# Kimek-Kıpçak Konfederasyonu

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimek-K%C4%B1p%C3%A7ak_Konfederasyonu
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kimek-Kıpçak Konfederasyonu, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kimek-K%C4%B1p%C3%A7ak_Konfederasyonu (CC-BY-SA-4.0)

![Kimek Kağanlığı haritası. Soldan sağa doğru sırasıyla Hazarlar, Bulgarlar, Kumanlar, Oğuzlar, Kimek Kağanlığı, Karahan Memleketi yazmaktadır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80.png/1280px-%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80.png)
*Kimek Kağanlığı haritası. Soldan sağa doğru sırasıyla Hazarlar, Bulgarlar, Kumanlar, Oğuzlar, Kimek Kağanlığı, Karahan Memleketi yazmaktadır. (Adaykz, CC-BY-SA-3.0)*

- **Tam adı:** Kimek-Kıpçak Konfederasyonu
- **Yaygın adı:** Kimek Kağanlığı
- **Statü:** Kağanlık
- **Yönetim biçimi:** Boy Konfederasyonu
- **Kuruluş yılı:** 880
- **Yıkılış yılı:** 1200
- **Öncel:** İkinci Göktürk Kağanlığı; Oğuz Yabguluğu
- **Ardıl:** Moğol İmparatorluğu
- **Başkent:** Hakan-Kimek; İmekiya
- **Din:** Tengrizm, Şamanizm, İslam, Nestûrilik
- **Yönetici:** Eyyub Han; Baçman; Kaçir Üküle; Köten Han
- **Yönetici yılları:** 1117; 1229-1236; 1236; 1223-1239

**Kimek-Kıpçak Konfederasyonu**, [Obi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Obi_Nehri) ve [İrtiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F) nehirleri arasındaki bölgede [Kimek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimekler) ve [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar)ın oluşturduğu bir Orta Çağ [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) devletidir. 9. yüzyılın sonlarından 13. yüzyılın başlarındaki [Moğol istilası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1)na dek hüküm sürmüştür.

## Köken

Kimek Konfederasyonu, yedi boy veya klanın bir boylar birliği olarak ortaya çıktı. Bu boyların kökeni Doğu Orta Asya'nın bozkırlarına dayanmaktadır. Boyların çoğu [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın yıkılmasından sonra (840) bugünkü [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'a göç etmişti. Kimek devleti, 9. yüzyılın sonunda ve 10. yüzyılın başında, kendisine bağlı liderler arasında en üstün olan bir kağan tarafından yönetilen obaların birleşmesi ile kuruldu.

## Tarihçe

### 9. ve 10. yüzyıllar

Orta Asya boyları [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın 840'ta dağılmasının ardından kendilerini bağımsız buldular. Türki [Eymür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eym%C3%BCr_boyu), [Bayındır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bay%C4%B1nd%C4%B1r_boyu) ve [Şivey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiveyler) Tatar boylarının bazı bölümleri büyük Kimek boylarına katıldı. Tatar boyları halihazırda Kimek Konfederasyonu'nun üyeleriydi - bazıları zaten Kimek Hanlığı'nın ilk oluşumuna katılmıştı. Kıpçaklar kendi hanlıklarına sahip olmakla birlikte politik olarak Kimeklere bağlıydılar. Yönetici Kimek boyları çoğunlukla İrtiş kıyılarında yaşıyordu. Hudud al-Alam tarafından bahsedildiğine göre Kıpçaklar, batıda yaklaşık olarak güney [Urallar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ın güneydoğu kesiminde bulunan ayrı bir bölgede ikamet etmekteydiler. Çinli kronikler Kıpçak topraklarının dağlarından bahsetmiştir. [Yuanşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuan_Hanedan%C4%B1) kronolojisinde bu dağlar Yùlǐbólǐ (玉 里伯里),[^1] ve Kıpçaklar Qīnchá 欽察 olarak adlandırılır. Kıpçaklar ve Kimekler'in kuzeyinde uçsuz bucaksız bir orman uzanıyordu.

