C3%B6n%C3%BC) kasabası (2000 kişi), Tokat ilinde [Arpacıkaraçay, Sulusaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arpac%C4%B1kara%C3%A7ay) köyü (179 kişi) ile [Çılehane, Almus](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ilehane%2C_Almus) köyü (153 kişi), Eskişehir ilinde [Ertuğrulköy, Sivrihisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertu%C4%9Frulk%C3%B6y%2C_Sivrihisar) ya da Yakapınar köyü (289 kişi), [Belpınar, Çifteler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belp%C4%B1nar%2C_%C3%87ifteler) köyü (173 kişi), [Yazılıkaya, Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaz%C4%B1l%C4%B1%2C_Han) köyü (80 kişi), [Akhisar, Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akhisar%2C_Han) köyü (61 kişi), [Gökçeyayla, Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7eyayla%2C_Han) köyü (147 kişi, 1993 öncesi Afyon İscehisar'a bağlıydı), Afyonkarahisara ilinde [Doğlat, İscehisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Flat%2C_%C4%B0scehisar) köyü (150 kişi), Kayseri ilinde [Eğrisöğüt, Pınarbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fris%C3%B6%C4%9F%C3%BCt%2C_P%C4%B1narba%C5%9F%C4%B1) köyü (77 kişi), Ankara ilinde şimdi Gölbaşı ilçesinin mahallesi durumuna gelen [Yağlıpınar, Gölbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9Fl%C4%B1p%C4%B1nar%2C_G%C3%B6lba%C5%9F%C4%B1) köyü (82 kişi).[^30] ### Çeçen-İnguşlar **Çeçen** : hem [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) hem de [İnguşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngu%C5%9Flar) için ayırt etmeden Türkiye ve Ortadoğu'da *Çeçen* adı kullanılır. En büyük Çeçen nüfus Türkiye'de (100.000) bulunmakta ve bunu Ürdün (8.000), Mısır (5.000), Suriye (4.000) ve Irak (2.500) izlemektedir.[^31] Çeçenlerin Türkiye'de 24 köyü bulunmaktadır: Sivas ilinde [Alaçayır, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ala%C3%A7ay%C4%B1r%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Bozkurt, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozkurt%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Canabtal, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Canabdal%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Demirköprü, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demirk%C3%B6pr%C3%BC%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Kahvepınarı, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahvep%C4%B1nar%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Kazancık, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazanc%C4%B1k%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla), [Yukarıhüyük, Kangal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yukar%C4%B1h%C3%BCy%C3%BCk%2C_Kangal) köyleri; Yozgat ilinde [Karalık, Sorgun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karal%C4%B1k%2C_Sorgun), [Kesikköprü, Saraykent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kesikk%C3%B6pr%C3%BC%2C_Saraykent) köyleri; Kayseri ilinde [Aşağıborandere, Pınarbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1borandere%2C_P%C4%B1narba%C5%9F%C4%B1) köyü; Kahramanmaraş ilinde [Altınyayla, Andırın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1nyayla%2C_And%C4%B1r%C4%B1n), [Çardak, Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ardak%2C_G%C3%B6ksun), [Gücüksu, Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCc%C3%BCksu%2C_G%C3%B6ksun) (Behliöyl) köyleri; Adana ilinde [Ağaçlı, Ceyhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fa%C3%A7l%C4%B1%2C_Ceyhan), [Dikilitaş, Ceyhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dikilita%C5%9F%2C_Ceyhan) köyleri; Kars ilinde [Aydınalan, Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nalan%2C_Kars) (İslamsor), [Yenigazi, Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenigazi%2C_Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) köyleri; Muş ilinde [Çöğürlü, Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C3%B6%C4%9F%C3%BCrl%C3%BC%2C_Mu%C5%9F), [Kıyıbaşı, Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1y%C4%B1ba%C5%9F%C4%B1%2C_Mu%C5%9F), [Serinova, Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serinova%2C_Mu%C5%9F), [Bağiçi, Varto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fi%C3%A7i%2C_Varto), [Tepeköy, Varto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tepek%C3%B6y%2C_Varto), [Ulusırt, Varto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus%C4%B1rt%2C_Varto) köyleri; Çanakkale ilinde [Çınardere, Çınarköprü Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1nardere%2C_%C3%87%C4%B1nark%C3%B6pr%C3%BC_Biga) köyü.