# Kazakistan

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kazakistan, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kazakistan (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Kazakhstan_%28orthographic_projection%29.svg/1280px-Kazakhstan_%28orthographic_projection%29.svg.png)
* (Turkish Flame, CC-BY-3.0)*

- **Adı:** Kazakistan Cumhuriyeti
- **Ulusal marş:** Менің Қазақстаным (Kazakça); (Transkripsiyon); "Benim Kazakistan'ım"; Dosya:National anthem of Kazakhstan, performed by the United States Navy Band.wav
- **Başkent:** Astana
- **En büyük şehir:** Almatı
- **Resmî diller:** Kazakça, Rusça
- **Etnik grup yılı:** 2026
- **Demonim:** Kazak, Kazakistanlı
- **Yönetim biçimi:** Otoriter bir hükûmet altında üniter yarı başkanlık cumhuriyeti
- **Yönetici unvanı:** Cumhurbaşkanı; Başbakan; Senato Başkanı; Meclis Başkanı
- **Yönetici adı:** Kasım Cömert Tokayev; Oljas Bektenov; Maulen Aşimbayev; Yerlan Koşanov
- **Yüzölçümü sırası:** 9
- **Yüzölçümü:** 2.724.900
- **Yüzölçümü milkare:** 1.052.085
- **Su yüzdesi:** 1,7
- **Tahminî nüfus:** 20.547.909
- **Tahminî nüfus sırası:** 65.
- **Km2 nüfus yoğunluğu:** 7.44
- **Mil2 nüfus yoğunluğu:** 18
- **Nüfus yoğunluğu sırası:** 236.
- **GDP PPP:** $904.500 milyar
- **GDP PPP year:** 2025
- **GDP PPP rank:** 37
- **GDP PPP per capita:** $44,450
- **GDP PPP per capita rank:** 49
- **GDP nominal:** $300.540 milyar
- **GDP nominal year:** 2025
- **GDP nominal rank:** 48
- **GDP nominal per capita:** $14,770
- **GDP nominal per capita rank:** 64
- **Gini:** 27.5
- **Gini yılı:** 2017
- **İGE:** 0.802
- **İGE sırası:** 67
- **İGE değişimi:** artış
- **İGE yılı:** 2023
- **Para birimi:** Tenge (7px, KZT)
- **Utc:** +05
- **Trafik akışı:** sağ
- **Cctld:** .kz, .қаз
- **ISO 3166 kodu:** KZ
- **Telefon kodu:** +7-6xx, +7-7xx
- **Legislature:** Parlamento
- **Upper house:** Senato
- **Lower house:** Meclis
- **Languages2 type:** Konuşulan diller
- **Languages:** Kazakça • Rusça • Özbekçe • Uygurca • Türkmence • Ukraynaca • Azerice • Tatarca ve Diğerleri
- **Sovereignty type:** Tarihi
- **Kuruluş olayı:** SSCB'den bağımsızlık; Tanınma; Egemenlik Bildirgesi; Kazakistan SSC; Kazak ÖSSC; Kırgız ÖSSC; Alaş Otonomu; Kazak Hanlığı
- **Kuruluş olayı9 tarihi:** 30 Ağustos 1995
- **Kuruluş olayı8 tarihi:** 26 Aralık 1991
- **Kuruluş olayı7 tarihi:** 16 Aralık 1991
- **Kuruluş olayı3 tarihi:** 26 Ağustos 1920
- **Kuruluş olayı6 tarihi:** 25 Ekim 1990
- **Kuruluş olayı5 tarihi:** 5 Aralık 1936
- **Kuruluş olayı4 tarihi:** 19 Haziran 1925
- **Kuruluş olayı1 tarihi:** 1465
- **Kuruluş olayı2 tarihi:** 13 Aralık 1917
- **Tahminî nüfus yılı:** 2024

**Kazakistan**, resmi adıyla **Kazakistan Cumhuriyeti**, topraklarının büyük bölümü [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da, küçük bir bölümü ise [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'da bulunan [denize kıyısı olmayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denize_k%C4%B1y%C4%B1s%C4%B1_olmayan_%C3%BClkeler) bir ülkedir. Kuzey ve batıda [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), doğuda [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in), güneydoğuda [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), güneyde [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan), güneybatıda [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) ile sınır komşusudur ve [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) kıyısına sahiptir. Başkenti [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana), en büyük şehri ve önde gelen kültür-ticaret merkezi ise [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'dır.

Kazakistan, dünyanın [dokuzuncu en geniş](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCfuslar%C4%B1na_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_ve_ba%C4%9F%C4%B1ml%C4%B1_topraklar_listesi) ülkesidir ve [denize kıyısı olmayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denize_k%C4%B1y%C4%B1s%C4%B1_olmayan_%C3%BClkeler) en geniş ülkedir. [Tepeli platolar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r) ve [ova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ova)lar geniş topraklarının yaklaşık yarısını oluştururken, alçak araziler başka bir üçte birini oluşturmaktadır. Ülkenin güney ve doğu sınırları dağlık bölgelerden oluşmaktadır. Kazakistan'ın nüfusu 20 milyondur ve dünyada [en düşük nüfus yoğunluklarından birine](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCfus_yo%C4%9Funluklar%C4%B1na_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_listesi) sahip olup, den daha azdır.[^1] [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ülkenin çoğunluğu oluştururken, [etnik Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27daki_Ruslar) önemli bir azınlık oluşturmaktadır. [Laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet) bir ülke olan Kazakistan [Müslüman çoğunluklu bir ülkedir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1) ve azınlık [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) topluluğuna sahiptir.

Kazakistan, [Paleolitik çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)dan beri iskân edilmiştir. Antik çağda, [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saka_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29)lar, [Massagetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Massagetler) ve İskitler gibi çeşitli göçebe halk bölgeyi hakimiyeti altına almış, Ahamenişler ise ülkenin güneyine doğru genişlemiştir. [Türk göçebe halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) 6. yüzyıldan itibaren bölgeye girmiştir. 13. yüzyılda, bölge [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han) döneminde [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından fethedilmiştir. İmparatorluğun ardılı [Altın Orda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti)'nın 15. yüzyılda dağılmasının ardından, [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kabaca, modern Kazakistan'a karşılık gelen bir alan üzerinde kurulmuştur. 18. yüzyıla kadar, Kazak Hanlığı üç *jüz* (kabile bölümleri) halinde parçalanmış olup, bunlar [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından kademeli olarak fethedilmiştir. 19. yüzyılın ortasına gelindiğinde, tüm Kazakistan Rus yönetimi altına girmiş konumdaydı.[^2] [1917 Ekim Devrimi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) müteakip [Rus İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ardından, [Sovyetler Birliği'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) bir özerk cumhuriyeti haline gelmiştir. Statüsü 1936'da [birlik cumhuriyetliğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) yükseltilmiştir. Sovyet hükûmeti bölgeye etnik Ruslar ve diğer etnik grupları yerleştirmiştir. Bu durum Sovyet döneminde etnik Kazakların azınlık durumuna gelmesine neden olmuştur. Kazakistan, 1991'deki [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1) sırasında birlikten bağımsızlığını ilan eden son ülke olmuştur.

Kazakistan, Orta Asya'da bölgenin [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la)'sının %60'ını oluşturmakta olup bölgede hem ekonomik olarak hem de siyasi olarak egemen konumdadır. Bu ağırlıklı olarak ülkenin [petrol ve gaz endüstrisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27da_enerji) aracılığıyla gerçekleşmektedir; ayrıca devasa mineral kaynaklarına sahip olup,[^3] demir ve gümüş üretiminde dünyanın en yüksek üreticilerinden arasında yer almaktadır.[^4] Kazakistan ayrıca bölgede en yüksek [İnsan Gelişmişlik Endeksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsani_Geli%C5%9Fme_Endeksi) sıralamasına sahiptir. [Üniter anayasal cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cniter_devlet) olan Kazak hükûmeti [istibdadçıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Despotizm).[^5][^6] Bununla birlikte, 2019'da ülkeyi bağımsızlıktan bu yana yöneten Nursultan Nazarbayev'in istifasından sonra ülkede, demokratikleşme ve siyasi reform konusunda kademeli çabalar yaşanmıştır. Kazakistan, [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler), [Dünya Ticaret Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ticaret_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC), [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu), [Şanghay İşbirliği Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanghay_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC), [Avrasya Ekonomik Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_Ekonomik_Birli%C4%9Fi), [Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolektif_G%C3%BCvenlik_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC), [AGİT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1), [İslam İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1), [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [TÜRKSOY'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_T%C3%BCrk_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) üye devlet olup, [Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi_Parlamenter_Meclisi)'nde Özel Misafir statüsüne sahiptir.

## Etimoloji

"Kazak" adı Kazakların göçebe kültürünü yansıtan bir [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) sözcük olan "gezinmek" anlamına gelir.[^7] [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) olan son eki -stan ise "arazi" veya "yer" anlamına gelir, bu nedenle Kazakistan sözcüğü tam anlamıyla "gezginlerin ülkesi" olarak çevrilebilir.

## Tarihi

[Paleolitik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) dönemden bu yana Kazakistan'da yerleşim vardır.[^8] Bölgedeki iklim ve arazi koşulları göçebe yaşam tarzına uygun olduğundan, Pastoralizm [Neolitik Dönem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cilal%C4%B1_Ta%C5%9F_Devri) boyunca gelişmiştir.

Kazak bölgesi, karasal [İpek Yolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'nın atası olan Avrasya ticareti Bozkır Rotası'nın önemli bir parçasıdır. Arkeologlar, insanların bölgenin büyük bozkırlarında ilk önce [at](https://turkipedia.org/tr/wiki/At)ı evcilleştirdiklerine inanmaktadırlar. Yakın tarih öncesi dönemlerde, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da muhtemelen [Proto-Hint-Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Hint-Avrupal%C4%B1lar) [Afanasiyevo kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afanasiyevo_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC),[^9] daha sonra [Andronovo kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andronovo_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC)[^10] gibi erken [Hint-İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ranl%C4%B1lar) kültürleri ve daha sonra [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saka_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29) ve [Massagetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Massagetler) gibi çeşitli kültürlere sahip halklar yaşamışlardır.[^11][^12] Diğer gruplar arasında ülkenin güney bölgesinde, göçebe [İskitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) ve [Pers İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) vardı. MÖ 329 yılında, [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender) ve onun Makedonya Ordusu Jaxartes Savaşı'nda [İskitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler)e karşı, bugün Siri Derya ([Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun)) Nehri olarak bilinen modern Kazakistan'ın güney sınırına kadar uzanan Jaxartes Nehri boyunca savaşmışlardır.

### Kazak Hanlığı

Kumanlar, [11. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/11._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın başlarında modern Kazakistan'ın bozkırlarına gelip daha sonra [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) ile birleştiler ve geniş [Kuman-Kıpçak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar)'nı kurdular. Antik şehirler [Taraz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taraz) (Aulie-Ata) ve [Hazrat-e Turkestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%28%C5%9Fehir%29), [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu) boyunca [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ve [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'yı birbirine bağlayan önemli yol olarak hizmet verirken, gerçek siyasi konsolidasyon sadece 13. yüzyılın başlarında [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) yönetimi ile başladı. Dünya tarihinin en büyük imparatorluğu olan [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na bağlı olarak idari bölgeler kuruldu. Bu idari bölgeler [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) altında toplandı.

Bu dönem boyunca, geleneksel göçebe yaşam tarzı ve hayvancılığa dayalı ekonomik yapı step bölgelerinde baskın olmaya devam etmiştir. [15. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/15._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) kabileler arasında belirgin Kazak kimliğinin ortaya çıkması ile başlayan süreç [16. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/16._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın ortalarında Kazak dili, kültürü ve ekonomisinin ortaya çıkması ile pekişmiştir.

Yine de bölge; yerli Kazak Emirleri ve Farsça konuşan güneydeki komşuları arasında bitmek bilmeyen bir çekişmenin merkezi olmuştur. En yüksek mevkide, [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1); [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın bir kısmını yönetmiş olup, Kumanya'yı kontrol etmiştir. [17. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/17._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın erken dönemlerinde, [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın kabileler arasındaki çekişmelerin etkileri ile mücadele etmesi, nüfusun büyük, orta ve küçük topluluklar arasında bölünmesinde etkili olmuştur. Politik anlaşmazlık, kabileler arasındaki çekişme, doğu ve batı arasında kara yoluyla ticareti sağlayan ticaret yollarının öneminin azalması, [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nı zayıflatmıştır. [Hive Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) bu fırsatı değerlendirerek [Mangışlak Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mang%C4%B1%C5%9Flak_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nı ilhak etmiştir. [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler), [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar)ın varışına kadar geçen iki yüzyıllık süre boyunca bölgedeki varlığını sürdürmüştür.

[17. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/17._y%C3%BCzy%C4%B1l) esnasında [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar), Batı [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) kabilesinin bir federasyonu olan aralarında Çungarlar'ın da bulunduğu [Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat)lar ile savaşmıştır.[^13] [18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın başları [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın refah seviyesine ulaştığı en üst nokta olarak belirtilmiştir. Abulhair Han liderliğinde, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) [Çungarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungar_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'a karşı 1726'da Bulanty Nehri Savaşı'nda ve 1729 yılında Anrakay Savaşı'nda önemli zaferler kazanmıştır.[^14]

[Abılay Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ab%C4%B1lay_Han); Çungarlara karşı 1720'den 1750 yılına kadar yapılan önemli savaşlara katılması sonrası kendi halkı tarafından kahraman ilan edilmiştir. [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar), [Volga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar)ı'nın sık akınlarından mağdur olmuşlardır. [Hokand Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1); Kazakların bu güçsüzlüğünden yararlanarak, Çungarların ve [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar)ın akınlarından sonra aralarında [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın ilk çeyreğinde başkent olan [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'nın da bulunduğu bugünkü Kazakistan'ın güney kısmını işgal etmiştir. Ayrıca, [Buhara Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Emirli%C4%9Fi); [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) kontrolü ele geçirene kadar [Çimkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87imkent) Bölgesi'ni yönetmiştir.