Sayısız boy arasında Kimekler yeni bir siyasi boylar birliğine önderlik etmeye hazırdı. Yeni bir Kimek Kağanlığı devleti, yedi boy ve yedi hanlıktan oluşan bir federasyon kurdular. [Ebu Said Gerdizî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu_Said_Gerdiz%C3%AE) (ö. 1061), Kimek Kağanlığı'nın yedi akraba boyu birleştirdiğini yazdı: [Kimek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimekler), [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar), [Eymür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eym%C3%BCr), [Tatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar), [Bayındır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bay%C4%B1nd%C4%B1r), [Lanikaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lanikaz) ve [Eclad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eclad). Kimek Kağanlığı gücünün zirvesinde ise doğuda İrtiş Nehri ve Altay Dağlarından batıda Karadeniz bozkırlarına, kuzeyde Tayga ormanlarına ve güneyde çöl bozkırlarına uzanan 12 çekirdek boydan oluşmaktaydı. Gerilemelerinden sonra, [Yedisu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi) Kimekleri yukarı İrtiş bölgesine geri çekildi ve batı Kıpçak-Kimekler [Kuzey Karadeniz steplerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz-Hazar_stepleri) yerleşti.[^2] Kimekler, muhtemelen bir kısım [Nesturi Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nest%C3%BBr%C3%AElik) toplulukları da bulunan esasen [Tengrici](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik) bir boydu. 11. yüzyılda ise [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)la tanışmalar başladı.

[Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) ve [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) coğrafyacılar, gezginler ve tarihçiler Kimekler hakkında birçok bilgi vermektedir. 821'de Arap Tamim ibn Bahr, Kimek ve Kıpçak topraklarından [Tokuz-Oğuzlara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dokuz_O%C4%9Fuzlar) gitti. Açıklamaları daha sonra diğer yazarlar tarafından kullanıldı. Fars gezgin Gardezi, Kimekleri kaydetti ve yerlerinin daha önce Çinli yazarlar tarafından "Çumukun" olarak adlandırılan halkın bölgesi olarak kaydedildiğini belirtti.[^3]

9. yüzyılda Kimekler Oğuzlarla ittifak kurdu. Güçlenen Kimekler 9. yüzyılın ikinci yarısında batıya doğru ilerlemeye başladı. [Kangar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kangar_Birli%C4%9Fi) siyasi birliğinin boylarından olan [Peçenek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C3%A7enekler) (Araplar tarafından "Badjnaks" ve Bizanslılar "Patsinaks" olarak adlandırılmışlardır) topraklarını işgal ettiler. Peçeneklerin konumu kötüleşti, birlikleri Oğuzlar, Kimekler ve Karlukların ittifakı tarafından bozuldu. Kimekler, Oğuzlarla birlikte [Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun) (Sir-Darya) boyunca ve Aral bölgesinde Kangar Peçenek topraklarını ve Güney [Urallar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Da%C4%9Flar%C4%B1)'daki meraları ele geçirdi.

Kimekler'in baskısı altında Peçenekler, Aral'dan Aşağı [İtil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0til) bozkırlarına, oradan da Don-[Dinyeper](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dinyeper) platosuna göç ederek [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar)ı batıya doğru ittiler. 9. yüzyılın sonunda Doğu Avrupa bozkırlarının güneyinde yeni bir Peçenek birliği oluştu. Komşuları daha güçlü ve daha iyi tanınan devletlerdi: Oğuzlar, Kıpçaklar, Macarlar ve [Hazar Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1). [Kuman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar)/Kıpçakların ve onların dilsel Oğuz kuzenlerinin Kimek Kağanlığı devletinin ortak saldırılarının baskısı altındaki Peçenekler Hazar Kağanlığı'nın zayıflığından faydalanarak, topraklarını batıya kaydırdılar ve Kuzey Kafkasya'daki yerleşik Bulgar ve [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar)ı yıkıma uğrattılar.