[^32] ### Dağıstanlılar ![Günümüzde Dağıstan'da yaşayan halklar:, 1-karışık, 2-Avarlar, 3-Dargiler, 4-Lezgiler, 5-Laklar, 6-Tabasaranlar, 7-Agullar, 8-Rutullar, 9-Sahurlar, 10-Kumuklar, 11-Nogaylar, 12-Azeriler, 13-Ruslar](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/53/Dagestan_etniciteit.png) *Günümüzde Dağıstan'da yaşayan halklar:, 1-karışık, 2-Avarlar, 3-Dargiler, 4-Lezgiler, 5-Laklar, 6-Tabasaranlar, 7-Agullar, 8-Rutullar, 9-Sahurlar, 10-Kumuklar, 11-Nogaylar, 12-Azeriler, 13-Ruslar (No machine-readable author provided. Jeroen assumed (based on copyright claims)., CC-BY-SA-3.0)* **Lezgi** : Türkiye'deki en büyük birinci [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)lı grubu olan [Lezgiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgiler)in (лезгияр *Lezgiyar* ya da лекьер *Leker*) Türkiye'deki köyleri: Balıkesir ilinde [Ortaca, Balıkesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortaca%2C_Karesi) (Kirne) ve [Yaylaköy, Manyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaylak%C3%B6y%2C_Manyas) (Dümberez) köyleri; İzmir ilinde [Dağıstan, Bergama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan%2C_Bergama) köyü.[^33] **Avar** : Türkiye'deki en büyük ikinci [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)lı grubu olan [Kafkasya Avarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29)nın (магIарулал *Mağarulal* «Dağlılar» ya da аварал *Avaral* veya Туркиялъул магӀарулал *Turkiyalul Mağarulal* «Türkiye Avarları») Türkiye'deki sayısı tam olarak bilinmese de[^34][^35] 53.000[^36] olarak tahmin edilmektedir. Türkiye'deki köyleri: Kahramanmaraş ilinde [Ortatepe, Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortatepe%2C_G%C3%B6ksun)) ve [Kireçköy, Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kire%C3%A7k%C3%B6y%2C_G%C3%B6ksun) köyleri, Sivas ilinde [Kadılı, Yıldızeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1l%C4%B1%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) köyü. [Tsez dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsezce) konuşan *Tsuntal/Tsuntin* Avarlarının Tokat ilinde [Dereağzı, Tokat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derea%C4%9Fz%C4%B1%2C_Tokat), [Akbuğday(Zamair), Turhal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akbu%C4%9Fday%28Zamair%29%2C_Turhal) [Ballıca, Pazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ball%C4%B1ca%2C_Pazar), [Ovacık, Pazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ovac%C4%B1k%2C_Pazar) köyleri ile Sivas ilinde [Burhaniye, Zara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burhaniye%2C_Zara), [Selimiye, Zara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye%2C_Zara) ve [Osmaniye, Zara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmaniye%2C_Zara) köyleri bulunur. *Tsumadin* Avarlarının [Akçamescit, Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7amescit%2C_Sivas) köyü bulunur. [Andi dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andi_dilleri)ni konuşan Avarlar [Ortaklar, Yıldızeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortaklar%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) köyünün Sultaniye mahallesinde Lak ve Dargilerle birlikte yaşamaktadır. *Hunzak* ve *Karalal* Avarlarının [Üçtepe, Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7tepe%2C_Sivas) köyü bulunur. Yalova ilinde [Güneyköy, Yalova](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneyk%C3%B6y%2C_Yalova) (ayrıca Dargi ve Lezgi), Çıldır ilinde [Dirsekkaya, Çıldır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dirsekkaya%2C_%C3%87%C4%B1ld%C4%B1r) (ayrıca Lak ve Lezgi) köyü gibi karışık köyler de bulunmaktadır.[^37] **Dargi** : Türkiye'deki az nüfuslu Dağıstanlı gruplarından olan [Dargiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dargiler)in (дарганти *Darganti*) köyleri: Sivas ilinde Tsudahar Dargilerinin [Fındıcak, Yıldızeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1nd%C4%B1cak%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) köyü en büyük Dargi köyüdür. Akuşa Dargilerinin Laklarla birlikte yaşadıkları [Baltalar, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltalar%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) ile [Burnukara, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burnukara%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) köyleri bulunur.