### Rus İmparatorluğu

![Ural Kazakları Kazaklarla çatışıyor (Ruslar başlangıçta Kazaklara "Kırgız" diyorlardı)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Battle_Cossacks_with_Kyrgyz_1826.JPG/1280px-Battle_Cossacks_with_Kyrgyz_1826.JPG)
*Ural Kazakları Kazaklarla çatışıyor (Ruslar başlangıçta Kazaklara "Kırgız" diyorlardı) (Aleksander Orłowski, public-domain)*

![Deşt-i Kıpçak](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Cumania_%281200%29_eng.png)
*Deşt-i Kıpçak (Cumanian, CC-BY-SA-4.0)*

[18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın ilk yarısında, [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu); 46 Kale ve 96 Tabya serisinin olduğu, aralarında [Omsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Omsk) (1716), Semey (1718), [Pavlodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pavlodar) (1720), [Orenburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orenburg) (1743) ve [Petropavlosk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petropavlovsk-Kam%C3%A7atski) (1752)[^15] şehirlerinin de bulunduğu Irtysh Hattı'nı, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar)ın ve [Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat)ların [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) topraklarına olan akınlarını önlemek amacıyla inşa etmiştir.[^16] [18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın sonlarına doğru [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar); [Volga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga)'nın merkezinde ortaya çıkan [Pugaçov İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Puga%C3%A7ov_%C4%B0syan%C4%B1)'ndan yararlanarak, [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar)ın ve [Volga Almanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1)nın yerleşim yerlerine akınlar yapmışlardır.[^17] [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'daki etkisini arttırmaya başlamıştır. “[Büyük Oyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Oyun)” periyodunun; yaklaşık 1813 yılından 1907 yılında Britanya ve Rusya arasında yapılan Antanta kadar sürdüğü görüşü genel olarak kabul edilmiştir. “Büyük Oyun” yarışının çıkış noktası; İngilizler için Rusların, Afganistan ve Pers İmparatorluğu'nun içlerine kadar ilerlemesinin, İngilizlerin Orta Doğu ve Hindistan'daki ekonomik ve ticari çıkarlarına zarar vereceği kanısı oluşturmuşken Ruslar için; Orta Asya içlerine doğru ilerlemeleri durumunda çok önemli ekonomik ve askeri kazançlar sağlayabilecekleri kanısı oluşturmuştur. Yalnız, her iki ülkenin de Orta Asya'da egemenlik kurma konusundaki ilk girişimleri başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Ancak, Çar 2. Alexander döneminden itibaren, Rus hükûmetinin Orta Asya'da yaşayan Rus kökenli kişilerin temel haklarının korunması adına başlattıkları propaganda çalışmaları, Rusların bölgeyi sömürge konumuna getirmeye başlaması açısından oldukça önemli bir adımdır.[^18] [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) Çarları, bugünkü Kazakistan Cumhuriyeti sınırları içerisinde yer alan pek çok bölgeyi etkili bir şekilde yönetmiştir.

[Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun yeni bir yönetim sistemi uygulamasını başlatması, askeri garnizonlar ve kışlalar inşa etmesi, [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'ın güneyinden Güneydoğu [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'ya kadar etki alanını genişleten [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere)'ye karşı “[Büyük Oyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Oyun)” olarak da bilinen [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da egemenlik kurma çabaları ile doğrudan ilgilidir. [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) 1735 yılında [Orsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orsk)'da ilk karakolu inşa etmiştir. İlaveten, [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar); [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) dilini bütün okullarda ve hükûmetçe düzenlenen organizasyonlarda öğretmişlerdir.

[Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar)ın uygulamak için çabaladıkları sistem, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) arasında kızgınlığın artmasında ve 1860'lı yıllarda [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) yönetimine karşı [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) başkaldırıların çıkmasında etkili olmuştur. Bu durum, geleneksel göçebe yaşam tarzının ve hayvancılığa dayalı ekonominin bozulmasına, insanların açlık ve kıtlık yüzünden sıkıntılar yaşamasına ve bazı [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak) kabilelerin yok olmasına neden olmuştur. [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın sonlarına doğru başlayan [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ulusal mücadelesi kendi ulusal dillerini ve kimliklerini korumak adına [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun asimile etme girişimleri sonucu başlamış bir direniştir.

1890'lardan itibaren, [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarından gelen yerleşimciler bugünkü Kazakistan topraklarını özellikle de [Semirechye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semirechye) vilayetini koloni haline getirmeye başlamıştır. 1906 yılında [Orenburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orenburg)'dan [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'e kadar uzanan [Trans-Aral Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trans-Aral_Demiryolu)'nun yapımının tamamlanması, bölgeye gelen yerleşimcilerin sayısını daha da arttırmıştır. Özellikle, [St. Petersburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sankt-Peterburg)'da kurulan “Göç Departmanı” bölgedeki [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) etkinliğini artırmak amacıyla yapılan göçleri hem denetlemiş hem de teşvik etmiştir. [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l) boyunca yaklaşık 400.000 Rus, Kazakistan'a göç etmiş olup, [20. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/20._y%C3%BCzy%C4%B1l)ın ilk otuz yılında ortalama bir milyon [Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar), [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar), [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) ve başka uluslardan yerleşimciler bölgeye göç etmiştir.[^19] Bu dönemin büyük çoğunluğunda [Vasile Balabanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasile_Balabanov) yerleştirmeden sorumlu yönetici olmuştur.

[Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son yıllarında [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ve yeni gelen yerleşimciler arasında toprak ve su için rekabetin ortaya çıkması, kolonyal yönetime karşı çok ciddi kızgınlıkların yaşanmasına neden olmuştur. 1916 yılında yaşanan “Orta Asya Ayaklanması” bu ayaklanmaların en önemlilerinden birisidir. Ayaklanma; bir dizi çatışma ve her iki taraftan da acımasız katliamların yaşanması ile son bulmuştur.[^20] 1919 yılının sonlarına kadar her iki taraf da komünist hükûmete karşı direniş göstermiştir.

### Sovyetler Birliği

![Vladimir Lenin Öncü Örgütü](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/25/Young_Pioneers_in_Kazakh_SSR.jpg)
*Vladimir Lenin Öncü Örgütü (Peter Hübert from Dortmund, Germany, CC-BY-2.0)*

Kasım 1917'de [Petrograd](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sankt-Peterburg)'da merkezî hükûmetin çöküşünün ardından, Kazaklar (daha sonra resmen "Kırgız" olarak anılacaktır), kısa bir özerklik dönemi ([Alaş Otonomu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ala%C5%9F_Otonomu)) yaşadı. 26 Ağustos 1920'de [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) içinde [Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281920-25%29) kuruldu. Kırgız ÖSSC bugünkü Kazakistan bölgesini içeriyordu, ancak idari merkezi çoğunlukla Rus nüfuslu bir [Orınbor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Or%C4%B1nbor) kasabasıydı. Haziran 1925'te Kırgız ÖSSC, [Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) olarak yeniden adlandırıldı ve idari merkezi [Kızılorda](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lorda) kasabasına, Nisan 1927'de ise [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'ya taşındı.

1920'lerin ve 1930'ların sonlarında zorunlu [kolektivizasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolektivizasyon)un yanı sıra geleneksel elitlerin Sovyet baskısı ve kıtlık yüksek ölümlere ve tedirginliğe yol açtı (Ayrıca bknz: [Kazakistan'da 1932-1933 yıllarında yaşanan kıtlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27da_1932-1933_y%C4%B1llar%C4%B1nda_ya%C5%9Fanan_k%C4%B1tl%C4%B1k)).[^21][^22] 1930'larda bazı Kazaklar, [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'daki [Sovyet hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi_h%C3%BCk%C3%BBmeti)nin izlediği [siyasi misilleme politikaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nde_siyasi_bask%C4%B1lar)nın bir parçası olarak idam edildi.

5 Aralık 1936'da Kazak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nden (RSFSR) ayrıldı ve [Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) kuruldu.

[Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti); sürgün edilen ve hüküm giyen kişilerin yanı sıra 1930 ve 1940'lı yıllar boyunca [Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) hükûmetince sınır dışı edilen veya yeniden göç ettirilen kişilerin örneğin; 1941 yılının Eylül ve Ekim ayında [Volga Alman Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Alman_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nden sınır dışı edilen yaklaşık 400.000 [Volga Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1)'ının daha sonra [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar)ın ve [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1)nın istikametlerinden birisi haline gelmiştir. Sınır dışı edilenler ve tutuklananlar; “halk düşmanı” olarak nitelendirilen erkeklerin eşlerine ayrılan [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana)'nın dışındaki [Alzhir Kamp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alzhir_Kamp)'ının da dahil olduğu en büyük [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) Çalışma Kamplarından ([Gulag](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulag)) birinde hapsedilmiştir.[^23] Pek çoğu [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin nüfus transferi politikası yüzünden taşınmış, diğerleri ise [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin gönüllülük esasına dayanmayan yerleştirme politikası sonucu taşınmaya zorlanmıştır.

![1978 yılında Alma-Ata Deklarasyonu olarak bilinen Uluslararası Temel Sağlık Hizmetleri Konferansı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fd/International_conference_on_Primary_Health_Care_-_Conferencia_Internacional_sobre_Atenci%C3%B3n_Primaria_de_Salud_-_Almaty_-1978.jpg)
*1978 yılında Alma-Ata Deklarasyonu olarak bilinen Uluslararası Temel Sağlık Hizmetleri Konferansı (CC-BY-SA-3.0)*

Sovyet-Alman Savaşı (1941-1945) seferberliğin sağlanması bağlamında sanayileşme ve maden çıkarımında artışa sebep olmuştur. 1953 yılında [Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) lideri [Joseph Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)'in öldüğünde, Kazakistan'ın büyük çoğunluğu hala tarım ekonomisine dayanmaktaydı. 1953'te [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) lideri [Nikita Kruşçev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikita_Kru%C5%9F%C3%A7ev)'in başlattığı “[Bakir Topraklar Projesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakir_Topraklar_Projesi)", Kazakistan'ın geleneksel otlaklarının [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin temel tahıl üretilen bölgelerine dönüştürülmesi için tasarlanmıştır. [Bakir Topraklar Projesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakir_Topraklar_Projesi) başka sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Ancak, [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) lider [Leonid Brejnev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leonid_Brejnev) (iktidarda kaldığı süre; 1964-1982) tarafından sonradan başlatılan çağdaşlaşma hareketlerinin yanı sıra proje; [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) nüfusunun büyük çoğunluğunun geçim kaynağı olmaya devam eden tarım sektörünün gelişmesini hızlandırmıştır. Yıllarca süren yokluk, savaş ve kızgınlık yüzünden 1959'lara gelindiğinde [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ülkede azınlık haline gelmiş ve nüfusun %30'unu oluşturmuştur. Etnik köken olarak [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) olanların sayısı ise toplam nüfusun %43'ünü oluşturmuştur.[^24]

1947 yılında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) hükûmeti atom bombası projesinin bir parçası olarak [Semipalatinsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semey) kasabasının kuzey doğusunda, atom bombası test sahasını bulmuştur. Bu bölge 1949 yılında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin ilk nükleer testini yaptığı bölge olmuştur. 1989 yılına kadar yüzlerce nükleer test yapılmış ve bu testlerin zararlı çevresel ve biyolojik sonuçları ortaya çıkmıştır.[^25] 1980'lerin sonlarında Kazakistan'daki nükleer karşıtı hareketler başlıca politik güç haline gelmiştir.

[Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'da, Aralık 1986 yılında sonradan [Jeltoksan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeltoksan_Olaylar%C4%B1) Ayaklanması olarak adlandırılan ve genç [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) arasında başlayan geniş çaplı gösteriler; [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) SSC Komünist Parti Sekreteri Dinmukhamed Konayev'in, SFSC'deki [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) [Gennady Golbin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gennady_Golbin) ile değiştirilmesini protesto etmek amacıyla yapılmıştır. Hükûmete ait birlikler ayaklanmayı bastırmasına rağmen bu süreçte pek çok insan öldürülmüş veya hapse atılmıştır. [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) hükûmetinin gücünün azaldığı günlerde hoşnutsuzluk giderek artmaya devam etmiş ve Sovyetler Birliği lideri [Mihail Gorbaçov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Gorba%C3%A7ov)'un [Glasnost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Glasnost) politikası altında anlam bulmuştur. İlaveten, [Glasnost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Glasnost); bilgiye erişim, kamuoyu eleştirisi, bireylerin veya grupların çıkarlarının açık ve net bir şekilde belirtilmesi gibi konuları yasallaştırdığından oldukça önemli bir politikadır. Kitle iletişim araçlarının sadece hükûmetin politikalarının aktarıldığı bir kanal olmadığı aynı zamanda pek çok ayrı görüşün spontane bir şekilde belirtilmesi gerektiği bir alan olduğu düşünülünce, önceki dönemlere kıyasla tek bir merkezden yönetilen ve kontrol edilen medya, [Glasnost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Glasnost) politikasının uygulanması ile plüralizm olarak da adlandırılan pek çok ayrı görüşün medyada yer bulmasına neden olmuştur.[^26]

### Bağımsızlık

25 Ekim 1990'da Kazakistan, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) içinde bulunan bir cumhuriyet olarak kendi topraklarındaki egemenliğini ilan etti. Ağustos 1991'de Moskova'da yapılan [darbe girişimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1991_Sovyetler_Birli%C4%9Fi_darbe_giri%C5%9Fimi)nin ardından Kazakistan, 16 Aralık 1991'de bağımsızlığını ilan ederek bağımsızlığını ilan eden son Sovyet cumhuriyeti oldu. On gün sonra ise [Sovyetler Birliği dağıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1). Ülkede, 16 Aralık günü her yıl milli gün olarak kutlanmaktadır.[^27] Bununla birlikte, daha önceki yıllarda 1 Aralık tarihinde kutlanan Birinci Cumhurbaşkanı Günü kaldırıldı ve bu tarih yerine 25 Ekim Cumhuriyet Günü olarak kutlanmaya başladı.[^28][^29][^30]

Kazakistan'ın komünist dönemindeki lideri [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev), ülkenin ilk [Cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) oldu. 2006 yılına bakıldığında Kazakistan, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la)'sinin %60'ını, öncelikle [petrol endüstrisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol_end%C3%BCstrisi) yoluyla üretti.[^31]

1997'de [hükûmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti), Kazakistan'ın başkentini [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'dan başkent [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana)'ya taşıdı. 23 Mart 2019'da Astana'nın adı eski devlet başkanı [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev)'e ithafen *Nursultan* olarak yeniden adlandırıldı.[^32] Ancak Eylül 2022'de, Nazarbayev'in [Kazakistan Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_G%C3%BCvenlik_Konseyi)nden istifasıyla sonuçlanan bir dizi tartışma ve [protestonun](https://turkipedia.org/tr/wiki/2022_Kazakistan_protestolar%C4%B1) ardından, başkentin adı Astana olarak yeniden değiştirildi.[^33]

Ülke, Ocak 2022'de [huzursuzluk ve siyasi bir krize](https://turkipedia.org/tr/wiki/2022_Kazakistan_protestolar%C4%B1) sürüklendi.

## Coğrafya

![Kazakistan'ın 2004 yılına ait bir uydu görüntüsü](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Kazakhstan_BMNG.jpg/1280px-Kazakhstan_BMNG.jpg)
*Kazakistan'ın 2004 yılına ait bir uydu görüntüsü (public-domain)*

![Tanrı Dağları](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Central_Tian_Shan_mountains.jpg/1280px-Central_Tian_Shan_mountains.jpg)
*Tanrı Dağları (Chen Zhao, CC-BY-2.0)*

[Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'yı [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'dan ayıran hat olarak kabul edilen [Ural Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Nehri)'nin her iki yakasına uzandığı için Kazakistan, iki kıtada toprakları olup (diğeri [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)) dünyada [denize kıyısı olmayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denize_k%C4%B1y%C4%B1s%C4%B1_olmayan_%C3%BClkeler) [kıtalararası ülkeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1talararas%C4%B1_%C3%BClkeler_listesi)den biridir.

