# Kutluğ Kağan Yazıtı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutlu%C4%9F_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kutluğ Kağan Yazıtı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kutlu%C4%9F_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

- **Konum:** Nomgon, Arhangay (il), Moğolistan
- **Tamamlanma:** 682 - 692

**Kutlug Kağan Yazıtı**, [İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın kurucusu [İlteriş Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lteri%C5%9F_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29)’a ait olduğu düşünülen yazıttır.[^1] Yazıtın üst kısmı (Nomgon-1) Temmuz 2022'de Nomgon ovasında, alt kısmı (Nomgon-2) ise 2023'te Moğolistan'da bir mezarlıkta mezar taşı olarak kullanılırken bulunmuştur.[^2] Bu anıt kompleksi, 1889 ve 1897'de [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da bulunan [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'ndan ([Kül Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1) ve [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1)'ın anıtları) sonra üçüncü önemli keşif olarak görülmektedir.[^3][^4]

## Keşfi

2019'da [Arhangay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arhangay_%28il%29)'daki [Nomgon Ovası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nomgon_Ovas%C4%B1)'nda çalışmalarına başlayan [Türk Akademisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Akademisi) ile [Moğolistan Arkeoloji Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan_Arkeoloji_Enstit%C3%BCs%C3%BC)nden bilim insanları, Temmuz 2022'de M.S. 7-8. yüzyıla ait yaklaşık 250 metrekarelik bir kurganda yapılan kazıda bir [külliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nomgon_k%C3%BClliyesi) keşfetti ve ağustos ayında iki yüzü [Göktürkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk%C3%A7e), bir yüzü [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87ince) ve bir yüzü [Soğdca](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca) yazılmış bir taş buldu.[^5] 2023 yılında ise yazıtın alt kısmı modern bir mezarlıkta bulunup resmi izinle söküldü.[^6]

## Kutluğ Kağan

Pek çok Göktürk hükümdarı Kutlug unvanını kullandığı için yazıtın kime ait olduğu kesin olarak söylenememektedir. İlk okumalarda yazıtın İkinci Göktürk Kağanlığı'nı yeniden canlandıran [Kül Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin) ve [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan)'ın babası İlteriş Kağan adına dikildiği sonucuna varılmıştır.[^7] Türk Akademisi, İlteriş Kağan'a ait olduğunu ileri sürmektedir. Erkin Ekrem (2023), yazıtın [Kapgan Kağan'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapgan_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29) ait olduğunu düşünmüştür.[^8] Ş. Mustafayev vd. (2025), yazıtın Çince yüzünden hareketle yazıtın İlteriş Kağan ve Kapgan Kağan'dan her ikisinden birine ait olabileceği sonucuna varmıştır.[^9]

15 Aralık 2024'te UNESCO'da yazıta dair bir forum düzenlendi.[^10] 15 Ocak 2025'te yazıtın üzerindeki Çince metin okuması yayınlanarak tekrar yazıtın İlteriş Kağan'a ait olduğu vurgulandı.[^11] Yazıtın hem Soğdca hem Çince hem de GökTürkçe metninin üçünde de *kutluğ kağan* yazısı tespit edilerek yazıtın Kutluğ Kağan adına dikildiği doğrulandı.[^12]

## Ön okuma

70x74,5 [cm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Santimetre) uzunluk ile yüksekliğe sahip olan yazıt, 19 cm genişliğindedir.[^13][^14] Tüm yönlerinde metinler yer almaktadır. Yazıtla ilgili yapılan ön çalışmalara göre yazıtın ön yüzünde 19 satır yer almakta ve bunlardan 12 satırın durumu iyi olarak belirtilmiştir.[^15] İlk araştırmalarda yazıtın üzerinde "Tanrı", "Türk", "Kutlug", "tümen" gibi bir dizi kelime tespit edilmiştir. "Türk" adının Orhun yazısıyla ilk kez geçtiği yazılı anıt olarak kabul edilmektedir.[^16][^17] Yazıtın okunan kısımları şöyledir:[^18]