[^38] **Lak** : Türkiye'deki az nüfuslu Dağıstanlı gruplarından olan [Laklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laklar)ın (лакку *Lakku*) köyleri: Sivas ilinde Dargilerle birlikte yaşadıkları [Baltalar, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltalar%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) ile [Burnukara, Şarkışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burnukara%2C_%C5%9Eark%C4%B1%C5%9Fla) köyleri bulunur. Çıldır ilinde Avar ve Lezgilerle birlikte [Dirsekkaya, Çıldır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dirsekkaya%2C_%C3%87%C4%B1ld%C4%B1r) köyünde yaşarlar.[^39] **Kumuk** : Türkiye'deki en büyük Türk dilli Dağıstanlı gruplarından olan [Kumuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar)ın köyleri (çoğu diğer Kafkas gruplarıyla karışık hâldedir): Bursa ilinde [Koşuboğazı, Mustafakemalpaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C5%9Fubo%C4%9Faz%C4%B1%2C_Mustafakemalpa%C5%9Fa) (tamamen asimile olmuşlar), [Yeniköy, Orhangazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenik%C3%B6y%2C_Orhangazi) beldesi (ayrıca Avar, Dargi), Sivas ilinde [Belcik, Yıldızeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belcik%2C_Y%C4%B1ld%C4%B1zeli) (Yavuzköy), Yağlıdere, Yıldızeli (Yağköy), [Süleymaniye, Hafik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye%2C_Hafik) (ayrıca Avar, Türk), Tokat ilinde Almus ilçesine bağlı Doğançaylı köyü (ayrıca Karaçay), [Çermik, Artova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ermik%2C_Artova) (ayrıca Avar, Dargi), [Çirdağ, Artova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87irda%C4%9F%2C_Artova) (ayrıca Avar, Dargi), [Gültepe. Erbaa](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCltepe._Erbaa) (ayrıca Avar, Dargi), [Yeniderbent, Zile](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeniderbent) (ayrıca Lezgi), [Bahçebaşı, Turhal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bah%C3%A7eba%C5%9F%C4%B1%2C_Turhal) (ayrıca Karaçay), Çanakkale ilinde Türklerle karışık olarak [Akköprü, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akk%C3%B6pr%C3%BC%2C_Biga), [Aziziye, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziziye%2C_Biga), [Bahçeli, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bah%C3%A7eli%2C_Biga), [Doğancı, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fanc%C4%B1%2C_Biga), [Geyikkırı, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geyikk%C4%B1r%C4%B1%2C_Biga), [Kalafat, Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalafat%2C_Biga) (Bozna).[^40] **Nogay** ya da **Nogay Tatarı** : Türkiye'deki en az nüfuslu Türk dilli Dağıstanlı gruplarından olan [Nogaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogaylar)ın köyleri (Kumuklarla karışık): Tokat ilinde şimdi Turhal ilçesine bağlı Üçgözen mahallesi ile Almus ilçesine bağlı Cihanköy.[^41] 17. yüzyıl seyyahlarından [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi)'nin [Seyahatnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyahatn%C3%A2me_%28Evliya_%C3%87elebi%29)'sinde Nogaylar üzerine de bilgi bulunmaktadır. Çelebi, [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar)ın baskısıyla Nogayların yaşadıkları siyasi dönüşümü, Büyük [Nogay Ordası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogay_Ordas%C4%B1)'nın çözülmesinden sonra Osmanlı Devleti arazisine ve Kafkaslara doğru çekilmelerini ve kendilerine yeni bir yurt edinme çabalarını gözlemlemiştir.[^42] ## Osmanlı Çerkesleri ![Ubıh beyi Бэрзэдж Джырандыкъуэ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Qerandiqo_Berzeg.jpg) *Ubıh beyi Бэрзэдж Джырандыкъуэ (Abdullah frères, public-domain)* Osmanlı'da (ve ondan miras Türkiye ile Orta Doğuda) *Çerkes* nitelemesi Adığeler dışında ayrıca [Abazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar), [Abhazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar), [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler), [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) ve [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) gibi farklı dil ailelerinden dilleri konuşan Kuzey Kafkasyalıları topluca belirtmek için yaygın biçimde kullanılır ve bu tanıma [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ile [Dağıstan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan_dilleri)ni konuşan Kafkas halkları da dahil edilir.