2.700.000 kilometrekarelik yüzölçümüyle ([Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa)'ya eşdeğer büyüklükte) Kazakistan, dünyanın en büyük dokuzuncu ve kara ile çevrili en büyük ülkesidir. Kazakistan, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin bir parçası iken topraklarının bir kısmını [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'ne[^34] ve bir kısmını da [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'a bağlı [Karakalpakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpakistan) Özerk Cumhuriyeti'ne kaybetti.

[Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ile 6.846 kilometre, [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) ile 2.203 kilometre, Çin ile 1.533 kilometre, [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ile 1.051 kilometre ve [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) ile 379 kilometre sınır komşuluğu yapmaktadır. Başlıca şehirleri arasında başkent [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana), [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1), [Karağandı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C4%9Fand%C4%B1), [Çimkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87imkent), [Atırau](https://turkipedia.org/tr/wiki/At%C4%B1rau) ve [Öskemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96skemen) bulunur. [40°](https://turkipedia.org/tr/wiki/40._kuzey_enlemi) ve [56° K](https://turkipedia.org/tr/wiki/56._kuzey_enlemi) enlemleri ile [46°](https://turkipedia.org/tr/wiki/46._do%C4%9Fu_enlemi) ve [88° E](https://turkipedia.org/tr/wiki/88._do%C4%9Fu_enlemi) boylamları arasında yer alır. Esas olarak Asya'da bulunurken Kazakistan'ın küçük bir kısmı da [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'daki [Urallar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ın batısında yer almaktadır.[^35]

Kazakistan'ın arazisi batıdan doğuya [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'nden Altay Dağları'na, kuzeyden güneye [Batı Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Sibirya) ovalarından, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın vahalarına ve çöllerine kadar uzanır. Yaklaşık 804.500 kilometrekarelik bir alana sahip [Kazak bozkırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_bozk%C4%B1r%C4%B1), ülkenin üçte birini kaplar ve dünyanın en büyük kuru [bozkır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r) bölgesidir. Bozkır, geniş otlak alanları ve kumlu bölgelerle tanınmaktadır. Ülkedeki başlıca göller ve nehirler arasında [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC), [Balkaş Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balka%C5%9F_G%C3%B6l%C3%BC) ve [Zaysan Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaysan_G%C3%B6l%C3%BC), [Çarın Kanyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar%C4%B1n_Kanyonu) ile [İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_Nehri), [İrtiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F), [İşim](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fim_Nehri), [Ural](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Nehri) ve [Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun) nehirleri bulunur. Ayrıca Kazakistan'da 8500 [akarsu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akarsu) bulunmaktadır.[^36]

Çarın Kanyonu 80 kilometre uzunluğundadır, kırmızı bir [kumtaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumta%C5%9F%C4%B1) platosunu keser ve kuzey [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ndaki (Almatı'nın 200 km doğusunda) [Çarın Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar%C4%B1n_Nehri) geçidi boyunca devam eder. Dik kanyon yamaçları, sütunları ve kemerleri 150 ila 300 metre arasında yüksekliğe sahiptir. Kanyonun erişilemezliği, orada [Buzul Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buzul_%C3%A7a%C4%9F%C4%B1)'ndan kurtulan ve şimdi başka bölgelerde de yetişen ender bir [Dişbudak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Di%C5%9Fbudak) ağacı olan *Fraxinus sogdiana* için güvenli bir bölge oldu.

155 tür memeli, 480 tür kuş, 150 tür balık, 250 tür tıbbi bitki bulunduran bitki örtüsü ve faunaya sahiptir.[^37]

### Doğal kaynaklar

![Kazakistan'daki bir elektrik santrali](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A2%D0%AD%D0%A6-3_%D0%90%D0%9E_%22%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%9B%D0%9E%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%9D%D0%95%D0%A0%D0%93%D0%9E%22.jpg/1280px-%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A2%D0%AD%D0%A6-3_%D0%90%D0%9E_%22%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%9B%D0%9E%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%9D%D0%95%D0%A0%D0%93%D0%9E%22.jpg)
*Kazakistan'daki bir elektrik santrali (Nurbolat Amanzholov, CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan, bol miktarda erişilebilir mineral ve fosil yakıt kaynaklarına sahiptir. [Petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol), [doğalgaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Falgaz) ve [maden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden_cevheri) çıkarımlarının geliştirilmesi, 1993 yılından bu yana Kazakistan'da 40 milyar doları aşan yabancı yatırımın çoğunu çekmiştir. Ülkenin endüstriyel üretiminin yaklaşık %57'sini (veya gayri safi yurtiçi hasılanın yaklaşık %13'ünü) oluşturmaktadır. Bazı tahminlere göre[^38] Kazakistan dünyanın ikinci en büyük [uranyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uranyum), [krom](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krom), [kurşun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%C5%9Fun) ve [çinko](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inko) rezervlerine; üçüncü en büyük [manganez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manganez) rezervine ve beşinci en büyük [bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1r) rezervine sahiptir. Ayrıca [kömür](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6m%C3%BCr), [altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n) ve [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir) rezervleriyle ilk onda yer almaktadır. Aynı zamanda bir [elmas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elmas) ihracatçısıdır. Şu anda kanıtlanmış en büyük 11. petrol ve doğal gaz rezervlerine sahiptir.[^39] Toplamda, 2.7 milyar tonun üzerinde petrol içeren 160 yatak bulunmaktadır. Petrol araştırmaları, [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) kıyısındaki birikintilerin çok daha büyük bir yatağın yalnızca küçük bir parçası olduğunu göstermiştir. Bu alanda 3.5 milyar ton petrol ve 2.5 milyar metreküp gazın bulunabileceği söyleniyor. Genel olarak Kazakistan'ın petrol yataklarının tahmini 6.1 milyar tondur. Ancak, ülke içinde [Atırau](https://turkipedia.org/tr/wiki/At%C4%B1rau),[^40] [Pavlodar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pavlodar) ve [Çimkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87imkent)'te bulunan yalnızca üç rafineri vardır. Bunlar toplam ham petrol üretimini işleme kapasitesine sahip değildir ve büyük bir kısmı [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya ihraç edilmektedir. ABD [Enerji Enformasyon İdaresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enerji_Enformasyon_%C4%B0daresi)'ne göre Kazakistan, 2009 yılında günde yaklaşık 1.540.000 varil (245.000 m3) petrol üretiyordu.[^41]

Kazakistan ayrıca büyük fosforit yataklarına da sahiptir. Bilinen en büyüklerinden biri 650 milyon ton P2O5 ile Karatau havzası ve Kazakistan'ın kuzey batısında yer alan [Aktöbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akt%C3%B6be)'deki 500–800 milyon ton cevher kaynağı ile Chilisai yatağıdır.[^42][^43]

17 Ekim 2013 tarihinde, [Madencilik Endüstrileri Şeffaflık Girişimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Madencilik_End%C3%BCstrileri_%C5%9Eeffafl%C4%B1k_Giri%C5%9Fimi) (EITI) Kazakistan'ı "EITI Uyumlu" olarak kabul etti; bu, ülkenin doğal kaynak gelirlerinin düzenli olarak ifşa edilmesini sağlamak için temel ve işlevsel bir sürece sahip olduğu anlamına gelmektedir.[^44]

### İklim

![Köppen iklim sınıflandırmasına göre Kazakistan haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Kazakhstan_map_of_K%C3%B6ppen_climate_classification.svg/1280px-Kazakhstan_map_of_K%C3%B6ppen_climate_classification.svg.png)
*Köppen iklim sınıflandırmasına göre Kazakistan haritası (Ali Zifan ( Enhanced , modified , and vectorized )., CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan, ılık yazlar ve çok soğuk kışlar ile "aşırı" bir [karasal iklim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karasal_iklim)e sahiptir. Nitekim başkent [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana), [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'ın başkenti [Ulan Batur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulan_Batur)'dan sonra dünyanın en soğuk ikinci başkentidir. Yağışlar kurak ve yarı kurak koşullar arasında değişiklik gösterir, kış özellikle kurak geçer.[^45]

### Yaban hayatı

![Karsak](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Vulpes_corsac.jpg/1280px-Vulpes_corsac.jpg)
*Karsak (Wim Stam ( User:Wim stam ), public-domain)*

Kazakistan'da pek çok nadir ve nesli tükenmekte olan bitki ve hayvanlar için güvenli sığınak sağlayan on doğa rezervi ve on [millî park](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27daki_mill%C3%AE_parklar_listesi) bulunmaktadır. Yaygın bitkiler [*Astragalus*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astragalus), [*Gagea*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagea), [*Allium*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allium), [''Carex''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carex_colchica) ve [*Oxytropis*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oxytropis); nesli tükenmekte olan bitki türleri arasında doğal yabani elma ([*Malus sieversii*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malus_sieversii)), yabani üzüm ([*Vitis vinifera*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vitis_vinifera)) ve birkaç yabani lale türü (örneğin [*Tulipa greigii*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tulipa_greigii)) ve nadir soğan türleri [*Allium karataviense*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allium_karataviense), ayrıca [*Iris willmottiana*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Iris_willmottiana) ve [*Tulipa kaufmanniana*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tulipa_kaufmanniana) bulunur.

Yaygın [memeliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Memeliler) arasında [kurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurt), [kızıl tilki](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_tilki), [karsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karsak), [geyik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geyik), [argali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argali) (en büyük koyun türü), [bayağı vaşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baya%C4%9F%C4%B1_va%C5%9Fak), [pallas kedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pallas_kedisi) ve birçoğu korunan [kar leopar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar_leopar%C4%B1)ları bulunur. Kazakistan'ın *Kırmızı Korunan Türler Kitabı*, birçok kuş ve memeli dahil 125 omurgalı ve mantar, yosun ve liken dahil 404 bitki listelemektedir.[^46]

## Siyaset

### Siyasî sistem

Kazakistan, [Kazakistan Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Anayasas%C4%B1)'nda belirtildiği gibi demokratik, laik, anayasal bir üniter cumhuriyettir. İlk [cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev), 1991'den 2019'a kadar başkanlık görevini yürütmüştür.[^47][^48] Şu anda cumhurbaşkanı ise [Kasım Cömert Tokayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1m_C%C3%B6mert_Tokayev)'dir.[^49] Cumhurbaşkanı, [meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu_Meclisi) tarafından kabul edilen ve [Silahlı Kuvvetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) başkomutanı olarak yasayı veto edebilir. [Başbakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_ba%C5%9Fbakan%C4%B1) ise bakanlar kabinesine başkanlık eder ve [Kazakistan hükûmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti) başkanı olarak görev yapar. Kabinede üç başbakan yardımcısı ve on altı bakan vardır.

Kazakistan, [Meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu_Meclisi) (alt meclis) ve [Senato](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu_Senatosu) (üst meclis) olmak üzere iki meclisli bir [parlamento](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu)ya sahiptir.[^50]

### Siyasî reformlar

Reformlar Haziran 2019'da [Kasım Cömert Tokayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1m_C%C3%B6mert_Tokayev)'in seçilmesinden sonra uygulanmaya başlandı. Tokayev, [siyasi partiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27daki_siyasi_partiler_listesi)in kurulmasına yönelik bir muhalefet, kamu meclisi ve gevşeme kurallarını desteklemektedir.[^51] Bunlardan bazıları:

Temmuz 2019'da Kazakistan Cumhurbaşkanı, ülke vatandaşlarının tüm yapıcı taleplerine hızlı ve verimli bir şekilde cevap veren bir "dinleme durumu" kavramını açıkladı.[^52]

Diğer partilerin temsilcilerinin, bazı parlamento komitelerinde başkanlık pozisyonlarına sahip olmalarına, alternatif görüş ve görüşleri geliştirmelerine izin veren bir yasa çıkarılacaktır. Bir siyasi partiyi kaydetmek için gereken minimum üyelik eşiği 40.000'den 20.000 üyeye düşürülecek.

Merkezî alanlarda barışçıl mitingler için özel yerler tahsis edilecek ve organizatörlerin, katılımcıların ve gözlemcilerin hak ve yükümlülüklerini özetleyen yeni bir yasa tasarısı çıkarılacaktır.

Kamu güvenliğini artırmak amacıyla Cumhurbaşkanı Tokayev, bireylere karşı suç işleyenlerin cezalarını güçlendirdi.

### Seçimler

2004 yılının Eylül ayındaki [meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu_Meclisi) seçimleri, Başkan [Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev)'in başkanlık ettiği hükûmet yanlısı [Otan Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amanat_%28parti%29)'nin hâkim olduğu bir alt meclis oluşturdu. Tarım-sanayi bloğu AIST ve Cumhurbaşkanı Nazarbayev'in kızı tarafından kurulan [Asar Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asar_Partisi) de dahil olmak üzere başkanı destekleyen diğer iki parti kalan sandalyelerin çoğunu kazandı. Resmî olarak kayıtlı olan ve seçimlerde yarışan muhalefet partileri tek sandalye kazandı. [Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1), uluslararası standartların gerisinde kaldığını söylediği seçimleri izledi.

4 Aralık [2005](https://turkipedia.org/tr/wiki/2005_Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imi)'te Nursultan Nazarbayev, büyük bir oy oranıyla yeniden [Cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) seçildi. Seçim komisyonu, oyların %90'ından fazlasını kazandığını açıkladı. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ise seçim idaresinde bazı iyileştirmelere rağmen seçimin uluslararası standartları karşılamadığı sonucuna vardı.[^53]

17 Ağustos 2007'de parlamentonun alt meclisi seçimleri yapıldı ve iktidardaki Nur-Otan partisi liderliğindeki Asar Partisi, Kazakistan Sivil Partisi ve Tarım Partisi'nin de yer aldığı bir koalisyon %88 ile her sandalyeyi kazandı. Muhalefet partilerinin hiçbiri koltukların yüzde 7'lik kriterine ulaşamadı. Sonuç olarak muhalefet partileri, seçimlerde ciddi usulsüzlükler olduğu iddiasında bulundu.[^54][^55]

2010 yılında Cumhurbaşkanı Nazarbayev, destekçilerinin kendisini 2020'ye kadar görevde tutması için referandum düzenleme çağrısını reddetti. Beş yıllık bir dönem için cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ısrar etti. 3 Nisan 2011'de yapılan [seçimlerde](https://turkipedia.org/tr/wiki/2011_Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imi), Cumhurbaşkanı Nazarbayev, kayıtlı seçmenlerin %89,9'u katılarak oyların %95,54'ünü aldı.[^56] Mart 2011'de Nazarbayev, Kazakistan'ın demokrasi yolunda kaydettiği ilerlemeyi özetledi.[^57] 2010 itibarıyla Kazakistan, [*The Economist*](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Economist) tarafından [*Demokrasi indeksi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrasi_Endeksi)***nde ***[***otoriter rejim***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otoriteryanizm)*** olarak rapor edildi. 26 Nisan 2015'te Kazakistan'da beşinci ***[***cumhurbaşkanlığı seçimi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/2015_Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imi)*** yapıldı.***[^58]*** ***[***Nursultan Nazarbayev***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev)*** %97,7 oy oranıyla yeniden seçildi.***[^59]

19 Mart 2019'da ise mevcut Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, cumhurbaşkanlığından istifa ettiğini açıkladı.[^60] Kazakistan'ın [senato](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu_Senatosu) sözcüsü [Kasım Cömert Tokayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1m_C%C3%B6mert_Tokayev), Nursultan Nazarbayev'in istifasının ardından cumhurbaşkanı vekili oldu.[^61] Daha sonra 9 Haziran'da yapılan [2019 cumhurbaşkanlığı seçimini](https://turkipedia.org/tr/wiki/2019_Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imi) Tokayev kazandı.[^62]

Kazakistan'da 10 Ocak 2021'de yapılan parlamento seçimlerinde üç parti barajı geçerek meclise girmeyi başardı.