10. yüzyılda Kimekler Oğuzlarla ittifak kurmuştu. [İbn Havkal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0bn_Havkal), 10. yüzyıldan kalma çalışmasında, Kıpçak-Kimek boylarının Oğuzlarla birlikte Aral Denizi'nin bozkırlarını otlaklık olarak kullandığını gösteren bir harita çizdi ve aynı zamanda [El-Mesûdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mes%C3%BBd%C3%AE), hepsinin Emba ve Yaik boyunca hayvan yetiştiriciliği yaptığını yazdı. Ortadoğu'da, Kuman-Kıpçak ülkesi [Deşt-i Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/De%C5%9Ft-i_K%C4%B1p%C3%A7ak) ve Kumanya olarak adlandırılmaya başlandı. El-Biruni, Oğuzların Kimek ülkesindeki otlaklıkları oldukça sık kullandığını belirtti. Kimek boylarının bazı klanları Hazar Denizi kıyıları boyunca oldukça sık hayvan yetiştiriciliği yapmaktaydı :"[Şehnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehn%C3%A2me)" bile bu Denizi "Kimek Denizi" olarak adlandırıyor. 10. yüzyılda Kimek-Kıpçakların esas batı komşuları, o zamanlar en batıdaki Kıpçak klanlarının çok yakın temaslarda bulunduğu [Başkurtlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurtlar)dı.

Asya'nın kalbine hükmettiler, [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'nun önemli bir merkezi bölümünü kontrol ettiler ve Çin'den İran'a ve Avrupa'ya kadar [İskitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) ve [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) gibi dünyayı etkilediler. Kimek yönetimi tüm zamanların en büyük göçebe imparatorluklarından biri olarak görülebilir.[^4]

10. yüzyılın sonunda sadece [Halifelik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) yazarları ve bilim adamları onlar hakkında bilgi sahibi değillerdi, Orta Asya devletlerinde Kimek ülkesine yapılan yolculuklar pazarlarda ve kıraathanelerde iyi biliniyordu ve tartışılıyordu.

Kimekler, doğu kayıtlarında "Hakan" olarak da adlandırılan [Aşina](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fina) Hanedanı'ndan olmayan "[Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan)" tarafından yönetiliyordu. 10. ve 11. yüzyıllarda yönetici klan [Tatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) idi.[^5] Daha sonra Ilbari klanı tarafından yönetildikleri anlaşılıyor.[^6]

10. yüzyılda Kıpçaklar Kağanlık içinde bağımsız hale geldiler (eğer ilk etapta bağımlı iseler) ve batıya doğru göç etmeye başladılar. Kimek Kağanlığı'nın iktidarının zirvesi, 12. yüzyılın sonlarına doğru Ilburi hükümdarlarının yönetimi altına girdi. 1183'te Kimekler [Volga Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti)'na saldırdı ve 1152 ve 1197'de [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm)'i iki kez yağmaladılar.

### Kağanlığın Yıkılışı

Kimek Kağanlığı, [Tobol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tobol_Nehri) ve [İrtiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F) nehirlerinden [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) ve [Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun)'a kadar geniş bir bölgeyi hakimiyeti altına aldı. Kimek Kağanlığı'nın kuzey sınırı Sibirya taygası, doğu sınırı Altay Dağları, güney sınırı ise cansız bozkır Bet Pak'tı. Doğal olarak onları düşmanlarından koruyan bu sınırlar sayesinde Kimekler çatışmasız hüküm sürdüler. Komşuları Karluklar, Oğuzlar ve Kırgızlardı. Kimekler, Kıpçaklar, Oğuzlar, Peçenekler, [Ugorlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ugor_dilleri) ve çok etnikli Kimek Kağanlığı'nın diğer halkları ve etnik grupları barış ve refah içinde yaşadılar.

11. yüzyılın başlarında Kimekler ve Kıpçaklar, Oğuzları güneye, Peçenekleri batıya, Karlukları güneydoğuya ve Ugorları kuzeyde Sibirya taygasına itmişler ve antik [Kangju](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kangju)'nun sahibi olmuşlardır. Kimek Kağanlığı'nın kağanlığa bağlı hanlıklarının güçlenmesiyle, ayrılıkçı güçler çoğaldı ve merkezi otorite sarsıldı. Hakan yalnızca bir [milis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milis) lideri olmuştu, merkezi bir ordu yoktu, her bağlı hanın küçük bir ordusu vardı.