[^43][^44][^45][^46] Sultan [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) döneminde 1882 yılında kaleme alınan *Çerkesistan Tarih-i Umûmiyesinin Sûret-i Tanzîmine Dair Lâyihadır* başlıklı kapsamlı bir Çerkes Tarihi tasarısında *kıt’a-i mezkûrede sâkin olub lisân ve ahlâk ve ahvâl ve kavmiyetce biri birine mübâyin bulunan Abaza, Lezgi, Çeçan, Nogay, Dağıstan vesâire gibi akvâm ve kabâil-i müte’addide kisvelerinin müşâbeheti cihetiyle ecânib nazarında umûmen Çerkes zann olunmuşdur* denmekte ve görüldüğü üzere bütün Kuzey Kafkasyalılar için *Çerkes* nitelemesi yapılmaktadır.[^47] ![Yozgat Ayaklanması’nı bastırmak üzere görevlendirilen Çerkez Ethem ve adamları İstasyon’daki karargâh binası önünde Mustafa Kemal Atatürk’le birlikte, Haziran 1920](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/May%C4%B1s_1920._Mustafa_Kemal%2C_Ethem_Bey_ve_sava%C5%9F%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1_Ankara_gar%C4%B1nda_kar%C5%9F%C4%B1larken.png) *Yozgat Ayaklanması’nı bastırmak üzere görevlendirilen Çerkez Ethem ve adamları İstasyon’daki karargâh binası önünde Mustafa Kemal Atatürk’le birlikte, Haziran 1920 (CC-BY-SA-4.0)* Bugün Türkiye'de yaşayan Kuzey Kafkasyalılar, [Şeyh Şamil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_%C5%9Eamil)'in yakalanmasının ardından 1864'te bölgenin Ruslarca ilhakının tamamlanmasıyla, Osmanlı topraklarına sürgün nedeniyle göç etmek zorunda kalanların torunlarıdır. Bölge nüfusunun %90'ına tekamül eden yaklaşık 1,5 milyon kişilik büyük bir göç söz konusudur. Genellikle, Çerkez olarak adlandırılan bu göçmenler Osmanlı entelektüel yaşamına girmişler, milli mücadele ve cumhuriyetin kurulmasında aktif rol oynamışlardır.[^48] ### Türkiye Çerkesleri Türkiye'de hem yazı dilinde hem de halk arasında Çerkes terimi Adığe olmayan (Abaza, Abhaz, Oset, Karaçay-Balkar, Çeçen-İnguş, Dağıstan) bütün Kuzey Kafkasyalıları topluca adlandırmak için de yaygın biçimde kullanılır. Ancak, son yıllarda Çerkes ifadesinin kullanılması bir şekilde Adığelerle sınırlandırılmıştır.[^49] [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan ayrılıp bağımsızlıklarını ilân eden [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) ile [Güney Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Osetya) halkı kendini Çerkes olarak görmez ve Çerkes günümüzde Adığe ile sınırlanmıştır.[^50] Türkiye'deki Kuzey Kafkasya kökenli birey ve aileler, Türkiye'nin 43 ili, 143 ilçesi ve bunlara bağlı 893 köy-kasabasında varlıklarını sürdürmektedirler.[^51][^52] 1965'te yapılan [Türkiye Genel Nüfus Sayımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1965_T%C3%BCrkiye_n%C3%BCfus_say%C4%B1m%C4%B1)'na göre Kuzey Kafkasyalıların dilleri:[^53] Doğu Akdeniz bölgesindeki Çerkes (geniş anlamda) yerleşim yerleri 5 şehir merkezi ([Mersin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mersin), [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana), [Osmaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmaniye), [Kahramanmaraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F) ve [Antakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antakya)), 4 ilçe merkezi ([Ceyhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhan), [Tufanbeyli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tufanbeyli), [Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6ksun) ve [Reyhanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reyhanl%C4%B1)) ve bu yerleşim yerlerine bağlı köyler ve kasabaları içermekte olup, bu bölgede [örneklem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96rnekleme) yöntemiyle yapılan bir araştırmaya göre, anadilini hiç bilmiyen 1820 (% 22,0), anlayan fakat konuşamayan 1579 (% 19,1), hem anlayan hem konuşabilen 4723 (% 57,2), konuşabilen ve yazabilen 141 (% 1,7) kişidir. Yine aynı bölgede üst kimlik olarak sırasıyla Müslüman (% 86), Çerkes (% 78,3), Adığe (% 77,5), Kafkasyalı (% 52,8) ve Türk (% 34,8) sonucu alınmıştır. Müslüman kimliğini kendileri için üst kimlik olarak bildirenler arasında Abazalar (% 91), Adığeler (% 86,7), Çeçenler (% 82,1), Avarlar (% 74,5) ön sıradadır.[^54] Örneklemin % 61,4'ünün (1374 kişi) cevap verdiği Çerkes kimliği kategorisinde örneklemin %78,3'ü yüzde yüz Çerkes kimliğinde görürken % 92'si yüzde elli ve üzeri Çerkes kimliğinde kendilerini görmektedir. Bu oranların boylar bakımından sonuçları ise; Abazaların % 80,5'i kendilerini yüzde yüz bu kimliğe ait hissederken % 100'ü yüzde elli ve üzerinde; Adigelerin % 81,3'ü kendilerini yüzde yüz bu kimliğe ait hissederken % 97,6'sı yüzde elli ve üzerinde; Avarların hiçbiri kendilerini yüzde yüz bu Çerkes kimliğe ait hissetmezken % 0,8 yüzde elli ve üzerinde; Çeçenler, yüzde yüz Çerkes kimliğe ait hissetmemekle beraber % 79,1'i yüzde elli ve üzerinde kendilerini bu kimlik kategorisinde görme şeklindedir. Özellikle Çeçenlerin % 85'i kendilerini Çerkes kimliğinde hiç görmemektedir.