### İdarî bölümler

Kazakistan on dört bölgeye ayrılmıştır ([Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a): облыстар, oblystar; [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a): области, oblasti). Bölgeler ise 177 ilçe'ye ayrılmıştır (Kazakça: аудандар, aýdandar; Rusça: районы, rayony). İlçeler ayrıca, ilgili belediye hükûmeti olmayan tüm kırsal yerleşimleri ve köyleri içeren en düşük yönetim düzeyinde kırsal bölgelere ayrılmıştır.[^63]

[Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1) ve [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana) şehirleri "devlet önemi" statüsündedir ve hiçbir bölgeye ait değildir. [Baykonur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykonur) şehri, [Baykonur Uzay Üssü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykonur_Uzay_%C3%9Css%C3%BC) için 2050 yılına kadar [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya kiralanmış olması nedeniyle özel bir statüye sahiptir.[^64] Haziran 2018'de ise [Çimkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87imkent) şehri "cumhuriyet açısından önemli bir şehir" haline geldi.[^65]

Her bölge, cumhurbaşkanı tarafından atanan bir [akim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akim) tarafından yönetilir. [Kazakistan hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti), başkentini [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) bünyesinde kurulan Almatı'dan 10 Aralık 1997'de Astana'ya taşıdı.

### Belediye bölümleri

Kazakistan'da belediyeler idari bölümün her seviyesinde mevcuttur. Bölgesel ve bölgesel önemi olan şehirler, kentsel yerleşim yerleri olarak belirlenir; diğerlerinin ise kırsal bölge olarak belirlenmiştir.[^66] En üst düzeyde, bir bölgeninki kadar idari düzeyde cumhuriyet açısından önem taşıyan şehirler olarak sınıflandırılan Almatı ve Astana şehirleridir.[^67] Orta düzeyde, idari düzeyde bir ilçeninkine eşit bölgesel öneme sahip şehirler vardır. Bu iki seviyedeki şehirler, şehir bölgelerine ayrılabilir.[^68] En alt düzeyde ise, ilçe önemi olan şehirler ve idari düzeyde kırsal ilçelerinkine eşit iki binden fazla köy ve kırsal yerleşim (aul) bulunmaktadır.[^69]

### Dış ilişkiler

![Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Barack Obama ve Rus Dmitri Medvedev ile birlikte, 2012](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/Dmitry_Medvedev_in_South_Korea%2C_March_2012-15.jpeg)
*Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Barack Obama ve Rus Dmitri Medvedev ile birlikte, 2012 (Presidential Press and Information Office, CC-BY-4.0)*

Kazakistan, [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu), [Ekonomik İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomik_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [Şanghay İşbirliği Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanghay_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC) üyesidir. Kazakistan, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Belarus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belarus), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), ticaret tarifelerini uyumlaştırmaya yönelik daha önceki çabaları canlandırmak ve gümrük birliği altında bir serbest ticaret bölgesi oluşturmak için 2000 yılında [Avrasya Ekonomi Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_Ekonomi_Toplulu%C4%9Fu)'nu kurdu. 1 Aralık 2007'de Kazakistan'ın 2010 yılı için [Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)'na başkanlık etmek üzere seçildiği açıklandı. Kazakistan, 12 Kasım 2012'de ilk kez [Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Konseyi) üyeliğine seçildi.[^70] Ayrıca Kazakistan, [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, [Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa-Atlantik_Ortakl%C4%B1k_Konseyi), [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [İslam İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) üyesidir. [Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) (NATO) [Barış İçin Ortaklık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bar%C4%B1%C5%9F_%C4%B0%C3%A7in_Ortakl%C4%B1k) programının da aktif bir katılımcısıdır.[^71]

1999'da Kazakistan, [Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi_Parlamenter_Meclisi)'ne gözlemci statüsü için başvurdu. Meclisin resmi yanıtı, Kazakistan'ın kısmen [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da yer alması nedeniyle[^72][^73] tam üyelik başvurusunda bulunabileceği, ancak demokrasi ve insan hakları kayıtları iyileşene kadar konseyde herhangi bir statü verilmeyeceği şeklindeydi.

1991'deki bağımsızlığından bu yana Kazakistan "çok yönlü dış politika" olarak bilinen bir yol izleyerek iki büyük komşusu [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in yanı sıra [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) ve diğer ülkelerle eşit derecede iyi ilişkiler arayışındadır.[^74][^75] Rusya şu anda Kazakistan'ın güney merkezindeki [Baykonur Uzay Üssü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykonur_Uzay_%C3%9Css%C3%BC) uzay fırlatma sahasını çevreleyen yaklaşık 6.000 kilometrekarelik bir alan kiraladı. Ayrıca burada ilk insan uzaya gönderildi. [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) uzay mekiği [Buran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buran_Uzay_Meki%C4%9Fi) ve ünlü uzay istasyonu [Mir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mir) de yine buradan uzaya gönderildi.

![Cumhurbaşkanı Tokayev, Rusya devlet başkanı Vladimir Putin ile birlikte, 2019](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Kassym-Jomart_Tokayev_and_Vladimir_Putin_%282019-04-03%29_03.jpg/1280px-Kassym-Jomart_Tokayev_and_Vladimir_Putin_%282019-04-03%29_03.jpg)
*Cumhurbaşkanı Tokayev, Rusya devlet başkanı Vladimir Putin ile birlikte, 2019 (The Presidential Press and Information Office, CC-BY-4.0)*

11 Nisan 2010'da başkanlar [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev) ve [Barack Obama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barack_Obama), [Washington, DC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Washington%2C_DC)'deki [Nükleer Güvenlik Zirvesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_G%C3%BCvenlik_Zirvesi)'nde bir araya gelerek Amerika Birleşik Devletleri ile Kazakistan arasındaki stratejik ortaklığı güçlendirmeyi tartıştılar. İkili, nükleer güvenliği ve [nükleer silah](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_silah)ların yayılmasının önlenmesini, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da bölgesel istikrarı, ekonomik refahı ve evrensel değerleri teşvik etmek için ikili işbirliğini yoğunlaştırma sözü verdiler.[^76]

Nisan 2011'de [Amerika Birleşik Devletleri başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri_ba%C5%9Fkan%C4%B1) Obama, [Kazakistan cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) Nazarbayev'i aradı ve BN-350 reaktöründen nükleer materyalin sağlanması da dahil olmak üzere nükleer güvenlikle ilgili birçok ortak çabayı tartıştı. İki cumhurbaşkanının 2010 yılında Nükleer Güvenlik Zirvesi'ndeki ikili toplantılarında belirledikleri hedeflere ulaşma konusundaki ilerlemeyi gözden geçirdiler.[^77] [Kazakistan hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti) 2014'ten beri [BM Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_G%C3%BCvenlik_Konseyi)'nde 2017-2018 için daimi olmayan üye koltuğu için teklif veriyor.[^78] 28 Haziran 2016'da ise, BM Güvenlik Konseyi'nde iki yıllık bir dönem için görev yapmak üzere daimi olmayan üye olarak seçildi.[^79]

Kazakistan, [Haiti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haiti), [Batı Sahra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Sahra) ve [Fildişi Sahili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fildi%C5%9Fi_Sahili)'ndeki BM barışı koruma misyonlarını aktif olarak desteklemektedir.[^80] Mart 2014'te, Savunma Bakanlığı, BM barışı koruma misyonları için gözlemci olarak 20 Kazakistanlı asker seçti. Kaptandan albaya sıralanan askerî personel, uzmanlaşmış bir BM eğitiminden geçmek zorundaydı; [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce)yi akıcı bir şekilde konuşmaları ve özel askeri araçlar kullanma konusunda yetenekli olmaları gerekiyordu.[^81]

Kazakistan, 2014 yılında Rusya destekli isyancılarla yaşanan çatışmalarda [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'ya insani yardımda bulundu. Ekim 2014'te, [Uluslararası Kızılhaç Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_K%C4%B1z%C4%B1lha%C3%A7_Komitesi)'nin Ukrayna'daki insanî yardım çabalarına 30.000 dolar bağışladı. İnsanî krize yardımcı olmak için Ocak 2015'te [Ukrayna'nın güneydoğu bölgelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Novorossiya_Federal_Devleti) 400.000 dolarlık yardım gönderdi.[^82] Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Ukrayna'daki savaşla ilgili olarak "Kardeş katliamı savaşı Doğu Ukrayna'ya gerçek bir yıkım getirdi ve buradaki savaşı durdurmak, Ukrayna'nın bağımsızlığını güçlendirmek ve Ukrayna'nın toprak bütünlüğünü sağlamak ortak bir görevdir" dedi.[^83] Uzmanlar, Ukrayna krizi ne kadar gelişirse gelişsin, Kazakistan'ın [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi) ile ilişkilerinin normal kalacağına inanıyor.[^84] Nazarbayev'in arabuluculuğunun hem Rusya hem de Ukrayna tarafından olumlu karşılandığı düşünülüyor.[^85]

[Kazakistan Dışişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Kazakistan%29) 26 Ocak 2015'te yaptığı açıklamada, "Güneydoğu Ukrayna'daki krizi çözmenin bir yolu olarak barış müzakerelerine alternatif olmadığına kesin olarak inanıyoruz." dedi.[^86] Kazakistan 2018'de [Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_Silahlar%C4%B1n_Yasaklanmas%C4%B1_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile ilgili BM anlaşmasını imzaladı.[^87]

#### Kazakistan'ın 2020–2023 Dış Politikası Kavramı

6 Mart 2020'de Kazakistan'ın 2020–2030 Dış Politikası Kavramı açıklandı. Belgede aşağıdaki ana noktalar özetlenmektedir:

- Doğası gereği ilerici olan ve yeni bir kalkınma aşamasında olan Birinci Cumhurbaşkanı'nın (Nursultan Nazarbayev) seyrini devam ettirerek dayanıklılığını sürdüren ülkenin açık, öngörülebilir ve tutarlı bir dış politikası;
- İnsan haklarının korunması, insani diplomasi ve çevrenin korunması;
- Yatırım çekmek için devlet politikasının uygulanması da dahil olmak üzere, uluslararası arenada ülkenin ekonomik çıkarlarının teşviki;
- Uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması;
- Öncelikle kilit ortaklarla - Rusya, Çin, Amerika Birleşik Devletleri, Orta Asya ülkeleri ve AB ülkeleri ve ayrıca çok taraflı yapılar yoluyla - Birleşmiş Milletler, Güvenlik Teşkilatı ve Avrupa'da İşbirliği, [Şanghay İşbirliği Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanghay_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC), [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu) ve diğerleri.[^88]

### Ordu

![Cumhuriyet Muhafızları](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Kazakhstan_Republican_Guard.JPEG/1280px-Kazakhstan_Republican_Guard.JPEG)
*Cumhuriyet Muhafızları (Jim Varhegyi, U.S. Air Force, public-domain)*

![Bir Kazak Suhoy Su-27](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/A_Kazakh_Sukhoi_Su-27P%28modified%29.jpg/1280px-A_Kazakh_Sukhoi_Su-27P%28modified%29.jpg)
*Bir Kazak Suhoy Su-27 (Dmitriy Pichugin, CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan ordusunun çoğu [Sovyet Silahlı Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)nin [Türkistan Askeri Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_Askeri_B%C3%B6lgesi)'nden miras kaldı. Bu birimler Kazakistan'ın yeni ordusunun çekirdeği oldu. Altı kara kuvvetleri tümeni, depolama üsleri, 14. ve 35. hava iniş tugayları, iki roket tugayı, iki topçu alayı dahil olmak üzere [40. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/40._Ordu_%28Sovyetler_Birli%C4%9Fi%29)'nun (eski 32. Ordu) tüm birimlerini ve 17. Ordu Kolordusunun bir bölümünü satın aldı. 20. yüzyılın sonlarından bu yana, Kazakistan Ordusu zırhlı birliklerinin sayısını artırmaya odaklandı. 1990'dan bu yana, zırhlı birimler 2005'te 500'den 1.613'e çıktı.

[Kazakistan Hava Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Hava_Kuvvetleri) çoğunlukla 41 [MiG 29](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mikoyan_MiG-29), 44 [MiG-31](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mikoyan_MiG-31), 37 [Su-24](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suhoy_Su-24) ve 60 [Su-27](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suhoy_Su-27) dahil olmak üzere [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) dönemi uçaklarından oluşmaktadır. [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'nde de küçük bir deniz kuvveti bulunmaktadır.

Kazakistan, [Irak'ın işgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrası [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) misyonuna yardım etmek için Irak'a 49 askeri mühendis gönderdi. [II. Irak Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında, Kazakistan birlikleri 4 milyon mayın ve diğer patlayıcıları söktüler, 5.000'den fazla koalisyon üyesine ve sivile tıbbi bakım sağlamaya yardım etti ve 718 metreküp suyu arıttı. [Kazakistan Ulusal Güvenlik Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulusal_G%C3%BCvenlik_Kurulu_%28Kazakistan%29) (UQK) 13 Haziran 1992'de kuruldu. İç Güvenlik Hizmeti, Askeri Karşı İstihbarat, Sınır Muhafızları, birkaç Komando birimi ve Yabancı İstihbarat (Barlau) hizmetlerini içerir. İkincisi, KNB'nin en önemli parçası olarak kabul edilir. Yöneticisi [Nurtai Abykayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurtai_Abykayev)'dir.