Kimekler ve ardından [Hitaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar), daha önce Oğuzlara ait olan toprakları işgal ederek batıya ilerlemek için Kıpçaklar'a baskı yaptılar. Oğuz topraklarını ele geçirdikten sonra, Kıpçaklar önemli ölçüde güçlendiler ve Kimekler onlara bağımlı hale geldi. Kıpçak göçü planlı bir istilaydı ve daha zengin otlakların ele geçirilmesini hedefliyordu. Kimeklerin bir kısmı İrtiş boyunca antik topraklarda kalmayı sürdürdü ve bir kısmı da Kıpçaklarla birlikte batıya gitti. Kimek Kağanlığı kabilelerinin büyük bir kısmı, Kimekler, Kıpçaklar, Peçenekler ve Oğuzlar batıya, Ural, Volga, Don ve Dinyepr'in ötesine göç ederek Doğu Avrupa'nın etnik haritasını değiştirdiler. Güney Karluklar, [Karahanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) devletine katıldı.

Batı Sibirya'nın eski [Volga Finleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Finleri) ile birlikte İrtiş topraklarında önemli bir Kıpçak ve Kimek nüfusu kaldı. Daha sonra [Sibirya Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_Tatarlar%C4%B1)nı ve diğer Türk halklarını oluşturdular. Batıda Kıpçaklar, daha önce Oğuzların baskısı altındaki Peçeneklerin ve daha sonra da Oğuzların Kimek ve Kıpçakların baskısı altında izledikleri yolu izlediler. Volga, Don, Dinyester ve Dinyeper'i geçerek [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'ya ulaştılar. Yolda Kıpçaklar, Peçenekler ve Oğuzların geride kalan nüfusu birleşti. 1054 yılı Rus vakayinameleri, Orta İrtiş ve [Ob](https://turkipedia.org/tr/wiki/Obi_Nehri) Kimekleri'in bir kolu olan Kıpçaklar tarafından itilen Oğuzların [Kiev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiev) yakınlarında görüldüğünü kaydeder.

Kimek Kağanlığı'nın 11. yüzyılın ortalarındaki çöküşü dış etkenlerden kaynaklanmaktadır. MS 916'da Kuzey Çin'de kurulan Moğol [Hitay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar) devleti Lyao tarafından itilen Orta Asya'daki [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) konuşan göçebelerin göçü kağanlığın çöküşündeki etkendi. Hitay göçebeleri, İrtiş'in batısındaki Kimek ve Kıpçak topraklarını işgal etti. Kağanlık bundan sonra geriledi ve Kimekler muhtemelen zaman zaman [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve Kara-Hitay baskısına maruz kaldı. 11. – 12. yüzyıllarda Moğolca konuşan [Nayman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar) kabilesi, batıya doğru hareketinde Kimek-Kıpçakları Moğol Altayı ve Yukarı İrtiş'ten çıkardı. 12. yüzyılın ortalarından itibaren Moğol kabileleri, modern Moğolistan'ın neredeyse tamamına egemen oldu.

12. yüzyılda hanlığın toprakları [Güney Urallar](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Urallar)ı, Doğu Volga bölgesini, [Mangışlak Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mang%C4%B1%C5%9Flak_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nı ve [Aral Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)'nin kuzeybatısındaki bölgeyi içeriyordu. Merkezleri Kimäk ve Sangir idi. Nüfusun çoğu yarı göçebeydi, azınlık bir kısım yerleşik çiftçiydi ve şehir sakinlerinin çoğu zanaatkardı. Kimek bölgesinin kuzey kesimlerinde, soğuktan kaçmak için yer altı tünel ağları ve odalar vardı.

13. yüzyılda Kimek Kağanlığı'nın geriye kalan toprakları [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) tarafından fethedildi ve toprakları [Cuci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cuci) Ulus'a verildi. (Bölgenin daha sonraki tarihi için [Altın Orda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti)'ya bakınız.) Moğolların kurduğu Kıpçak Hanlığı devletinde nüfusun önemli bir kısmı Kimek Kağanlığı topraklarındandı. Kimek lideri [Baçman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C3%A7man) Han, Moğolların bölgeyi fethetmesinden sonra birkaç yıl boyunca direnişi sürdürdü.