[^55] ### Kıbrıs'taki Çerkesler [Kıbrıs](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s)'ta Çerkes denildiğinde gerek halk arasında gerekse araştırmacılar arasında hem Adığeler hem de Abazalar/Abhazlar algılanmaktadır.[^56] Eylül 1864'te İstanbul'da 3 Yunan gemisine bindirilen kadınlı erkekli 2.700 Çerkesten oluşan grup iki haftalık yolculuğun ardından Kıbrıs'a varmış, 1.400 den fazla Çerkes ise yolculuk sırasında can vermiştir. Ocak 1865'e gelindiğinde hayatta kalan Çerkeslerin sayısı sadece 300 kişi idi.[^57][^58] Gelen Çerkeslerin sayısının o dönemde daha fazla olabileceğine rağmen, o dönemde gerek Kıbrıslı Rumların, gerekse Kıbrıslı Türklerin tepkilerinden dolayı, Çerkeslerin Kıbrıs'a iskânı sınırlı tutulmuştur.[^59] Gemilerle getirilen Çerkesler Larnaka civarındaki günümüzde Kuzey Kıbrıs'ta [Lefkoşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lefko%C5%9Fa)'ya bağlı Erdemli (Tremeşe) ve Yiğitler (Arçoz) köyleri ile 1974 [Barış Harekatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Harek%C3%A2t%C4%B1) öncesi çoğu [Kıbrıslı Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrkleri)den oluşurken bugün Güney Kıbrıs'ta kalan [Vuda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vuda) (Vouda ya da Καλό Χωριό) köyünün yanı sıra, bir kısmı da toplu olarak [Limasol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limasol)'da daha sonra Çerkez Çiftliği olarak adlandırılan bölgeye yerleştirilmişlerdir.[^60] ### Irak'taki Çerkesler Osmanlı döneminde [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) topraklarına getirilen Kuzey Kafkasyalılar Çeçen, Dağıstanlı ve Adığe kökenli olup [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk), [Diyala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyala), [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) ve [Felluce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felluce) bölgelerine yerleştirilmişlerdir. Ayrıca, Kuzey ve Güney Dağıstan'dan gelen aileler [Duhok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhok), [Erbil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erbil) ve [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye)'ye yerleşmişlerdir. Günümüzde Irak'ta *Çerkes* adıyla bilinen Kuzey Kafkasyalıların % 75'ini Çeçenler oluşturmaktadır. Irak'ta en fazla tanınan 18 Çerkes aşiretinden üçü Çeçen kökenli olup diğerleri [El-Lezgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezgiler), [Avar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29), [Kumuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar), [Tabasaran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabasaranlar), [Abzeh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar), Kabardey, Şapsığ, Nahşoy olarak ifade edilebilir. Irak Çerkesleri ayrı bir kimlik olarak tanınmadıkları gibi birçok haktan da mahrum durumdadırlar.[^61] ### Suriye'deki Çerkesler [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)’de çoğunluğu Şam, Halep ve Humus’ta yaşayan 90 ilâ 100 bin Çerkes vardır ve bu "Çerkes" nitelemesi geniş anlamda olup Adığeler dışında ayrıca [Oset](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler), [Çeçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ve [Avarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29) da kapsar.[^62] ## Memlûk Çerkesleri [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'de 267 yıl varlık gösteren [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti), sultanlarının eğitim aldıkları askerî okullara (tıbâk) göre, Bahrî Memlûkler ya da Türk Memlûkler (1250–1382) ve Burcî Memlûkler ya da Çerkes/Çerkez Memlûkler (1382–1517) olmak üzere iki dönem halinde ele alınır. [Nil Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nil)ndeki bir adada bulunan tıbâkta yetiştirilen memlûkler (kölemenler) dönemi Bahrî olarak adlandırılırken Kahire'de bulunan Kalat'ul-Cebel'de eğitimini almış olan memlûkler dönemi Burcî olarak tanımlanır. Bahrîler döneminde Mısır'a getirilen memlûkler Kıpçak ülkesi ve Mâveraünnehr gibi Türk havzalarından satın alındığı için bunların çoğu Türk kökenli (özellikle de [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar)) olurken, Burcî Memlûkler Kafkasya'dan getirildiği için Çerkesler (geniş anlamda Kuzey Kafkasyalılar) ve [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) gibi Müslüman değişik Kafkas halklarından olmakta idi.