# Kuban Bulgarcası > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Bulgarcas%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kuban Bulgarcası, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kuban_Bulgarcas%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) - **Aile rengi:** Altay - **Devlet:** Büyük Bulgar Hanlığı - **Aile:** Türk Dilleri; Ön Türkçe; Ogur öbeği; Ön Bulgarca - **Dönem:** 5.yy.-10.yy. - **İso:** xbo; xbo - **Bölge:** Azak ve Kuban bölgesi - **Etnisite:** Ön Bulgarlar - **Alfabe:** Runik **Kuban Bulgarcası**[^1] ya da **Kuban Bulgar Türkçesi**,[^2] 5. yüzyıl ile 10. yüzyıl arasında[^3] [Büyük Bulgar Hanlığı'nda](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Bulgar_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Hazar Kağanlığı'nda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [Kuban nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Nehri) ve [Azak denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azak_Denizi) civarında[^4] [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar) tarafından konuşulmuş [Oğur Öbeği'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) ait [Türk dilidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri). Başta [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca) olmak üzere bölgedeki dillere ödünç sözcükler vermiştir.[^5][^6] [Runik yazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Runik_yaz%C4%B1) kullandıkları yazıtlar mevcuttur ama çözülememiştir. [Orhun yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1) ile benzememektedir ancak benzerlikler [Eski Macar yazısıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rova%C5%9F_alfabesi) ilişkili olduğunu göstermektedir.[^7] ## Dönemi Hüseyinov milattan sonra birinci yüzyılda geçen *Vardanes* kaydına dayanarak Bulgarların Kuzey Kafkasyada milat başından beri olduğunu ileri sürer.[^8] Ancak Bulgar adının geçtiği ilk kesin kayıt en erken 7. yüzyılda Yunanlara aittir ve bu kayıtta 480'de Hunlarla yapılan anlaşmada Hunlardan Bulgarlar olarak bahsedilmiştir.[^9] Bu dolaylarda Bulgarlar Kuzey Kafkasyaya yerleşik olmalıdır. Büyük Bulgar Hanlığı yıkıldıktan sonra [Hazar hakimiyetini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) reddeden [Asparuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asparuh) önderliğindeki Bulgarlar Azak bölgesinden [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) boylarına göç ederek 7. yüzyılın sonuna doğru ilk [Bulgar imparatorluğu'nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Bulgar_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) kurdu: Burada Tuna Bulgarlarını oluşturdular. Eş zamanlı olarak Hazar baskısından sıkılan Bulgarlar, 7. yüzyılın sonundan başlayıp aşamalı olarak orta İdil bölgesine göç ederek [Bolgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgar_%28%C5%9Fehir%29) şehrini kurdu: Burada İdil Bulgarlarını oluşturdular. Diğer Bulgarlar Hazar hakimiyetini tanıyarak birkaç yüzyıl daha bölgede kaldı ve Kuban Bulgarlarını oluşturdu. Arkeolojik ve tarihi veriler bu yüzyıllarda Bulgarların Azak ve [Don](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Nehri) bölgesindeki varlığını desteklemektedir. 8. yüzyılda Bulgarlar yerleştikleri nehir kıyılarına göre Kupi-Bulgar (Kuban), Duçi-Bulgar, Oghender-Bulgar ve Çıdar-Bulgar olarak adlandırılmaktaydı.[^10] Ancak göçlerle bölgede azalan nüfusları bölge halklarının arasında kısa sürede eriyerek kaybolmalarını sağladı. ## Ses Bilgisi Kuban Bulgar Türkçesi Lir grubunda yer almasından dolayı [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) *-z-* sesleri daima *\*-r-* sesine tekabül etmektedir. Macarcaya geçen sözcüklerde de bu izlenebilmektedir.