## Kültür

Kimekler, [Göktürk Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1)ni kullandılar. Ebu Dulaf (y. 940) ve İbn el-Fakih, Kimek Kağanlığı hakkında şöyle yazmışlardır: "Onların, yazı yazdıkları kamışları vardır". Arkeologlar, [Tarbagatay Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarbagatay_Da%C4%9Flar%C4%B1)nda ve İrtiş bölgesindeki Urjar yakınlarında 10. ila 11. yüzyıla ait üzerinde yazıtlar bulunan bronz aynalar buldular. L. Kimball, okuryazar Kimeklerin hukuk, din, tarih ve epik şiir üzerine eserlere sahip olduğunu ve bunların hiçbirinin günümüze ulaşamadığını öne sürmektedir. Kimek Kağanlığı'nın bakır paraları olmasına rağmen, ticaretin çoğu takas yoluyla yapılıyordu.

Avcılık, Kimek yaşamının önemli bir parçasıydı. Büyük grup avları aynı zamanda bir savaş eğitimiydi. Avcılıkta doğan, şahin, [altın kartal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaya_kartal%C4%B1)ı, av köpeklerinin kullanımı ve günümüzde soyu tükenmiş [Hazar kaplanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_kaplan%C4%B1) ve [kar leoparı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar_leopar%C4%B1) da dahil olmak üzere yırtıcı hayvanların takibi gurur, prestij ve liderlik ile ilişkilendirilirdi.

Kimek Hanları altın taçlar ve altından yapılmış giysiler giyerlerdi. El İdrisi, Kimeklerin altını cıva ile çıkardığını ve gübre içinde yüzdürdüğünü aktardı.

Kimek kasabaları, yerel ağırlıklı olarak Türk Kimek halkının, önceden var olan otokton kültürün ve Orta Asya'nın başka yerlerinden gelen insanların oluşturduğu bir kültürel mozaikti. Tüm kasabaların karakteristik özelliği iyi bir şekilde tahkim edilmiş olmaları ve her birinde bir beyin bir garnizonun başında bulunmasıdır. Kasabalar göl kıyılarında, nehir kıyılarında, sınır bölgelerinde ve zaptedilemez dağlık alanlarda bulunuyordu. Demir kapılı müstahkem bir duvar, aristokratların da yaşadığı Hakan'ın en büyük başkenti Tamim'i çevrelemekteydi. Tepelerde hendeklerle çevrili kale-hisarlar bulunmaktaydı.

[Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun) bozkırının Kimekleri koyun ticareti yapmaktaydı. [Volga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga)'daki Kimek varlığı, yerel ana ticaret yollarını kullanmalarını ve [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Viking](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vikingler) coğrafyaları ile temas kurmalarını sağladı.

Kimekler, bazıları muhtemelen cinsel kuvvet için damıtılmış fermente kısrak sütünden peynir ve içecekler ve bunun yanı sıra pirinç, darı, arpa ve baldan içecekler yapmaktaydı.[^7]

## Din

Kimekler diğer Türk boylarının çoğunluğu ile aynı inanca sahiptiler. Türkler [Baykal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykal_G%C3%B6l%C3%BC)'dan [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'ya kadar olan bozkırlarda [Tengri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)'ye inanıyorlardı. Müslüman topraklarına daha yakın olan Kırgızların batı komşuları (Kimekler, Kıpçaklar, Kumanlar, Oğuzlar, Peçenekler, Karluklar vb.), 9. yüzyılda hala [Tengrizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik)i savunuyorlardı. Kimeklerin atalara karşı saygı geleneği vardı. [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) sınırındaki Kimekler [Maniheizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm)i benimsedi. Kimekler ayrıca üzerinde çizimler (görünüşe göre antik [petroglif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petroglif)ler) bulunan kayalara ve insan ayaklarının çizimlerine tapıyorlardı. [El İdrisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dr%C3%AEs%C3%AE) çeşitli ruhlara olan inançtan ve Maniheizm ve İslam'ın bazı Kimekler tarafından kabul edildiğinden bahsetti. Görünüşe göre, son iki din 10. yüzyılda Kimekler arasında yayılmaya başladı ancak bu çok sonraları ve sadece orta İrtiş ve Balkaş bölgelerinde geniş çapta kabul gördü.