2002 yılından bu yana, ortak taktik barışı koruma tatbikatı olan "Bozkır Kartalı" [Kazakistan hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından düzenleniyor. "Bozkır Kartalı" koalisyonlar oluşturmaya odaklanıyor ve katılan ülkelere birlikte çalışma fırsatı veriyor. Bozkır Kartalı tatbikatları sırasında, [KAZBAT](https://turkipedia.org/tr/wiki/KAZBAT) barışı koruma taburu, çok disiplinli barışı koruma operasyonları içinde, [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) ve [ABD ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri_Ordusu) ile birleşik bir komuta altında çok uluslu bir kuvvet içinde faaliyet göstermektedir.[^89]

Aralık 2013'te Kazakistan, [Haiti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haiti), [Batı Sahra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Sahra), [Fildişi Sahili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fildi%C5%9Fi_Sahili) ve [Liberya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liberya)'daki [Birleşmiş Milletler Barış Gücü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_Bar%C4%B1%C5%9F_G%C3%BCc%C3%BC) güçlerini desteklemek için subay göndereceğini duyurdu.[^90]

### İnsan hakları

Kazakistan'ın insan hakları durumu bağımsız gözlemciler tarafından zayıf olarak tanımlanıyor. 2015'te [İnsan Hakları İzleme Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_%C4%B0zleme_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)'nün Kazakistan hakkındaki raporu, ülkenin "toplanma, konuşma ve din özgürlüğünü büyük ölçüde kısıtladığını söyledi. 2014 yılında yetkililer barışçıl ancak onaylanmamış protestoların ardından gazeteleri kapattı, düzinelerce insanı hapse attı veya para cezasına çarptırdı ve ibadet edenleri devlet kontrolleri dışında dini uygulamaları nedeniyle para cezasına çarptırdı veya gözaltına aldı. Muhalefet lideri [Vladimir Kozlov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Kozlov) da dahil olmak üzere hükûmeti eleştirenler, adil olmayan yargılamaların ardından tutuklu kaldı. 2014 yılının ortalarında Kazakistan, yeni ceza, cezai yürütme, ceza usul ve idari kanunları ile temel özgürlükleri kısıtlayan ve uluslararası standartlarla uyumlu olmayan maddeler içeren sendikalar hakkında yeni bir kanun kabul etti.[^91] 2016 İnsan Hakları İzleme Örgütü raporu, Kazakistan'ın "2015 yılında kötüleşen insan hakları sicilini aşmak için birkaç anlamlı adım atarak siyasi reform yerine ekonomik kalkınmaya odaklanmayı" yorumladı.[^92] [Kazakistan'da COVID-19 pandemisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27da_COVID-19_pandemisi) hakkında yanlış bilgi yaydığı iddiasıyla hükûmeti eleştiren bazı kişiler tutuklandı.[^93] Kazakistan'da 2014 yılında yayınlanan bir [ABD Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri_federal_y%C3%B6netimi) raporuna göre:"Yasa, polisin gözaltına alınanlara avukat tutma hakları olduğunu bildirmesini gerektirmiyor ve polis bunu yapmadı. İnsan hakları gözlemcileri, kolluk kuvvetlerinin tutukluları bir avukatla görüşmekten caydırdığını, tutuklu avukatı gelmeden önce ön sorgulama yoluyla delil topladığını ve bazı durumlarda delil toplamak için yozlaşmış savunma avukatlarını kullandığını iddia etti. \[...\]"[^94] "Yasa yeterince bağımsız bir yargı sağlamıyor. Yürütme kolu, yargı bağımsızlığını keskin bir şekilde sınırladı. Savcılar yarı adli bir role sahipti ve mahkeme kararlarını askıya alma yetkisine sahipti. Yargı sürecinin her aşamasında yolsuzluk ortadaydı. Hâkimler en yüksek maaşlı devlet çalışanları arasında olmalarına rağmen, avukatlar ve insan hakları gözlemcileri, ceza davalarının çoğunda hâkimlerin, savcıların ve diğer yetkililerin olumlu kararlar karşılığında rüşvet talep ettiğini iddia ettiler."[^95]Kazakistan'ın [Dünya Adalet Projesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Adalet_Projesi)'nin 2015 [Hukukun Üstünlüğü Endeksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukukun_%C3%9Cst%C3%BCnl%C3%BC%C4%9F%C3%BC_Endeksi)'ndeki küresel sıralaması 102 üzerinden 65; ülke "Düzen ve Güvenlik" (küresel sıra 32/102) konusunda iyi ve "Hükûmet Yetkileri Üzerindeki Kısıtlamalar" (küresel sıra 93/102), "Açık Hükûmet" (85/102) ve "Temel Haklar" (84/102, koşullarda bir bozulmaya işaret eden düşüş eğilimi ile).[^96]

[Amerikan Barolar Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_Barolar_Birli%C4%9Fi)'nin ABA Hukukun Üstünlüğü Girişimi, Kazakistan'da adalet sektörü profesyonellerini eğitmek için programlara sahiptir.[^97][^98]

Kazakistan'ın Yüksek Mahkemesi, ülkenin hukuk sistemi üzerinde şeffaflığı ve denetimi modernize etmek ve artırmak için son adımlar attı. [ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/ABD_Uluslararas%C4%B1_Kalk%C4%B1nma_Ajans%C4%B1)'ndan sağlanan fonla, ABA Hukukun Üstünlüğü Girişimi, Kazakistan yargı sisteminin bağımsızlığını ve hesap verebilirliğini güçlendirmek için Nisan 2012'de yeni bir program başlattı.[^99]

Ceza adaleti ve mahkeme sisteminde şeffaflığı artırmak ve insan haklarını iyileştirmek amacıyla Kazakistan, 2018 yılına kadar tüm soruşturma, savcılık ve mahkeme kayıtlarını dijital ortama aktarmayı planlıyor.[^100]

[Eşcinsellik](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C5%9Fcinsellik) 1997'den beri Kazakistan'da yasaldır; yine de çoğu alanda sosyal olarak kabul edilemez.[^101] Kazakistan'da [LGBT kişilere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27da_LGBT_haklar%C4%B1) yönelik ayrımcılık halen yaygındır.[^102][^103]

## Ekonomi

Kazakistan, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'daki en büyük ve en güçlü performans gösteren ekonomiye sahiptir. Tarım, hayvancılık ve zengin doğal kaynakları sayesinde [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) döneminde [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) ekonomisine en çok katkı sağlayan devletlerden birisi olan Kazakistan; bağımsızlık sürecinin başlaması ile birlikte sosyalizmden kapitalizme hızlı bir şekilde geçiş olarak tanımlanan [IMF](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_Para_Fonu)'nin [Şok Terapi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eok_terapisi_%28ekonomi_bilimi%29) politikasını uygulamıştır. [Şok Terapi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eok_terapisi_%28ekonomi_bilimi%29) politikasının uygulanması sonucunda Kazakistan; hem ham madde konusunda dışa bağımlı hale gelmiş hem de ülkenin en önemli geçim kaynağı olan tarım sektöründeki gelişmeler duraklamıştır.[^104] Ancak, artan petrol üretimi ve fiyatları ile desteklenen Kazakistan ekonomisi, 2014 ve 2015 yıllarında yavaşlamadan önce 2013 yılına kadar yılda ortalama %8 büyümüştür.[^105] Kazakistan, tüm borcunu planlanandan 7 yıl önce [Uluslararası Para Fonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_Para_Fonu)na geri ödeyen ilk [eski Sovyet Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Sovyet_%C3%BClkeleri) oldu.[^106]

Kazakistan, 179.332 milyar dolarlık [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la)'ye ve yıllık %4,5 büyüme oranına sahiptir. Kişi başına düşen, Kazakistan'ın GSYİH'sı 9.686 dolardır.[^107]

Kazakistan, 21. yüzyılın ilk on yılının en dinamik 25 ekonomisi arasında [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) ve [Katar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katar)'ın ardından üçüncü sırada yer almaktadır. Küresel ticaretteki artan rolü ve yeni [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'ndaki merkezi konumu, ülkeye pazarlarını milyarlarca insana açma potansiyeli verdi. 2015 yılında [Dünya Ticaret Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ticaret_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)'ne katıldı.

Yüksek dünya ham petrol fiyatlarının canlandırdığı GSYİH büyüme rakamları, 2000'den 2007'ye kadar 8,9 ile %13,5 arasında gerçekleşirken, 2008 ve 2009'da %1,3'e geriledi ve ardından 2010'dan itibaren yeniden yükseldi.[^108] Kazakistan'ın diğer önemli ihracatı [buğday](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C4%9Fday), [tekstil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekstil) ve [hayvancılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvanc%C4%B1l%C4%B1k)tır. Kazakistan ayrıca önde gelen bir [uranyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uranyum) ihracatçısıdır.[^109][^110]

Hükûmet, bütçe harcamalarını kontrol ederek ve Petrol Fonu - Samruk-Kazına'da petrol geliri tasarruflarını biriktirerek muhafazakar bir maliye politikası izlemeye devam etti. Küresel mali kriz Kazakistan'ı ekonomiyi desteklemek için kamu borçlanmasını artırmaya zorladı. Kamu borcu 2008'de yüzde 8,7 iken 2013'te yüzde 13,4'e yükseldi. 2012 ve 2013 yılları arasında, hükûmet yüzde 4,5'lik genel bir mali fazla elde etti.[^111]

Kazakistan 2002'den beri güçlü döviz girişlerini enflasyonu tetiklemeden yönetmeye çalışıyor. Enflasyon sıkı kontrol altında olmasa da 2002'de %6,6, 2003'te %6,8 ve 2004'te %6,4 olarak kaydedildi.

Mart 2002'de [ABD Ticaret Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ticaret_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri%29), [ABD ticaret kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/ABD_ticaret_kanunu) kapsamında Kazakistan'a [serbest piyasa ekonomisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serbest_piyasa) statüsü verdi. Bu değişiklik, para birimi konvertibilitesi, ücret oranının belirlenmesi, yabancı yatırıma açıklık ve üretim araçları ve kaynakların tahsisi üzerinde hükûmet kontrolü alanlarında önemli piyasa ekonomisi reformlarını kabul etti.

![Kazakistan'ın ihracatının orantılı bir haritası, 2019](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Kazakhstan_Product_Exports_%282019%29.svg/1280px-Kazakhstan_Product_Exports_%282019%29.svg.png)
*Kazakistan'ın ihracatının orantılı bir haritası, 2019 (Datawheel, CC0-1.0)*

### Dış ticaret

Kazakistan'ın 2018 yılında dış ticaret cirosu, 2017'ye göre %19,7 artışla 93.5 milyar dolar oldu. 2018'de ise ihracat 67 milyar dolara ulaştı (2017'ye göre + %25,7) ve ithalat 32.5 milyar dolar oldu (2017'ye göre + %9,9).[^112] İhracat, 2018 yılında Kazakistan'ın [gayri safi yurt içi hasıla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la)sının (GSYİH) %40,1'ini oluşturdu. Kazakistan'dan 120 ülkeye 800 ürün ihraç edilmektedir.[^113]

### Tarım

![Kökşetau yakınlarında bir tahıl tarlası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0%283264-2448%29.jpg/1280px-%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0%283264-2448%29.jpg)
*Kökşetau yakınlarında bir tahıl tarlası (Breshuk, public-domain)*

Tarım, Kazakistan'ın GSYİH'sinin yaklaşık %5'ini oluşturmaktadır.[^114] Tahıl, patates, üzüm, sebze, kavun ve hayvancılık en önemli tarımsal ürünlerdir. Tarım arazisi 846.000 kilometrekareden fazladır. Mevcut tarım arazisi, 205.000 kilometrekare ekilebilir arazi ve 611.000 kilometre kare [mera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mera) ve saman alanından oluşmaktadır.[^115]

Başlıca hayvancılık ürünleri [süt ürünleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mand%C4%B1ra_%C3%BCr%C3%BCn%C3%BC), deri, [et](https://turkipedia.org/tr/wiki/Et) ve [yün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCn)dür. Ülkenin başlıca mahsulleri ise [buğday](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C4%9Fday), [arpa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arpa), [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk) ve [pirinç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pirin%C3%A7)tir. Önemli bir döviz kaynağı olan buğday ihracatı, Kazakistan'ın ihracat ticaretinde önde gelen ürünleri arasında yer almaktadır. 2003 yılında Kazakistan'da brüt olarak 17.6 milyon ton tahıl hasadı yapıldı, bu da 2002 yılına göre %2,8 daha yüksek bir orandı. Kazakistan tarımının [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) yıllarında kötü yönetimden kaynaklanan birçok çevre sorunu bulunmaktadır. [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'nın doğusundaki dağlarda ise bir miktar [Kazak şarabı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_%C5%9Farab%C4%B1) üretilmektedir.

Kazakistan'ın, [*Malus domestica*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elma)***nın (elma) vahşi atası ***[**Malus sieversii**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malus_sieversii)nin ortaya çıktığı yerlerden biri olduğu düşünülüyor.[^116] Ortaya çıktığı düşünülen bölgeye "elma zengini" adı verilen Almatı denir.[^117] Bu ağaç günümüzde [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) dağlarında, [Güney Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%28il%29), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan) ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'deki [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'nde bulunmaktadır.

### Altyapı

![Kazakistan Demiryolları ağı haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Railway_Map_of_Kazakhstan_%28kk%29.png/1280px-Railway_Map_of_Kazakhstan_%28kk%29.png)
*Kazakistan Demiryolları ağı haritası (Maximilian Dörrbecker ( Chumwa ), CC-BY-SA-2.5)*

Demir yolları, tüm kargo ve yolcu trafiğinin %68'ini, ülkenin %57'sinden fazlasına sağlıyor. Endüstriyel hatlar hariç, ortak taşıyıcı hizmetinde 15.333 km hat uzunluğu bulunmaktadır.[^118] Şehirlerin çoğu demir yolu ile birbirine bağlıdır; Hızlı trenler, en güneydeki şehir [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'dan en kuzeydeki şehir [Kızılyar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lyar%2C_Kazakistan)'a yaklaşık 18 saatte ulaşmaktadır.

![Kazakistan Demiryolları 2TE10U dizel lokomotifi tarafından çekilen 22 Kızılorda – Semey treni.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/KTZ_2TE10U_Aynabulak.jpg/1280px-KTZ_2TE10U_Aynabulak.jpg)
*Kazakistan Demiryolları 2TE10U dizel lokomotifi tarafından çekilen 22 Kızılorda – Semey treni. (Kabelleger / David Gubler ( http://www.bahnbilder.ch ), CC-BY-SA-3.0)*

[Kazakistan Demiryolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Demiryollar%C4%B1) (KTZ) ülkenin ulusal demir yolu şirketidir. Kazakistan'ın demir yolu altyapısının geliştirilmesinde Fransız lokomotif üreticisi [Alstom](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alstom) ile işbirliği yapmaktadır. Alstom'un 600'den fazla çalışanı, KTZ ve onun Kazakistan'daki iştiraki ile iki ortak girişimi bulunmaktadır. Ayrıca [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'daki tek onarım merkezidir.[^119]

Kazakistan'daki raylı sistem [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) döneminde tasarlandığından, demir yolu hatları Sovyetler arası sınırlar ve Sovyet planlamasının ihtiyaçlarına göre tasarlandı. Bu, [Oral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oral%2C_Bat%C4%B1_Kazakistan)'dan [Aktöbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akt%C3%B6be)'ye giden yolun kısa bir süre [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) topraklarından geçmesi gibi anormalliklere neden oldu. Bu aynı zamanda rotaların günümüz Kazakistan ihtiyaçlarına uygun olmayabileceği anlamına da gelmektedir.