[^63][^64][^65][^66][^67] ## Dernekler Kuzey Kafkasyalıların Osmanlıdaki ilk örgütlenmeleri 1908'den sonra kurulan [Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_%C4%B0ttihad_ve_Teav%C3%BCn_Cemiyeti)'dir. 1915 yılının aralık ayında Kuzey Kafkasyalılar ve Azerbaycanlılar tarafından bir *Kafkas Komitesi* kurulmuştur. Komite'den Azerbaycanlı üyeler ayrılınca *Şimali Kafkasya Siyasi Muhacirler Komitesi* adı altında kültürel faaliyetler ağırlıklı olmak üzere çalışmalarına devam etmiştir.[^68] Cumhuriyet döneminde Türkiye'de genel siyasi gelişmelere tabi olan Kuzey Kafkasyalılar 1946'da *Dosteli Yardımlaşma Derneği* kurulana kadar örgütsüz kalmışlardır. Bünyesinde yalnızca Kuzey Kafkasyalıları barındıran ilk örgütlenme 1953 yılında kurulan *Kuzey Kafkas Türk Kültür ve Dayanışma Derneği*dir. 1960 sonrasında birçok dernek kurulmuştur. Bu dernekler 1980'lerin sonuna kadar genelde kültürel faaliyetler göstermişler, Kuzey Kafkasya ile gayri resmi kanallardan ilişkilerini yürütmüşlerdir. Ülkedeki siyasi çekişme ve kutuplaşmalar bu derneklere de yansımıştır. 1984'ten sonra yeniden kurulan derneklerin sayısı SSCB'deki çöküşün ardından bölgede görülen parçalanmışlığa paralel olarak artmıştır. Kuzey Kafkasyalılarca kurulan yaklaşık 112 adet dernek ve vakıf faaliyet göstermektedir. Ankara'da iki tane, İstanbul'da bir tane federasyon bulunmaktadır. [Kafkas Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Derne%C4%9Fi)-Kaf-Der (1993), [İstanbul Kafkas Vakfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Kafkas_Vakf%C4%B1) (1995), [Birleşik Kafkasya Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Kafkasya_Derne%C4%9Fi) (1951), [Birleşik Kafkasya Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Kafkasya_Konseyi) (1993), [Demokratik Çerkes Platformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokratik_%C3%87erkes_Platformu) (2000), [Şamil Vakfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamil_Vakf%C4%B1) (1978), Alan Kültür ve Yardım Vakfı (1989), [Abhaz Kültür Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhaz_K%C3%BClt%C3%BCr_Derne%C4%9Fi), Konya'da [Karaçay Kafkas Kültür Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay_Kafkas_K%C3%BClt%C3%BCr_Derne%C4%9Fi), Eskişehir'de [Karaçay-Balkar Kültür ve Yardımlaşma Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-Balkar_K%C3%BClt%C3%BCr_ve_Yard%C4%B1mla%C5%9Fma_Derne%C4%9Fi), [Çeçen Dernekleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7en_Dernekleri), [Dağıstanlılar Derneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stanl%C4%B1lar_Derne%C4%9Fi), [Kafkas-Abhazya Dayanışma Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas-Abhazya_Dayan%C4%B1%C5%9Fma_Komitesi), [Kafkas Çeçen Dayanışma Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C3%87e%C3%A7en_Dayan%C4%B1%C5%9Fma_Komitesi) başlıca sayılabileceklerdir.[^69] ![İstanbul'un Taksim semtinde 1864 Çerkes Sürgününü anan Çerkesler, 21.5.2011](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fd/%C3%87erkez_s%C3%BCrg%C3%BCn%C3%BCn%C3%BCn_an%C4%B1lmas%C4%B1_1.jpg) *İstanbul'un Taksim semtinde 1864 Çerkes Sürgününü anan Çerkesler, 21.5.2011 (own, CC-BY-SA-3.0)* Çerkeslerin Türkiye'de 1993 Nisan ayında kurulan [Kafkas Dernekleri Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Dernekleri_Federasyonu) (Kaffed) bünyesinde 55 derneği bulunmaktadır:[^70] ![Gürcistan'ın 8 Ağustostaki Güney Osetya saldırısını protesto eden Oset ve Abazalar, Harbiye, Şişli, İstanbul, Ağustos 2008](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/Ossetians_%26_Abkhazians_in_Turkey.JPG) *Gürcistan'ın 8 Ağustostaki Güney Osetya saldırısını protesto eden Oset ve Abazalar, Harbiye, Şişli, İstanbul, Ağustos 2008 (Farnag, public-domain)* Kuzey Kafkasya cumhuriyet ve bölgeleriyle bire bir ilişki içinde bulunan bu dernekler, bölge gündemini yakından takip ederek Türkiye'nin iç ve dış politikasında etkili olmaya çalışmaktadırlar. Bunlar, Türkiye'nin bölgedeki gelişmelere ve bölge siyasetine daha aktif müdahil olmasını istemektedirler. Türkiye'yi Çeçenistan ve Abhazya'ya yetersiz insani yardım verdiği, Rusya ve Gürcistan'ın toprak bütünlüğüne yönelik politikalarıyla Çeçen ve Abhazları yalnız bıraktığını, ülkeye Çeçen mültecilerin gelmesinin engellendiği gerekçeleriyle eleştirmektedirler. Öte yandan, özellikle Çeçenistan sorununa yönelik yapılanlara Rusya sert tepki göstermekte ve Türkiye'den Kafkasya derneklerince yürütülen faaliyetlerin durdurulmasına yönelik talepleri olmaktadır.