 | [Transkripsiyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkripsiyon_%28dilbilim%29) Ud yïl: toquzunč: ay: …\[……….\] …… …..Teŋri: oγlu: \[……….\] Qutluγ qaγan: Türük \[……….\] Ur oγlum: M\[k\]ön…..yü…\[……….\] Biziŋ:öŋlig:..t.. \[……….\] es\[?\] : Ïtdïm: bizi: yat: er: \[……….\] Yerde: …..tuz…..\[……….\] Tümen: Tümen: \[……….\] es\[?\] el\[is\]ig \[?\]:küčüg: biz\[ber-?\] Atadïm: bi tidim \[……….\] es\[?\] : Qop ešti \[……….\] | [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) çevirisi İnek yılı: dokuzuncu ay …… ..Tanrı oğlu Kutlug Kagan: Türk Erkek çocuklarım, köz... Bizim güzel.... Etdim: Bizi yabancı: erler.... Yerde.. On bin: on bin İşimi gücümü ver... Tayin ettim (unvan verdim): bi..tidim.. Tamamı eşitti

[^1]: Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022. <https://news.mn/en/797761/>
[^2]: Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39. <https://cyberleninka.ru/article/n/nomgon-2-rypty-kesheni-tly-a-an-bitiktasyny-k-ne-t-rik-bitik-zhazuly-so-dysha-zh-ne-ytaysha-m-tinderi>
[^3]: gogo.mn. Хүлэгү хааны 1265 онд байгуулсан хотын туурийг илрүүлжээ. <https://beta.gogo.mn/r/yon3e>
[^4]: T.C. Dışişleri Bakanlığı - Turkish Embassy In Tirana - Announcements. <http://tirana.emb.mfa.gov.tr/Mission/ShowAnnouncement/396135>
[^5]: Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022. <https://news.mn/en/797761/>
[^6]: Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39. <https://cyberleninka.ru/article/n/nomgon-2-rypty-kesheni-tly-a-an-bitiktasyny-k-ne-t-rik-bitik-zhazuly-so-dysha-zh-ne-ytaysha-m-tinderi>
[^7]: Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022. <https://news.mn/en/797761/>
[^8]: Ekrem, Erkin. “Nomgon Yazıtı’ndaki Kutlug Kagan’ın Kimliği Meselesi.” bilig, no. 106, 2023, ss. 35-54. <https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig/issue/79237/1335283>
[^9]: Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39. <https://cyberleninka.ru/article/n/nomgon-2-rypty-kesheni-tly-a-an-bitiktasyny-k-ne-t-rik-bitik-zhazuly-so-dysha-zh-ne-ytaysha-m-tinderi>
[^10]: UNESCO'da, Moğolistan'da keşfedilen İlteriş Kutlug Kağan Yazıtı'na ilişkin forum düzenlendi. <https://www.aa.com.tr/tr/kultur/unescoda-mogolistanda-kesfedilen-ilteris-kutlug-kagan-yazitina-iliskin-forum-duzenlendi/2765015>
[^11]: Gündem, Gerçek. Ezber Bozan Tarihi Keşif, ‘Türk’ Adının İlk Geçtiği Eserde Dikkat Çeken İki İfade. 15 Ocak 2025. <https://www.gercekgundem.com/guncel/ezber-bozan-tarihi-kesif-turk-adinin-ilk-gectigi-eserde-dikkat-ceken-iki-ifade-512249>
[^12]: Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39. <https://cyberleninka.ru/article/n/nomgon-2-rypty-kesheni-tly-a-an-bitiktasyny-k-ne-t-rik-bitik-zhazuly-so-dysha-zh-ne-ytaysha-m-tinderi>
[^13]: Altuntaş, Leman. A Monument complex and inscription belonging to Ilteris Kutlug Kagan, the founder of the Eastern Göktürk Khanate, were found. 24 Ağustos 2022. <https://arkeonews.net/a-monument-complex-and-inscription-belonging-to-ilteris-kutlug-kagan-the-founder-of-the-eastern-gokturk-khanate-were-found/>
[^14]: Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org. <https://www.twesco.org/post/1098>
[^15]: Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org. <https://www.twesco.org/post/1098>
[^16]: Altuntaş, Leman. A Monument complex and inscription belonging to Ilteris Kutlug Kagan, the founder of the Eastern Göktürk Khanate, were found. 24 Ağustos 2022. <https://arkeonews.net/a-monument-complex-and-inscription-belonging-to-ilteris-kutlug-kagan-the-founder-of-the-eastern-gokturk-khanate-were-found/>
[^17]: Құтлық Елтеріс қағанның кешені мен жазуы табылды - TWESCO. www.twesco.org. <https://www.twesco.org/post/1095>
[^18]: Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org. <https://www.twesco.org/post/1098>