![Almatı'daki bir metro durağı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_014.JPG/1280px-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_014.JPG)
*Almatı'daki bir metro durağı (Игоревич, CC-BY-SA-3.0)*

Kazakistan'ın en modern tren istasyonu olan [Astana Nurlu Yol Garı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana_Nurlu_Yol_Gar%C4%B1) 31 Mayıs 2017 tarihinde başkent [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana)'da açıldı. İstasyonun açılışı, [Expo 2017](https://turkipedia.org/tr/wiki/Expo_2017) uluslararası sergisinin başlangıcına denk geldi. Kazakistan Demiryolları'na göre, 120.000 m2 istasyonun günde 54 tren tarafından kullanılması ve günde 35.000 yolcu taşıma kapasitesine sahip olması bekleniyor.[^120]

[Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'da 8,56 km'lik küçük bir metro sistemi bulunmaktadır. İkinci ve üçüncü metro hatlarının ise gelecekte yapılması planlanmaktadır. İkinci hat, [Alatau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alatau_%28Almat%C4%B1_metrosu%29) ve [Zhibek Zholy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zhibek_Zholy_%28Almat%C4%B1_metrosu%29) istasyonlarında ilk hat ile kesişecekti.[^121] Mayıs 2011'de, [Almatı metrosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1_Metrosu) 1 numaralı hattın ikinci etabının inşaatına başlandı. Şu anda genişletme projesinde 300 metreden fazla tünel kazılmıştır. Uzantı beş yeni istasyon içermekte ve Almatı şehir merkezindeki banliyölerle [Kalkaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalkaman)'a bağlayacak. Uzunluğu ise 8.62 km olacaktır.[^122] İnşaat 3 aşamaya ayrılmıştır. İlk aşamada Sairan ve Moskova istasyonlarının hatta eklenmesiydi.[^123]

2009 yılında [Avrupa Komisyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Komisyonu), yalnızca [Air Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Air_Astana) hariç tüm Kazak hava taşıyıcılarını kara listeye aldı. O zamandan beri Kazakistan, hava güvenliği gözetimini modernize etmek ve yenilemek için sürekli olarak önlemler aldı. 2016 yılında Avrupa hava güvenliği yetkilileri, tüm Kazak hava yollarını kara listeden çıkardı ve Kazak Hava yolları ve [Sivil Havacılık Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil_Havac%C4%B1l%C4%B1k_Komitesi) tarafından uluslararası standartlara "yeterli uygunluk kanıtı" aldı.[^124]

### Madencilik ve Metalürji

Kazakistan'da geniş [uranyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uranyum), [değerli metal](https://turkipedia.org/tr/wiki/De%C4%9Ferli_metal), [metal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Metal)ler, cevherler, [alaşım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ala%C5%9F%C4%B1m)lar, ferroalaşımlar ve [mineral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mineral) yatakları bulunmaktadır.[^125]

### Turizm

![Burabay Gölü, Bolectau Dağı'ndan görünüm](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD._%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%2C_%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D1%81_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%2C_%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80.jpg/1280px-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD._%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%2C_%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D1%81_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%2C_%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80.jpg)
*Burabay Gölü, Bolectau Dağı'ndan görünüm (Evgenyem, CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan, yüzölçümüne göre dünyanın en büyük dokuzuncu ve karayla çevrili en büyük ülkesidir. Günümüzde turizm, ekonominin önemli bir bileşeni değildir. 2014 itibarıyla turizm, Kazakistan'ın GSYİH'sinin %0,3'ünü oluşturdu, ancak hükûmet bunu 2020'ye kadar %3'e çıkarmayı planlıyor.[^126][^127] [Dünya Ekonomik Forumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ekonomik_Forumu)'nun 2017 Seyahat ve Turizm Rekabet Edebilirlik Raporu'na göre, Kazakistan'daki seyahat ve turizm sektörü GSYİH'sı 3.08 milyar dolar veya toplam GSYİH'nın yüzde 1.6'sıdır.[^128]

2017 yılında turist sayısı açısından dünyada 43. sırada yer aldı. 2000 yılında toplam 1.47 milyon yabancı turist Kazakistan'ı ziyaret etmiş ve bu rakam 2012'de 4.81 milyona yükselmiştir.[^129] [The Guardian](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_Guardian), ülkenin dramatik dağ, göl ve çöl manzaralarının cazibesine rağmen Kazakistan'daki turizmi "son derece az gelişmiş" olarak tanımlıyor.[^130] Turist ziyaretlerindeki artışı engelleyen faktörlerin yüksek fiyatlar, "eski altyapı", "kötü hizmet" ve coğrafi olarak çok büyük, az gelişmiş bir ülkede seyahat etmenin lojistik zorlukları olduğu söyleniyor.[^131] Yerliler için bile yurt dışına tatile gitmek, Kazakistan'da tatil yapmanın yalnızca yarı fiyatına mal olabilir.[^132]

![Almatı'da bir kayak merkezi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA..JPG/1280px-%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%A7%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA..JPG)
*Almatı'da bir kayak merkezi (Kalabaha1969, CC-BY-SA-3.0)*

[Kazakistan hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından 2020 yılında "Turizm Endüstrisi Geliştirme Planı 2020" adlı bir girişim başlatıldı. Bu girişim, Kazakistan'da beş turizm kümesi oluşturmayı amaçlamaktadır: [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana) şehri, [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1) şehri, [Doğu Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Kazakistan_%28il%29), [Güney Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%28il%29) (Türkistan) ve [Batı Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Kazakistan_%28il%29). Ayrıca, 2020 yılına kadar turizm sektöründe 4 milyar dolarlık yatırım ve 300.000 yeni iş yaratılması hedefliyor.[^133][^134]

[Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [Belarus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belarus), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), [Moldova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna) vatandaşlarına 90 güne kadar, [Arjantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arjantin), [BAE](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Arap_Emirlikleri), [Brezilya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brezilya), [Ekvador](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekvador), [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan), [Güney Kore](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kore), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ve [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) vatandaşlarına ise 30 güne kadar kalıcı vizesiz gezme fırsatı sunmaktadır.[^135][^136]

### Yeşil ekonomi

Kazakistan 2013 yılında Yeşil Ekonomi Planını başlattı. Yeşil Ekonomi Planına göre Kazakistan, 2050 yılına kadar enerji ihtiyacının %50'sini alternatif ve yenilenebilir kaynaklardan karşılamayı taahhüt etti.[^137]

Hükûmet, Kazakistan'da Yeşil Ekonomiye geçişin 2050 yılına kadar gerçekleşmesini hedefledi. Yeşil ekonominin GSYİH'yı %3 artırması ve 500.000'den fazla yeni iş yaratması bekleniyor.[^138] Ayrıca hükûmet yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerjinin fiyatlarını belirledi. Rüzgar santralleri tarafından üretilen enerjinin 1 [Kilowatt saat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilowatt_saat) fiyatı 22.68 [tenge](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tenge) ($0,12) olarak belirlendi. Küçük hidroelektrik santraller tarafından üretilen 1 Kilowatt saat fiyatı 16.71 tenge ($0.09) ve [biyogaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Biyogaz) santrallerinden ise 32.23 tenge ($0.18).[^139]

### Doğrudan yabancı yatırım

![Başkent Astana'da gerçekleşen Expo 2017'deki "Nur Alem" Pavyonu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Expo_2017_%22Nur_Alem%22_Pavilion_Glass_Pathway_2.jpg/1280px-Expo_2017_%22Nur_Alem%22_Pavilion_Glass_Pathway_2.jpg)
*Başkent Astana'da gerçekleşen Expo 2017'deki "Nur Alem" Pavyonu (颲風, CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan bağımsızlığından bu yana 120'den fazla ülkeden 330 milyar dolar doğrudan yabancı yatırım (DYY) çekmiştir.[^140] [ABD Dışişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri%29)'na göre Kazakistan, bölgedeki en iyi yatırım ortamına sahip olarak kabul ediliyor.[^141] 2002 yılında ülke, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nde uluslararası bir kredi derecelendirme kuruluşundan yatırım yapılabilir kredi notu alan ilk ülke oldu. Doğrudan yabancı yatırım, ulusal ekonomide diğer birçok [eski Sovyet ülke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Sovyet_%C3%BClkeleri)sinden daha önemli bir rol oynamaktadır.[^142]

[Cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev), kurumlar vergisinden on yıllık muafiyet, emlak vergisinden sekiz yıllık muafiyet ve diğer birçok vergide on yıllık dondurmayı içeren doğrudan yabancı yatırımı teşvik etmek için yasa vergi imtiyazlarını imzaladı.[^143] Diğer teşvikler, bir üretim tesisi faaliyete geçtiğinde sermaye yatırımlarının yüzde 30'a varan geri ödemesini içerir.[^144]

[Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_%C4%B0mar_ve_Kalk%C4%B1nma_Bankas%C4%B1) (EBRD) başkanı [Suma Chakrabarti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suma_Chakrabarti), Kazakistan Yabancı Yatırımcılar Konseyi'ne Başkan Nursultan Nazarbayev ile birlikte başkanlık etti.[^145] Mayıs 2014'te, EBRD ve Kazakistan hükûmeti, hükûmet tarafından sağlanan 2,7 milyar ABD Dolarını [Kazakistan ekonomisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_ekonomisi)nin önemli sektörlerine kanalize etmek için uluslararası finans kuruluşlarıyla birlikte çalışmak üzere Kazakistan'da Reform Sürecini Yeniden Enerji Verme Ortaklığını oluşturdu.[^146] Ortaklık, yatırımı artıracak ve ülkede reformları ileriye taşıyacak.[^147]

Kazakistan, Mayıs 2014 itibarıyla bağımsızlığını kazandığı 1991 yılından bu yana 190 milyar dolar brüt yabancı yatırım çekmiştir ve kişi başına düşen DYY açısından [BDT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu) ülkelerine liderlik etmektedir.[^148] Doğrudan yabancı yatırımları çeken faktörlerden biri de ülkenin siyasi istikrarıdır. [Dünya Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bankas%C4%B1)'nın raporuna göre Kazakistan, siyasi açıdan en istikrarlı ve şiddetsiz ülke olarak kabul edilen dünyanın ilk %40'ı arasında yer alıyor.[^149]

Kazakistan ayrıca [Ernst & Young](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ernst_%26_Young) tarafından 2014 yılında yapılan bir ankette yüksek puanlar aldı. EY'nin 2014 Kazakistan Çekicilik Anketi'ne göre; "Kazakistan'ın potansiyeline yatırımcı güveni de tüm zamanların en yüksek seviyesinde bulunuyor ve katılımcıların %47,3'ü Kazakistan'ın önümüzdeki üç yıl içinde giderek daha çekici hale gelmesini bekliyor."[^150] Yüksek ekonomik, siyasi ve sosyal istikrar seviyesi ve Kazakistan'ın rekabetçi kurumlar vergisi oranı, çekiciliğinin başlıca nedenleriydi.[^151]

[OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD) 2017 Yatırım Politikası İncelemesi, yabancı yatırımcılara fırsatlar açmak ve DYY'yi çekmek için politikayı geliştirmek için "büyük adımlar" atıldığını belirtti.[^152]

### Bankacılık

Kazakistan'daki bankacılık endüstrisi, 2000'li yıllarda on yılda belirgin bir yükselme ve çöküş döngüsü yaşadı. 2000'lerin ortalarında birkaç yıl süren hızlı genişlemenin ardından, bankacılık sektörü 2008'de çöktü. [BTA Bank](https://turkipedia.org/tr/wiki/BTA_Bank) J.S.C. dahil birkaç büyük banka grubu ve Alliance Bank, kısa süre sonra temerrüde düşürüldü. O zamandan beri sektör küçüldü ve yeniden yapılandırıldı, sistem genelindeki krediler 2007'de %59 iken 2011'de GSYİH'nın %39'una düştü. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve Kazakistan bankacılık sistemleri birçok ortak özelliği paylaşsa da, bazı temel farklılıklar da vardır. Kazakistan'daki bankalar uzun bir siyasi istikrar ve ekonomik büyüme dönemi yaşadı. Bankacılık ve finans politikasına akılcı bir yaklaşımla birlikte, Kazakistan'ın bankacılık sistemini daha yüksek bir gelişme düzeyine itmeye yardımcı oldu. Bankacılık teknolojisi ve personel nitelikleri, Kazakistan'da Rusya'dakinden daha güçlüdür.[^153]

### Tahvil piyasası

Ekim 2014'te Kazakistan, 14 yıldır ilk yurt dışı dolar tahvillerini piyasaya sürdü.[^154] 5 Ekim 2014 tarihinde 2.5 milyar dolarlık 10 ve 30 yıllık tahvil ihraç etti ve bu, ülkenin 2000 yılından bu yana ilk dolar cinsinden denizaşırı satışıydı.[^155] Midswaps'ın 1.5 puan üzerinde 1.5 milyar dolarlık 10 yıllık dolarlık tahvilleri ve midswap'lara göre iki puanlık 1 milyar dolarlık 30 yıllık borcu elde etmek için sattı.[^156] Ardından ülke 11 milyar dolarlık teklif aldı.[^157]

### Konut piyasası

![Almatı Televizyon Kulesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/TV-Turm_Almaty_-_3.jpg/1280px-TV-Turm_Almaty_-_3.jpg)
*Almatı Televizyon Kulesi (Michael Grau, CC-BY-SA-3.0)*

Kazakistan'ın konut pazarı 2010'dan beri büyümüştür.[^158] 2013 yılında, Kazakistan'daki toplam konut alanı 336,1 milyon metrekare olarak gerçekleşti.[^159] Konut stoku yıl içinde yaklaşık %11 artışla 32.7 milyon kareye yükseldi.[^160] 2012 ve 2013 yılları arasında, Kazak vatandaşı başına düşen yaşam alanı 19,6'dan 20,9 metrekareye yükseldi.[^161] Kentsel alanlar, ülkenin konut stokunun yüzde 62,5'ini oluşturmaktadır.[^162] [BM](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler)'nin önerilen konut standardı kişi başına 30 metrekare'dir.[^163] Kazakistan, orta vadede konut büyüme oranının yüzde 7 içinde kalması durumunda 2019 veya 2020 yılına kadar BM standartlarına ulaşabilecek.[^164]