[^71] ## Ayrıca bakınız - [Çerkesler listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler_listesi) - [Kuzey Kafkas Yöresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkas_Y%C3%B6resi) ## Dış bağlantılar - circassianworld.com : [Osmanlı arşivlerinde Çerkeslerle ilgili belgeler](https://web.archive.org/web/20130324030930/http://www.circassianworld.com/osmanli_arsivleri.html) (geniş anlamda Çerkes = Kuzey Kafkasyalı) - Amirova, Elmira (2012). [Dağıstan’da Geleneksel Bayan Giyimleri](https://web.archive.org/web/20130512090730/http://www.nobel.gen.tr/Makaleler/IJSES-Issue%201-32-2011.pdf). U*luslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi* 2 (1): 65-68, 2012 [^1]: Şemseddin Batukayev: Mücahidler arasında Vehhabi kimlikli hiç kimse yok. [^2]: Aslan, Cahit (2005). Doğu Akdeniz’deki Çerkesler . Adana Kafkas Kültür Deneği Yayınları, Yayın No : 02, Temmuz-2005, Adana [^3]: Papşu, Murat (2006). Çerkes-Adığe yazısının tarihçesi . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006 [^4]: Адыгэм напэр сыт щыгъуи гъащIэм и пэ ирегъэщ . 2012-09-11 (= Абыхэм ящыщу 3-м ахэр субъектхэр къэзыгъэхъущ: Къэрэшей-Шэрджэсым – шэрджэсхэр, Адыгейм – адыгэхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым – къэбэрдейхэр.) (Çerkesçe) [^5]: “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” , Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar [^6]: Çerkes Kim, Çerkesya Neresi ? Gelecek Hakkında Düşünceler . Yalçın Karadaş (K’eref). İstanbul, 23 Mart 2012, Jıneps Gazetesi, Nisan 2012 [^7]: SOLAK, Kürşat. Çerkez Memlûkler Çerkez mi?. Dergipark, 2012. [^8]: Hewitt, George (2005). "North West Caucasian". Lingua. 115 (1–2): 17. [^9]: Tsibenko V. The Lost Circassia and the Found Circassians: Caucasian Migration to the Ottoman Empire. Türkiyat Mecmuası. June 2022;32(1):405-431. [^10]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 [^11]: Alagözlü, Nuray (2006). Kabardey dilinin Uzunyayla'daki yapısına bir bakış . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Sayı 52, Temmuz-Kasım-Aralık 2006 [^12]: Çelik, Civan ve Mehmet Köseoğlu (2011). Canik Sancağına bağlı Kavak Kazası'na 19. yüzyılda Vubıh göçleri . Samsun Sempozyumu 2011. KADEF (Kavak Dernekler Federasyonu) sitesindeki aktarımı: Kavaklı Vubıhlar [^13]: “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” , Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar [^14]: Çelik, Civan ve Mehmet Köseoğlu (2011). Canik Sancağına bağlı Kavak Kazası'na 19. yüzyılda Vubıh göçleri . Samsun Sempozyumu 2011. KADEF (Kavak Dernekler Federasyonu) sitesindeki aktarımı: Kavaklı Vubıhlar [^15]: Narrative of travels in Europe, Asia, and Africa, in the seventeenth century (1834) [^16]: Papşu, Murat. Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı? . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Kafkas Dernekleri Federasyonu Yayın Organı, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006 [^17]: Açumıj Hilmi. Abhazya ve Osetya’nın Bağımsızlığını Tanıyacak mısınız? [^18]: Papşu, Murat. Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı? . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Kafkas Dernekleri Federasyonu Yayın Organı, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006 [^19]: Kafkas Dernekleri Federasyonu : Abazin kültür ve edebiyatı [^20]: Kafkas Dernekleri Federasyonu : Abazinler [^21]: Şenkaua Boyka (yazan), Yismeyl Özdemir (çeviren). Abazinlerin kökeni . Yamçı Dergisi, Mayıs 1977-Şubat 1978, s.86 [^22]: Papşu, Murat. Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı? . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Kafkas Dernekleri Federasyonu Yayın Organı, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006 [^23]: РЕЕСТР КАВКАЗСКИХ ЯЗЫКОВ СЕВЕРОКАВКАЗСКАЯ семья , Атлас кавказских языков [^24]: Абхазско-Адыгские языки (Западная группа) [^25]: L.İ. Çüjba (yazan), Murat Papşu (çeviren). 