# Kol Kalesi

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kol_Kalesi
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kol Kalesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kol_Kalesi (CC-BY-SA-4.0)

- **Adı:** Kol (Kveli) Kalesi
- **Yer:** Kolköy, Posof, Türkiye
- **Tipi:** Kale
- **Sahibi:** Türkiye
- **Halka açık mı:** Evet

**Kol Kalesi** ([Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce): ყუელისციხე ya da ყველისციხე; *okunuşu*: "q'uelistsih'e" ya da "q'uelisstih'e") bugün Türkiye sınırları içinde bulunan [Yalnızçam Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaln%C4%B1z%C3%A7am_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın zirvesinde, [Kolköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolk%C3%B6y%2C_Posof) köyünde bulunan Orta Çağ Gürcü kalesidir. **Kveli Kalesi** (Kvelistsihe) veya **Kuveli Kalesi** (Kuelistsihe) olarak da bilinir. Türkçe "Kol" adı "Kveli" ya da "Kueli"den gelir. İlk kez 10. yüzyılın başlarındaki Gürcü kaynaklarında ortaya çıkan Kol Kalesi, 16. yüzyılda [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından ele geçirilene kadar [Samtshe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe-Cavaheti) eyaletinin temel [tahkimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahkimat)ıydı.

Kveli Kalesi ya da Kueli Kalesi ismi kelimenin tam anlamıyla, [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) eşdeğer Tyrokastron'un (Τυρόχαστρον) bir kaynağı olan bir "Peynir Kalesi" olarak söz eder: [Konstantinos Porfirogennetos](https://turkipedia.org/tr/wiki/VII._Konstantinos)'un [De Administrando Imperio](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_Administrando_Imperio).[^1]

## Tarihi

![914 yılında Kveli Kalesi’ni Arap saldırısına karşı savunurken ölen Gürcü aznaur Mikel Gobron; 1882. Daha sonra Gürcü Kilisesi tarafından aziz ilan edilmiştir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/64/Sabinin._St._Gobron_%28Michael%29._1882.jpg)
*914 yılında Kveli Kalesi’ni Arap saldırısına karşı savunurken ölen Gürcü aznaur Mikel Gobron; 1882. Daha sonra Gürcü Kilisesi tarafından aziz ilan edilmiştir. (Mikhail Sabinin, public-domain)*

Kol Kalesi, artık büyük ölçüde harap olup, günümüzde Gürcistan sınırına yakın olan [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin kuzeydoğusundaki [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan_%28il%29) ilinin [Posof](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posof) ilçesinde [Kolköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolk%C3%B6y%2C_Posof) köyündedir. İlk kez 10. yüzyılın başlarında Gürcüce yazılan haber metninde Stepane Mtbevari'nin Gürcü kaynaklarından Azerbaycan Emiri Yusuf Ibn Abi'l-Saj-Abu l'K'asim'in işgal ordusuna direniş yeri olarak Gobron'un tutkusu bahsedilir. Bu kaynağa göre, Kol Kalesi 28 günlük kuşatma sonrasında düştü ve ayrıcalıklı bir [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) olan [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) komutanı Gobron, İslam'a geçmeyi reddettiği için öldürüldü.[^2]

Kol Kalesi, 920'li yıllara gelindiğinde, [VII. Konstantinos Porfirogennetos](https://turkipedia.org/tr/wiki/VII._Konstantinos)'un [De Ceremoniis](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_Ceremoniis) adlı eserinde [Cavaheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samtshe-Cavaheti)'deki bir Gürcü dükalığı olan ve kalenin adını taşıyan **Kuvel (Κουελ)**'in baş kalesi olarak geçmektedir. Profesör Cyril Toumanoff'a göre, bu eserde Konstantinos, [Bagrationi Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bagrationi_Hanedan%C4%B1)'ndan Gürcü Prensi [II. David](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_II_of_Iberia) olması muhtemel olan "Kuvel arkonu"ndan bahsetmektedir. Kuvel'in adı, Konstantinos tarafından başka bir yerde, Yunanca "Tyrokastron (Peynir Kalesi)" kelimesinin karşılığı olarak anılmaktadır ve daha sonraları David'in yayılmacı kuzeni [Tao'lu II. Gurgen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gurgen_II_of_Tao)'in mülkiyetine geçmiştir. Gurgen daha sonra [Klarceti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Klarceti)'ye karşılık olarak Kuvel ve [Acara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acara_%28tarih%C3%AE_b%C3%B6lge%29)'yı kayınpederi [Ashot Kiskasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ashot_the_Swift)'ye vermiş, fakat daha sonra geri almıştır. 941'de Gurgen'in ölümünden sonra, kale, kuzenlerine miras kalmış ve sonuçta da 1008'de Bagrationi Hanedanı'nın diğer mülkleriyle birlikte- [Gürcistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ın ilk kralı olan [III. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Bagrat)'ın mülkiyetine geçmiştir.[^3][^4]

Kol Kalesi, stratejik konumu nedeniyle, tarih boyunca birçok askeri çatışmalar, savaşlar ve kuşatmalar görmüştür. Kale 1040'larda isyancı Gürcü Generali [IV. Liparit](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Liparit)'in eline geçmiş, ancak Liparit 1059'da Gürcistan Kralı [IV. Bagrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Bagrat) tarafından yenilgiye uğratılması üzerine geri alınmıştır. 1060'larda ise kalenin [eristavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eristavi)si *(yönetici/dük)* [Cakeli hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cakeli_Hanedan%C4%B1)ndan Murvan'a verilmiş, ancak 1065'te Gürcü seferleri sırasında [Büyük Selçuklu Sultanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Alp Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alp_Arslan)'ın eline geçmiştir. 1080'de, muhtemelen [Revvadi/Mamlān](https://turkipedia.org/tr/wiki/Revv%C3%A2d%C3%AEler) kökenli Emir Ahmed tarafından yönetilen Türkler, kalede mevzilenen Gürcistan Kralı [II. Giorgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Giorgi)'yi mağlup etmişlerdir. 16. yüzyılda Kol Kalesi, güneybatı Gürcistan'ın çoğuyla birlikte Osmanlı yönetimine girmiş ve geçmişteki önemini yitirmiştir.[^5]

[^1]: Studies in Christian Caucasian History. 1963, s. 492-495.
[^2]: Rayfield, Donald (2000), The Literature of Georgia: A History, pp. 48-9. Routledge, .
[^3]: Studies in Christian Caucasian History. 1963, s. 492-495.
[^4]: Martin-Hisard, Bernardette. "Constantinople et les Archontes du Monde Caucasien dans le Livre de Cérémonies", pp. 452-455. In Travaux et mémoires du Centre de recherche d'histoire et civilisation byzantine, no. 13, pp. 361-521. Paris: De Boccard, 2000.
[^5]: დ. მუსხელიშვილი, „ყველისციხე“. ქსე, ტ. X.-თბ., 1986.-გვ.639.