[^11] Bir diğer dikkat çeken özelliği ise söz başında *\*d-* sesi barındırıp komşu dillere söz başı *\*d-* sesinde sözcükler vermiş olmasıdır. Buna [Çerkesçe'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri) bir Kuban Bulgar alıntısı olan дагьэ *dage* “yağ” sözü örnek gösterilebilir.[^12] Dilin çağdaş akrabası olan Tuna Bulgarcasının da aynı şekilde söz başı *\*d-****li bir dil olduğu ***[***Eski Kilise İslavcasına***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Kilise_Slavcas%C4%B1)*** ödünç verilen sözcüklerden ve 12 Hayvanlı Bulgar takvimindeki Bulgarca sözcüklerden anlaşılmaktadır.***[^13]*** Ancak Volga Bulgarları göçmeden önce daha Kuban Bulgarcasında *****\*d- \> \*ǯ-***** değişimi meydana gelmişti. Macarcadaki alıntı sözcükler de buna dahildir. Macarcada bu ses *****gy-***** sesine dönüşmüş olup bu şekilde gösterilir.***[^14] Kuban Bulgarcasının bir diğer ayırt edici özelliği ise, *-g(-)* sesinin *-χ(-)* sesine dönüşmüş olmasıdır.[^15] ## Kuban Bulgar kaynaklı ödünçlenmeler Kuban Bulgarları Ön Macarcalara, [Zihler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zihler)e, [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar)a, [Abazglar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazglar)a, [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar)a ve [Batı Kıpçaklarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar) komşulardı. Özellikle Zihlerin Bulgarlara çok yakın olduğu bilinmektedir ve bu nedenle mirasçısı olan Çerkes dillerinde Bulgarca ödünç kelimelere rastlamak mümkündür. Örneğin, [Ubıkça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1h%C3%A7a) шәа şoa "deniz" bir Kuban Bulgar alıntısıdır. Batı Kıpçak dillerinde de izine sık rastlamak mümkündür. Örneğin Kumukça ve Karaçay-Balkarcada geçen şavur "tuzlu su" sözü de yine bir Bulgar alıntısıdır.[^16] İlk Macarca ile temasın ise 5. yüzyılda Kuban bölgesinde gerçekleştiği düşünülüyor.[^17] [^1]: Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987. [^2]: Gedikli, Yusuf. BULGAR TÜRKÇESİ ÜZERİNE ARAŞTIRMA ve İNCELEMELER 3 : KUBER KİŞİ ADI; KUVİARİS, KÜRİGİR BOY ADLARININ KÖKEN ve ANLAMLARI. 27 Ağustos 2020, s. 267-276. [^3]: Hakimcanov, F. C.. Древние и старые письменные языки. 1996. [^4]: Akıncı, Meltem. Hazar Kağanlığı’nda Tarım: Bulgar Çiftçiler. 23 Haziran 2021, s. 15-32. [^5]: Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987. [^6]: Tavkul, Ufuk. Adige (Çerkes) Dilinde Bulgar Türkçesi Alıntı Sözcükler. 19 Ocak 2017. [^7]: Hakimcanov, F. C.. Древние и старые письменные языки. 1996. [^8]: Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala. [^9]: Koç, Dinçer. İdil Bulgarları. Selenge Yayınları, s. 113-120. [^10]: Koç, Dinçer. İdil Bulgarları. Selenge Yayınları, s. 113-120. [^11]: Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987. [^12]: Tavkul, Ufuk. Adige (Çerkes) Dilinde Bulgar Türkçesi Alıntı Sözcükler. 19 Ocak 2017. [^13]: Agyágasi, Klára (2019), Chuvash Historical Phonetics (Turcologica; 117), Wiesbaden: Harrssowitz [^14]: Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala. [^15]: Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala. [^16]: Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala. [^17]: Erdal, Marcel. Róna-Tas, András / Berta, Árpád: West Old Turkic. Turkic Loanwords in Hungarian, Part 1: Introduction, A-K. Part 2: L-Z, Conclusions, Apparatus. Wiesbaden: Harrassowitz 2011. XX, 1490 S. 8° = Turcologica 84. Hartbd. € 148,00. ISBN 978-3-447-06260.2.. 1 Aralık 2018, s. 510-513.