19. yüzyılda bir Abaza topluluğu: Pshular . Eho Kavkaza, No 3 (6), 1994, s. 51–53. Kafkasya Yazıları, Sayı 5, Sonbahar 1998 [^26]: Papşu, Murat. Çerkesçede Etnik Adlar . Nart dergisi, sayı: 84 [^27]: Açumıj Hilmi. Abhazya ve Osetya’nın Bağımsızlığını Tanıyacak mısınız? [^28]: alanvakfi.org.tr : 1960 -1965 yıllarındaki Oset köyleri ve köylere göre sülaleler [^29]: Tavkul, Ufuk. Karaçay-Malkar Halkına XIX. Yüzyıl Başlarına Kadar Verilen İsimler [^30]: Karaçay Köyleri. [^31]: Chechens in the Middle East: Between Original and Host Cultures. [^32]: W.E.D. Allen, Paul Muratoff: Caucasian Battlefields - A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Battery Press, Nashville 1966; S. 104. ISBN 0898392969 [^33]: Лезгинская диаспора в Турции. [^34]: Шамсият Султанбегова, ГIасрабаз ватIаналде гIищкъугун , ХIакъикъат (Avar dilinde) [^35]: АхIулеб буго Бигачевас… (Avar dilinde) [^36]: Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала, 2005. — С. 21. — ISBN 5-94434-055-X [^37]: Dağıstan Kökenlilerin Türkiye'de Yaşadıkları Şehirler ve Yerleşim Yerleri(1994- 1996) [^38]: Dağıstan Kökenlilerin Türkiye'de Yaşadıkları Şehirler ve Yerleşim Yerleri(1994- 1996) [^39]: Dağıstan Kökenlilerin Türkiye'de Yaşadıkları Şehirler ve Yerleşim Yerleri(1994- 1996) [^40]: Dağıstan Kökenlilerin Türkiye'de Yaşadıkları Şehirler ve Yerleşim Yerleri(1994- 1996) [^41]: Dağıstan Kökenlilerin Türkiye'de Yaşadıkları Şehirler ve Yerleşim Yerleri(1994- 1996) [^42]: Başer, Ahmet (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Nogaylar . Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XI/2 (Kış 2011), s.117-128. [^43]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) [^44]: Irak Çerkesleri (Çeçenler, Dağıstanlılar, Adigeler) . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 134, Kasım 2012 ) [^45]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 [^46]: circassian.us : Biz Çerkesler. [^47]: Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde bir "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi [^48]: Gökmen Kılıçoğlu ve Serkan Kekevi (2008). “Türkiye’deki Kafkasya: Kafkas Diasporasının Türkiye’nin Kafkas Politikalarına Etkisi” , Bölgesel Sorunlar ve Türkiye: Sorunlar- Tehditler- Fırsatlar Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Mayıs 2008, s. 89-100. [^49]: Karadeniz’in Bütünleşmesi için Abhazya . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 8, Aralık 2009 ) [^50]: Açumıj Hilmi. Abhazya ve Osetya’nın Bağımsızlığını Tanıyacak mısınız? [^51]: Aslan, Cahit (2005). Doğu Akdeniz’deki Çerkesler . Adana Kafkas Kültür Deneği Yayınları, Yayın No : 02, Temmuz-2005, Adana [^52]: http://www.circassiancanada.com/tr/turizm/cerkes_köyleri [^53]: Heinz Kloss & Grant McConnel, Linguistic composition of the nations of the world, vol,5, Europe and USSR, Québec, Presses de l'Université Laval, 1984, ISBN 2-7637-7044-4 [^54]: Aslan, Cahit (2005). Doğu Akdeniz’deki Çerkesler . Adana Kafkas Kültür Deneği Yayınları, Yayın No : 02, Temmuz-2005, Adana [^55]: Aslan, Cahit (2005). Doğu Akdeniz’deki Çerkesler . Adana Kafkas Kültür Deneği Yayınları, Yayın No : 02, Temmuz-2005, Adana [^56]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı [^57]: Adolphus Slade (1867). Turkey and the Crimean War: a narrative of historical events [^58]: Serap Canbek (çeviren). Kıbrıs’a Gönderilen Çerkes’lerin Dramı . Jineps Gazetesi, Mart 2011 [^59]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı [^60]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı [^61]: Irak Çerkesleri (Çeçenler, Dağıstanlılar, Adigeler) . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 134, Kasım 2012 ) [^62]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) [^63]: Çolak, Kürşat (2012). Çerkez Memlûkler Çerkez mi? . Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD), S. 51, Ankara, 2012, s. 201-208 [^64]: The Georgian Mameluks in Egypt by Alexander Mikaberidze. [^65]: Isichei, Elizabeth. A History of African Societies to 1870. Cambridge University Press, 1997, s. 192. [^66]: Ömer Aytek Kurmel. Unutulmuş Çerkesler: Memluklar [^67]: Hille, Charlotte. State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Brill, 2010, s. 50. [^68]: Gökmen Kılıçoğlu ve Serkan Kekevi (2008). “Türkiye’deki Kafkasya: Kafkas Diasporasının Türkiye’nin Kafkas Politikalarına Etkisi” , Bölgesel Sorunlar ve Türkiye: Sorunlar- Tehditler- Fırsatlar Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Mayıs 2008, s. 89-100. [^69]: Gökmen Kılıçoğlu ve Serkan Kekevi (2008). “Türkiye’deki Kafkasya: Kafkas Diasporasının Türkiye’nin Kafkas Politikalarına Etkisi” , Bölgesel Sorunlar ve Türkiye: Sorunlar- Tehditler- Fırsatlar Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Mayıs 2008, s. 89-100. [^70]: Kafkas Dernekleri Federasyonu. [^71]: Gökmen Kılıçoğlu ve Serkan Kekevi (2008). “Türkiye’deki Kafkasya: Kafkas Diasporasının Türkiye’nin Kafkas Politikalarına Etkisi” , Bölgesel Sorunlar ve Türkiye: Sorunlar- Tehditler- Fırsatlar Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, Mayıs 2008, s. 89-100.