### "Nurly Jol" (Nurlu Yol) ekonomi politikası

11 Kasım 2014'te [Kazakistan cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev), [Nur Otan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amanat_%28parti%29) partisinin Siyasi Konseyi'nin uzun bir oturumunda [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana)'da beklenmedik bir ulus devlet konuşması yaptı ve "Nurly Jol" (Nurlu Yol) politikasını tanıttı. Politikanın özeti ise, gelecek birkaç yıl içinde altyapıya devasa devlet yatırımı anlamına gelen yeni bir ekonomi politikası oluşturmak.[^165] "Nurly Zhol" politikası, petrol fiyatında %25'lik düşüş, Batı ile Doğu arasındaki karşılıklı yaptırımlar gibi modern küresel ekonomik ve jeopolitik zorluklar bağlamında ekonomiyi sürdürülebilir büyümeye doğru yönlendirmeye yardımcı olmak için gerekli önleyici tedbirler olarak kabul edilmektedir.[^166] Politika, finans, endüstri ve sosyal refah dahil olmak üzere ekonomik büyümenin tüm yönlerini kapsar, ancak özellikle altyapı ve inşaat işlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımları vurgular.[^167] Hammadde ihracatından elde edilen gelirlerde yakın zamanda yaşanan düşüşler dikkate alındığında, fonlar [Kazakistan Ulusal Fonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Ulusal_Fonu)ndan kullanılacak.[^168]

### Ekonomik rekabet gücü

[Dünya Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bankas%C4%B1) tarafından hazırlanan 2020 İş Yapma Kolaylığı Raporunda Kazakistan, küresel olarak 25. sırada yer aldı ve azınlık yatırımcılarının haklarını korumak için küresel olarak en iyi bir numaralı ülke oldu.[^169] 2013 yılında en rekabetçi 50 ülke arasına girme hedefine ulaşmış ve Eylül 2014'ün başında yayınlanan 2014–2015 [Dünya Ekonomik Forumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ekonomik_Forumu) [Küresel Rekabet Endeksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCresel_Rekabet_Endeksi)'ndeki konumunu korumuştur.[^170] Kazakistan; kurumlar, altyapı, makro ekonomik ortam, yüksek öğrenim ve öğretim, mal piyasası verimliliği, iş gücü piyasası gelişimi, finansal piyasa gelişimi, teknolojik hazırlık, pazar büyüklüğü dahil olmak üzere raporun rekabet gücünün hemen hemen tüm sütunlarında [BDT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu)'deki diğer devletlerin önünde yer almaktadır.[^171] Küresel Rekabet Endeksi, bu sütunların her birinde 1'den 7'ye kadar bir puan verir ve Kazakistan genel olarak 4.4 puan almıştır.[^172]

### Yolsuzluk

2005 yılında, Dünya Bankası Kazakistan'ı [Angola](https://turkipedia.org/tr/wiki/Angola), [Bolivya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bolivya), [Kenya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kenya), [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya) ve [Pakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pakistan) ile eşit düzeyde bir yolsuzluk noktası olarak listeledi.[^173] 2012'de, en az yolsuzluğa maruz kalan ülkeler endeksinde[^174] düşük sırada yer aldı ve Dünya Ekonomik Forumu, ülkede iş yapmanın en büyük sorunu olarak yolsuzluğu listeledi. 2017 OECD raporu ise, Kazakistan'ın kamu hizmeti, yargı, yolsuzluğu önleme araçları, bilgiye erişim ve yolsuzluğun kovuşturulması ile ilgili yasalarda reform yaptığını belirtti.[^175] Kazakistan, [Uluslararası Şeffaflık Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_%C5%9Eeffafl%C4%B1k_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC) gibi kuruluşlar tarafından tanınan yolsuzlukla mücadele reformlarını hayata geçirdi.[^176]

2011'de [İsviçre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0svi%C3%A7re), [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'ndeki rüşvet soruşturmasının bir sonucu olarak, İsviçre banka hesaplarından Kazakistan'ın 48 milyon ABD doları tutarında varlığına el koydu.[^177] ABD yetkilileri, fonların Amerikalı yetkililer tarafından Kazakistan'da petrol veya arama hakları karşılığında Kazak yetkililere ödenen rüşveti temsil ettiğine inanıyordu. İşlemler sonunda ABD'de 84 milyon ABD doları ve İsviçre'de başka bir 60 milyon ABD doları içeriyordu.[^178]

[Federal Soruşturma Bürosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/FBI) ve Kazak Yolsuzlukla Mücadele Dairesi, Şubat 2015'te Karşılıklı Hukuki Yardım Anlaşması imzaladı.[^179]

## Bilim ve teknoloji

Araştırma büyük ölçüde, araştırma personelinin %52'sine ev sahipliği yapan Kazakistan'ın en büyük şehri ve eski başkenti [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'da yoğunlaşmıştır. Kamu araştırması, büyük ölçüde enstitülerle sınırlıdır ve üniversiteler yalnızca simgesel bir katkı yapmaktadır. Araştırma enstitüleri fonlarını [Eğitim ve Bilim Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_E%C4%9Fitim_ve_Bilim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) şemsiyesi altındaki ulusal araştırma konseylerinden almaktadır. Bununla birlikte, bunların çıktıları, pazar ihtiyaçlarından kopma eğilimindedir. İş sektöründe, çok az sanayi kuruluşu araştırma yapar.[^180][^181]

![İyon hızlandırıcı DC-60'ta çalışan Özbek araştırmacılarla işbirliği içindeki Kazakistanlı fizikçiler grubu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/The_irradiation_experiments_at_the_ion_accelerator_DC-60._Astana%2C_Kazakhstan.JPG/1280px-The_irradiation_experiments_at_the_ion_accelerator_DC-60._Astana%2C_Kazakhstan.JPG)
*İyon hızlandırıcı DC-60'ta çalışan Özbek araştırmacılarla işbirliği içindeki Kazakistanlı fizikçiler grubu (BibMak, CC-BY-SA-4.0)*

2010 yılında kabul edilen Hızlandırılmış Endüstriyel ve Yenilikçi Kalkınma için Devlet Programının en iddialı hedeflerinden biri, ülkenin araştırma ve geliştirme harcamalarını 2015 yılına kadar GSYİH'nın %1'ine yükseltmektir. 2013 yılına kadar bu oran GSYİH'nın %0,18'i olarak gerçekleşti. Ekonomik büyüme güçlü kaldığı sürece hedefe ulaşmak zor olacaktır. 2005'ten bu yana, ekonomi, araştırma ve geliştirmeye yönelik gayri safi yurt içi harcamadan daha hızlı (2013'te %6) büyüdü, bu sadece 598 milyon SAGP'den 2005 ile 2013 arasında 714 milyon SAGP'ye yükseldi.[^182]

Kazakistan'da 2010 ile 2011 arasında yenilik harcamaları iki katından fazla artarak 235 milyar KZT'yi (yaklaşık 1.6 milyar ABD doları) veya GSYİH'nın yaklaşık %1,1'ini temsil ediyor. Toplamın yaklaşık %11'i araştırma ve geliştirmeye harcandı. Bu, gelişmiş ülkelerdeki inovasyon harcamalarının yaklaşık %40,70'i ile karşılaştırılır. Bu artış, geleneksel olarak Kazakistan'ın inovasyon harcamalarının büyük kısmını oluşturan makine ve teçhizatın satın alınmasının zararına, ürün tasarımındaki keskin artıştan ve bu dönemde yeni hizmetlerin ve üretim yöntemlerinin kullanılmasından kaynaklanıyordu. Eğitim maliyetleri, inovasyon harcamalarının sadece %2'sini temsil ediyordu ve bu, gelişmiş ülkelere göre çok daha düşük bir paydı.[^183][^184]

![Baykonur Uzay Üssü, dünyanın en eski ve en büyük operasyonel uzay üssüdür](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Soyuz_expedition_19_launch_pad.jpg/1280px-Soyuz_expedition_19_launch_pad.jpg)
*Baykonur Uzay Üssü, dünyanın en eski ve en büyük operasyonel uzay üssüdür (Bill Ingalls, public-domain)*

Aralık 2012'de Cumhurbaşkanı [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev) "Güçlü İş, Güçlü Devlet" sloganıyla [*Kazakistan 2050 Stratejisi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_2050_Stratejisi)ni açıkladı. Bu strateji, Kazakistan'ı 2050 yılına kadar ilk 30 ekonomi arasına çıkarmak için kapsamlı sosyo-ekonomik ve siyasi reformlar önermektedir. Bu belgede, Kazakistan bir bilgi ekonomisine dönüşmesi için kendisine 15 yıl vermektedir. Her beş yıllık planda yeni sektörler oluşturulacak. 2010-2014 yıllarını kapsayan bunlardan ilki, otomobil üretimi, uçak mühendisliği ve lokomotif, yolcu ve kargo vagonlarının üretiminde endüstriyel kapasitenin geliştirilmesine odaklanmıştır. 2019'un ikinci beş yıllık planında hedef, bu ürünler için ihracat pazarları geliştirmek. Kazakistan'ın dünya jeolojik araştırma pazarına girmesini sağlamak için ülke, petrol ve gaz gibi geleneksel maden çıkarma sektörlerinin verimliliğini artırmayı hedefliyor. Aynı zamanda elektronik, lazer teknolojisi, iletişim ve tıbbi ekipmana olan önemi göz önüne alındığında nadir toprak metalleri geliştirmeyi amaçlamaktadır. İkinci beş yıllık plan, küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ'ler) için Bölgelerdeki [KOBİ](https://turkipedia.org/tr/wiki/KOB%C4%B0)'lere hibelerin tahsisi ve mikro kredi için hüküm sağlayan Business 2020 yol haritasının geliştirilmesi ile aynı zamana denk geliyor. Hükûmet ve Ulusal Girişimciler Odası da yeni kurulan şirketlere yardımcı olacak etkili bir mekanizma geliştirmeyi planlıyor.[^185]Sonraki beş yıllık 2050 planlarında, mobil, multimedya, nano ve uzay teknolojileri, robotik, genetik mühendisliği ve alternatif enerji gibi alanlarda yeni endüstriler kurulacak. Ülkeyi sığır eti, süt ürünleri ve diğer tarım ürünleri alanında önemli bir bölgesel ihracatçı haline getirmek amacıyla gıda işleme işletmeleri geliştirilecektir. Düşük getirili, su yoğun mahsul çeşitlerinin yerini bitkisel, yağ ve yem ürünleri alacaktır. 2030 yılına kadar "yeşil ekonomi" ye geçişin bir parçası olarak, arazinin %15'i su tasarrufu sağlayan teknolojilerle yetiştirilecek. Deneysel tarım ve yenilik kümeleri kurulacak ve kuraklığa dayanıklı genetiği değiştirilmiş mahsuller geliştirilecektir.[^186]

Kazakistan 2050 Stratejisi, yeni yüksek teknoloji sektörlerinin gelişmesine izin vermek için 2050 yılına kadar GSYİH'nın %3'ünü araştırma ve geliştirmeye ayırma hedefini belirlemektedir.[^187]

### Dijital Kazakistan

Dijital Kazakistan programı, dijital teknolojilerin uygulanması yoluyla ülkenin ekonomik büyümesini artırmak için 2018 yılında başlatıldı. Kazakistan'ın dijitalleştirme çabaları iki yılda 800 milyar tenge üretti. Program 120.000 iş yaratılmasına yardımcı oldu ve ülkeye 32.8 milyar tenge yatırım çekti. Tüm kamu hizmetlerinin %82'si Dijital Kazakistan programının bir parçası olarak otomatik hale geldi.[^188]

## Demografi

![Yaş piramidi, 2020](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Population_pyramid_Kazakhstan_2020.jpg)
*Yaş piramidi, 2020 (CIA World Factbook, public-domain)*

[Amerika Birleşik Devletleri Nüfus Sayım Bürosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri_Say%C4%B1m_B%C3%BCrosu) Uluslararası Veritabanı, Kazakistan'ın nüfusunu 18,9 milyon (Mayıs 2019) olarak listeler.[^189] Dünya Nüfus Beklentilerinin 2019 revizyonu[^190][^191] gibi [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler) kaynakları ise 18.319.618 olarak tahmin etmektedir. Resmî tahminler ise, Kazakistan'ın nüfusunun Mayıs 2020 itibarıyla 18,711 milyon olduğunu gösteriyor.[^192] Kazakistan İstatistik Ajansı'na göre, 2013 yılında Kazakistan'ın nüfusu geçen yıla oranla %1,7 artışla 17.280.000'e yükseldi.[^193]

2009 nüfus tahmini, Ocak 1999'daki son nüfus sayımında bildirilen nüfustan %6,8 daha fazladır. 1989'dan sonra başlayan nüfus düşüşü durakladı ve muhtemelen tersine döndü. Erkekler ve kadınlar, sırasıyla nüfusun %48,3'ünü ve %51,7'sini oluşturmaktadır.

### Etnik gruplar

![Orta Asya'daki etknik grupların haritası, 1992](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Central_Asia_Ethnic_en.svg/1280px-Central_Asia_Ethnic_en.svg.png)
*Orta Asya'daki etknik grupların haritası, 1992 (Pmx, CC-BY-SA-3.0)*

2018 itibarıyla, etnik [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) nüfusun %67,5'ini oluştururken, [Kazakistan'daki Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27daki_Ruslar)'ın oranı ise %19,8'dir.[^194] Diğer gruplar arasında [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) (%1,3), [Ukraynalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar) (%2,1), [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) (%2,8), [Beyaz Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belaruslular), [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) (%1,4), [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler), [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [Dunganlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dunganlar), [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar), [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar), [Polonyalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar)[^195] ve [Litvanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Litvanlar) bulunmaktadır. [Ukraynalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar), [Koreliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koryo-saram), [Volga Almanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1) (%1,1), [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler),[^196] [Ahıska Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri) ve rejimin Rus siyasi muhalifleri gibi bazı azınlıklar, 1930'larda ve 1940'larda [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) tarafından Kazakistan'a sürüldü.

Önemli Rus göçü, [Kruşçev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikita_Kru%C5%9F%C3%A7ev) döneminde [Bakir Topraklar Projesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakir_Topraklar_Projesi) ve [Sovyet uzay programı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_uzay_program%C4%B1) ile de bağlantılıydı.[^197] 1989'da etnik Ruslar nüfusun %37,8'ini oluştururken, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ülkenin 20 bölgesinin yalnızca 7'sinde çoğunluğu elinde tutuyordu. 1991'den önce Kazakistan'da yaklaşık 1 milyon [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) vardı, çoğu Volga Almanlarının torunları [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Kazakistan'a sürüldü. [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1)ndan sonra çoğu [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya)'ya göç etti.[^198] Küçük [Pontus Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumlar%C4%B1) azınlığının çoğu üyesi [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan)'a göç etti. 1930'ların sonlarında Sovyetler Birliği'ndeki binlerce Koreli de Orta Asya'ya sürüldü. Bu insanlar artık [Koryo-saram](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koryo-saram) olarak biliniyor. 1990'lara, 1970'lerde başlayan bir süreç olan, ülkedeki Rusların ve Volga Almanlarının çoğunun göçü damgasını vurdu. Bu, yerli Kazakları en büyük etnik grup haline getirdi. Kazakistan nüfusunun artmasındaki diğer faktörler, yüksek doğum oranları ve etnik Kazakların [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in), [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) ve [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'dan Kazakistan'a göç etmesidir.