### Kutsal Alanlar ve Defin gelenekleri

![Dnipro'da Kıpçak balbalı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/85/Polovtsy.jpg)
*Dnipro'da Kıpçak balbalı (The original uploader was Ghirlandajo at İngilizce Vikipedi ., CC-BY-SA-3.0)*

Kimek-Kıpçak ve Kuman kültürünün en tipik ve dikkat çekici özelliği, kaba taş ve çakıldan kare çitlerle çevrili kutsal alanlara dikilen [kurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgan) [balbal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balbal)larıdır. 6. ve 9. yüzyıllarda, [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) ve [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) tarafından ölmüş atalarının heykelleriyle benzer ibadethaneler inşa edildi. Göktürk ve Uygur kağanlıklarının yıkılmasından sonra Kıpçaklar ve Kumanlar bu geleneği koruyan az sayıdaki [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)ndan biri olmuştur. Kumanlar ve Kıpçaklar, siyasi bağımsızlıklarını kaybedene kadar bu geleneği sürdürmeye devam ettiler.

9. yüzyılın sonundan itibaren, içinde bir heykel (veya heykeller) bulunan, atalara adanmış küçük çitlerle çevrili kutsal alanların inşası, Kuman-Kıpçak kültürünün ayırt edici bir özelliği haline geldi. Dikilitaşlar genellikle basit kaba dikilitaşlardı ve çoğu zaman detayları olmayan figürler vardı. Yüzler, genellikle kalp şeklinde derinden oyulmuş çizgilerle belirtilmiştir. Kadın heykelleri yuvarlak göğüslü olarak erkeklerden farklıydı. Tapınaklar sadece zengin ve asil göçerler için inşa edildi.

Nizami, Kimeklerin atalarına olan saygılarını anlattı. Kimekler ve Kumanlar-Kıpçaklar, özel güçleri olduğuna inanılan ve buna göre onurlandırılan pek çok heykel diktiler: "Bütün Kuman/Kıpçak boyları, oradan geçerken bu dikilitaşın önünde ikişer defa eğilirler. Atlı veya yaya olarak ona secde ederler. Atlı onun şerefine sadağından bir ok çeker, sürüleri olan çobanlarsa ardında bir koyun bırakırlar."[^8]

Bazı Kimeklerde ölülerini yakma geleneği vardı: [İrtiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F) yakınlarında ölü yakma mezarları bulunmuştur.[^9]

S.A. Pletneva, Kimekler, Kumanlar ve Kıpçaklar dahil olmak üzere Orta Çağ [Kuzey Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz-Hazar_stepleri) geleneklerine ait mezarların karşılaştırmalı bir tanımını geliştirdi. Mezar hediyeleri, bir sonraki dünyaya yapılan yolculuk sırasında bir göçer için gerekli olan araç-gereçleri içermekteydi: at koşum takımları, silahlar, daha az sıklıkla kişisel süslemeler ve ritüel yemekleri olan kayıklar. Merhumların yanına gerçek yoldaşı olarak bir at yatırıldı. Merhuma yolculuğunda ve en azından diğer dünyadaki ilk yaşam için gerekli olan şeyleri sağlama ihtiyacına olan inanç, 10. yüzyıl gezgini ve yazarı [İbn Fadlan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0bn_Fadlan) tarafından bir Kimek-Kıpçak değil, bir [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) cenaze töreninin anlatımında tarif edilir. Ancak, göçer kurgan kazılarından Türk halklarının cenaze törenlerinin genel olarak benzer olduğunu, yani cenaze komplekslerinin inşasına ilişkin genel hükümlerin aynı olduğunu biliyoruz.

“Onlardan biri öldüğünde merhum kişi için ev boyutunda bir çukur kazılır, ceketi, kemeri, oku kuşandırılır, eline ahşap nabiz dolu bir kupa verilir veya bunun yerine nabiz ile dolu bir kayık yapılır, sahip olduğu her şey getirilir ve kabre konur. Sonra merhum kabre yerleştirilir, evinin üzeri döşemeyle kaplanır ve üzeri topraktan bir kubbe gibi kapatılır. Sonra atları getirirler ve sayılarına göre yüz, iki yüz veya bir tanesini keserler ve baş, bacak, deri ve kuyruk hariç etleri insanlara dağıtılır. Ve gerçekten, bütün bunları tahta çerçevelere gererler ve "Bunlar onu cennete götürecek atlarıdır" derler. Ve eğer merhum düşman öldürmüş ve yiğit biriyse, öldürdüklerinin tasvirlerini ağaçtan yontup kabrinin üzerine koyarlar ve "Bunlar cennette ona hizmet edecek hizmetçileridir" derlerdi.”

Göçebelere her zaman kurban edilmiş atlar ve bazen başka hayvanlar ve merhum tarafından savaşta öldürülen düşmanlarını tasvir eden basit dikilitaşlar veya taş veya ahşaptan kaba insan heykelleri dikilerek merhuma diğer dünyada eşlik ettiğine inanılırdı. Atlar, hızlı geçiş için, bir dünyadan diğerine erişmek için gerekliydi, ne kadar çok olursa o kadar iyi kabul edilirdi. Oğuzlar arasında ölenlerin resimleri ne mezarların üzerine ne de özel mabetlere yerleştirilmiştir. Bu gelenek sadece Kimek Kağanlığı halkı arasında ve esas olarak Kıpçaklar arasında yaygın olmuştur.

### Han-Şamanlar

Kimek hanları da dahil olmak üzere Türk hanlarının Baş Şaman ve kahin olarak özel bir rolü vardı. Şabib El-Karani, böyle bir ritüelin muhtemelen çarpıtılmış bir tanımını kaydetti:

“Türklerin Hakanı'nın büyük bir şenlik ateşi yaktıkları belirli bir günü vardır. Hakan ateşe gizemli bir cümle söyler. Sonra dikkatle ateşe bakar ve ateşten uzaklaşır. Yüzü sararırsa, doğurganlığın ve güzelliğin işaretidir, beyaz olursa hasat başarısız olur, yeşile dönerse hastalık ve salgın anlamına gelir ve siyah olursa, Hakanın ölümünü veya uzak bir yolculuğu gösterir. İkincisi gerçekleştiğinde, Hakan bir yolculuğa veya baskına gitmek için acele eder. Kimek şamanlarında ihtiyaç duyulduğunda yağmur yağdırmak için kullanılan yada denen "yağmur taşları" vardı.”

## Bilinen liderleri

- [Alip Kara Uran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alip_Kara_Uran)
- [Alip Derek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alip_Derek)
- [İnalçuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nal%C3%A7uk)
- [Abarhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abarhan)

## Konuyla ilgili yayınlar

- Ahinjanov S.M. *"Kipchaks in history of medieval Kazakhstan"*, Alma-Ata, 1989,
- Faizrakhmanov G., "Ancient Turks in Sibiria and Central Asia" Kazan, 'Master Lain', 2000,
- Gumilev L.N., "Ancient Turks", Moscow, 'Science', 1967
- Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994
- Kumenkov B. E., "Kimak State if the 9-11th centuries according to Arabic sources", Alma-Ata, 'Science', 1972
- Pletneva S.A., "Kipchaks", Moscow, 1990,

[^1]: Yuanshi. vol. 128
[^2]: Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994, pp. 371-373
[^3]: Gumilyov (1993) p. 380-381, n. 38; cited in Tishin (2018). p. 107-11
[^4]: Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994, p. 371
[^5]: Golden, P.B. (2011) "The Shaping of the Cumans-Qïpčaqs and Their World", in Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes. Ed. by Hriban Cǎtǎlin. p. 320
[^6]: Agajanov, S.G. "The States of the Oghuz, the Kimek, and the Kïpchak" in History of Civilizations of Central Asia Volume IV p. 75
[^7]: Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994, pp. 378-385
[^8]: Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994, p. 381
[^9]: Kimball L., "The Vanished Kimak Empire", Western Washington U., 1994, p. 380