### Diller

Kazakistan resmi olarak iki dilli bir ülkedir. Nüfusun %64,4'ü tarafından yerli olarak konuşan [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) ([Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ailesinin bir parçası)[^199] "devlet" dili statüsündeyken, çoğu Kazak tarafından konuşulan [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) "resmi" dildir[^200] ve iş, hükûmet ve etnik gruplar arası iletişimde rutin olarak kullanılmaktadır. Ancak 2018'den itibaren [Cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) [Nursultan Nazarbayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nursultan_Nazarbayev) tarafından [Parlamento](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Cumhuriyeti_Parlamentosu)da Rusça kullanılması yasaklanmıştır.[^201]

[Hükûmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_h%C3%BCk%C3%BBmeti) Ocak 2015'te [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)nin kullanıldığı Kazakçanın 2025 yılına kadar kademeli olarak [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri)ne geçirileceğini duyurdu.[^202] Kazakistan'da konuşulan diğer azınlık dilleri arasında [Özbekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e), [Ukraynaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynaca), [Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca), [Kırgızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca) ve [Tatarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarca) sayılabilir. [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1)ndan bu yana [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)nin yanı sıra [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) de gençler arasında popülerlik kazandı.[^203] Nazarbayev 2019'daki istifa konuşmasında, gelecekte Kazakistan halkının üç dil (Kazakça, Rusça ve İngilizce) konuşacağını öngördü.[^204]

Oktay Sinanoğlu, Bye Bye Türkçe kitabında yabancı dilde eğitimi eleştirirken Kazakistan'ı örnek verir: SSCB döneminde Kazakistan'da Rusça eğitim veren okullardan mezun olanlara avantajlar verilir. Kitabın yazıldığı 2000 yılında Kazakların %40 Kazakça bilmez.[^205]

### Din

2022 Nüfus Sayımına göre, nüfusun %74'i [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman), %14'ü [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k), %2'si dinsiz'dir % 11'i ise Cevapsız bırakmış veya diğer seçeneğini işaretlemiştir.

![Yükseliş Katedrali, Almatı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Zenkov_Cathedral_Winter.jpg/1280px-Zenkov_Cathedral_Winter.jpg)
*Yükseliş Katedrali, Almatı (Andyrejoices, CC-BY-SA-3.0)*

Dini özgürlükler, Kazakistan Anayasasının 39. Maddesi ile güvence altına alınmıştır. Madde 39, "İnsan hakları ve özgürlükleri hiçbir şekilde kısıtlanamaz" der. 14. madde "dini temelde ayrımcılığı" yasaklar ve 19. madde herkesin "etnik, parti ve dini bağını belirleyip belirtmeme hakkına" sahip olmasını sağlar. Anayasa Konseyi geçmişte, bazı kişilerin dinlerini uygulama haklarını sınırlayan bir yasa tasarısının anayasaya aykırı olduğuna karar vererek bu hakları onayladı. Kazakistan'daki en büyük din [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'dır. Ardından [Ortodoks Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) gelmektedir. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından on yıllarca süren dini baskıdan sonra, bağımsızlığın gelişi, kısmen din yoluyla etnik kimliğin ifadesinde bir artışa neden oldu. Dini inançların özgürce uygulanması ve tam din özgürlüğünün tesis edilmesi, dini faaliyetlerin artmasına neden oldu. Birkaç yıl içinde yüzlerce [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami), [kilise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilise) ve diğer ibadethaneler inşa edildi ve dini dernek sayısı 1990'da 670 iken, günümüzde 4.170'e yükseldi.[^206]

Bazı rakamlar herhangi [mezhebe bağlı olmayan Müslümanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezhepsiz_M%C3%BCsl%C3%BCman)ın[^207] çoğunluğu oluşturduğunu gösterirken diğerleri ülkedeki Müslümanların çoğunun [Hanefilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik) mezhebinden sonra [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) olduğunu göstermektedir.[^208] Bunlar arasında nüfusun yaklaşık %60'ını oluşturan etnik Kazaklar ile etnik Özbekler, Uygurlar ve Tatarlar bulunmaktadır.[^209] %1'den daha azı Sünni [Şâfiîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eafiilik) mezhebinin bir parçasıdır (özellikle Çeçenler). Ayrıca bazı [Ahmedî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed%C3%AElik) Müslümanlar da var.[^210] Kazakistan'da toplam 2.300 cami var,[^211] hepsi bir baş [müftü](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCft%C3%BC) tarafından yönetilen "Kazakistan Müslümanları Ruhani Derneği"ne bağlıdır.[^212] [Kurban Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurban_Bayram%C4%B1) da ülke genelinde bayram olarak kabul edilmektedir.[^213] Nüfusun dörtte biri, etnik [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), [Ukraynalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar) ve [Beyaz Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belaruslular) dahil olmak üzere [Rus Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Ortodoks_Kilisesi)'tur.[^214] Diğer [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) grupları arasında [Roma Katolikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi), [Yunan Katolikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_Katolikleri) ve [Protestanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) bulunmaktadır.[^215] Toplam 258 Ortodoks kilisesi, 93 Katolik kilisesi (9 Yunan Katolik) ve 500'ün üzerinde Protestan kilisesi ve ibadethanesi bulunmaktadır. Rus Ortodoks Noel'i de Kazakistan'da bayram olarak kabul edilmektedir.[^216] Diğer dini gruplar arasında [Yahudilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudilik), [Bahâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahai_%C4%B0nanc%C4%B1), [Hinduizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hinduizm), [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) ve [İsa Mesih'in Son Zaman Azizler Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa_Mesih%27in_Son_Zaman_Azizler_Kilisesi) bulunmaktadır.[^217]

### Eğitim

![Kazak Ulusal Sanat Üniversitesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Palace_of_Arts_Shabyt.jpg/1280px-Palace_of_Arts_Shabyt.jpg)
*Kazak Ulusal Sanat Üniversitesi (Ken and Nyetta, CC-BY-2.0)*

Eğitim evrenseldir ve [ortaöğretim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta%C3%B6%C4%9Fretim) kadar zorunludur ve [yetişkin okuryazarlık oranı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okuryazarl%C4%B1k_oran%C4%B1na_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_listesi) %99,5'tir.[^218] Bu istatistikler ortalama olarak Kazakistan'daki hem kadınlara hem de erkeklere eşittir.[^219]

Eğitim üç ana aşamadan oluşur: ilköğretim (1-4. Sınıflar), temel genel eğitim (5-9. Sınıflar) ve üst düzey eğitim (10-11 veya 12. sınıflar) sürekli genel eğitim ve mesleki eğitim olarak ikiye ayrılır. Mesleki Eğitim genellikle üç veya dört yıl sürer.[^220] Son zamanlarda, birkaç ortaokul, uzmanlık okulları, magnet okulları, [gymnasium](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gymnasium_%28okul%29)lar, [lise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lise)ler ve dilbilimsel ve teknik gymnasiumlar kurulmuştur. Orta [meslekî eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meslek%C3%AE_e%C4%9Fitim), özel mesleki veya teknik okullarda, lise veya kolejlerde ve meslek okullarında verilmektedir.[^221]

Ülkede üniversiteler, akademiler ve enstitüler, konservatuvarlar, yüksek okullar ve yüksek okullar bulunmaktadır. Üç ana seviye vardır: seçilen çalışma alanının temellerini sağlayan ve Lisans derecesi ödülüne götüren temel yüksek öğretim; öğrencilere Uzmanlık Diploması'nın verildiği özel yüksek öğrenim; ve yüksek lisans derecesine götüren bilimsel-pedagojik yüksek öğrenim. Lisansüstü eğitimle, Kandidat Nauk ("Bilim Adayı") ve Bilim Doktoru'na (Doktora) elde edilebilir. Eğitim ve Yüksek Öğrenim Kanunlarının kabul edilmesiyle özel bir sektör kurulmuş ve çeşitli özel kuruluşlara ruhsat verilmiştir.

Kazakistan'da 2.500'den fazla öğrenci toplam 9 milyon dolarlık öğrenci kredisi için başvuruda bulundu. En fazla öğrenci kredisi [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1), [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana) ve [Kızılorda](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lorda)'dan talep edildi.[^222]

Kazakistan'daki eğitim ve beceri geliştirme programları da uluslararası kuruluşlar tarafından desteklenmektedir. Örneğin, 30 Mart 2015'te, Dünya Bankalarının İcra Direktörleri Grubu, Kazakistan'daki Beceriler ve İş projesi için 100 milyon dolarlık bir krediyi onayladı.[^223] Proje, işsiz, verimsiz bir şekilde serbest meslek sahibi ve eğitime ihtiyacı olan mevcut çalışanlara ilgili eğitim vermeyi amaçlamaktadır.[^224]

## Kültür

![Kazakistanlı sanatçılar, Orta Asya Barışı Koruma Taburu'nun açılış törenleri sırasında gala konserinin bir parçası olarak uzun binicilik mirasını sergiliyor.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8a/Equestrian_sports_in_Kazakhstan.JPEG)
*Kazakistanlı sanatçılar, Orta Asya Barışı Koruma Taburu'nun açılış törenleri sırasında gala konserinin bir parçası olarak uzun binicilik mirasını sergiliyor. (SSGT Jeremy T. Lock, public-domain)*

Rus kolonizasyonundan önce Kazaklar, göçebe kırsal ekonomilerine dayanan oldukça gelişmiş bir kültüre sahipti. 8. yüzyılda [Araplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar)ın bölgeye gelmesiyle [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) kültürü kazandırılmıştır. Başlangıçta [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan)'ın güney kesimlerinden kuzeye doğru yayıldı.[^225] [Sâmânîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2m%C3%A2n%C3%AEler), gayretli misyonerlik çalışmalarıyla dinin kök salmasına yardımcı oldu. [Altın Orda Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti), 14. yüzyılda bölgedeki kabileler arasında İslam'ı daha da yaydı.[^226]

Kazakistan, edebiyat, bilim ve felsefeye çok sayıda önde gelen katılımcıya ev sahipliği yapmaktadır: [Abay Kunanbayoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abay_Kunanbayo%C4%9Flu), [Muhtar Avezov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhtar_Avezov), [Gabit Musirepov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gabit_Musirepov), [Kanysh Satpayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanysh_Satpayev), [Muhtar Şahanov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhtar_%C5%9Eahanov), [Saken Seyfullin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saken_Seyfullin), [Jambıl Jabayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jamb%C4%B1l_Jabayev) ve diğerleri.

Turizm, Kazakistan'da hızla büyüyen bir sektördür ve uluslararası turizm ağına katılmaktadır. 2010 yılında Kazakistan, turizmle ilgili kuruluşların Üç Bölgeli Şemsiyesi olan Bölge Girişimi'ne (TRI) katıldı. TRI, üç bölge arasında bir bağlantı görevi görüyor: [Güney Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Asya), [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa). [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan), [Bangladeş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banglade%C5%9F), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), Kazakistan, [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan), [Nepal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nepal), [Pakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pakistan), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Sri Lanka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sri_Lanka), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'da bu girişimde bulunmaktadır.

### Edebiyat

![Kazak denemeci ve şair Abay Kunanbayoğlu'nun onuruna Sovyetler Birliği'nin 1965 yılında bastığı bir posta pulu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/USSR_stamp_A.Qunanbayuli_1965_4k.jpg/1280px-USSR_stamp_A.Qunanbayuli_1965_4k.jpg)
*Kazak denemeci ve şair Abay Kunanbayoğlu'nun onuruna Sovyetler Birliği'nin 1965 yılında bastığı bir posta pulu (Post of the Soviet Union, designer V. Zavyalov; processed by Andrei Sdobnikov, public-domain)*

Kazak edebiyatı, "Orta Asya'daki [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) tarafından [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) olarak üretilen hem sözlü hem de yazılı edebiyat eseri" olarak tanımlanmaktadır.[^227] Kazak edebiyatı, [Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Kazak Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) dönemi de dahil olmak üzere mevcut Kazakistan topraklarından doğmuştur. Tarih boyunca Kazakistan'da ikamet eden Türk kavimlerinin edebiyatı ve etnik Kazaklar tarafından yazılan edebiyat da dahil olmak üzere birkaç tamamlayıcı temayla bazı örtüşmeler vardır.

6. ve 8. yüzyılların [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) yazılı kaynaklarına göre, Kazakistan'daki [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)nın sözlü şiir geleneği vardı. Bunlar daha önceki dönemlerden geldi ve öncelikle ozanlar tarafından aktarıldı: profesyonel hikâye anlatıcıları ve müzik icracıları.[^228] Bu geleneğin izleri, iki erken Türk hükümdarı ("kağanlar") [Kül Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin) ve [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan)'ın egemenliğini anlatan, MS 5-7. Yüzyıllara tarihlenen [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'nda gösterilmektedir. Kazaklar arasında ozan, sadece olmasa da, esasen erkek mesleğiydi. En azından 17. yüzyıldan beri Kazak ozanlar iki ana kategoriye ayrılabilir: başkalarının eserlerini aktaran zhırawlar (zhiraus, žyraus), genellikle kendi orijinal eserlerini yaratmayan ve ekleyenler; ve kendi şiirlerini, hikâyelerini veya şarkılarını doğaçlama yapan veya yaratan aqyns (akınlar).[^229] [Didaktik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Didaktik_%C5%9Fiir) terimler, zarafet tolgaws ve [epik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Epik_%C5%9Fiir) zhırlar gibi çeşitli türlerde eserler vardı.[^230] Bu tür masalların kökenleri çoğu kez bilinmemekle birlikte, çoğu Kazak şiirinin ve nesrinin ikinci yarıda ilk kez yazıldığı zamana kadar, bunların çoğu onları yarattığı veya aktardığı varsayılan yakın veya daha uzak geçmişe ait ozanlar ile ilişkilendirildi.

### Müzik

![Nevruz ile ilgili bir posta pulu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Stamp_of_Kazakhstan_659.jpg)
*Nevruz ile ilgili bir posta pulu (Post of Kazakhstan, public-domain)*

![Dimash Kudaibergen](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Kudaibergen_at_New_Wave_in_2019.jpg/1280px-Kudaibergen_at_New_Wave_in_2019.jpg)
*Dimash Kudaibergen (laura\_\_\_dear, CC-BY-SA-3.0)*

Kazakistan, Kazak Devleti Halk Enstrümanları Kurmangazi Orkestrası, Kazak Devlet Filarmoni Orkestrası, Kazak Ulusal Operası ve Kazak Devlet Oda Orkestrası'na ev sahipliği yapmaktadır. Halk çalgı orkestrası adını 19. yüzyılda yaşamış ünlü besteci ve [dombra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dombra)sanatçısı [Kurmangazi Sağırbayoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurmangazi_Sa%C4%9F%C4%B1rbayo%C4%9Flu)'ndan almıştır. 1931'de kurulan Müzikal-Dramatik Eğitim Koleji, müzik için ilk yüksek öğretim enstitüsüdür. İki yıl sonra ise Kazak Halk Çalgıları Orkestrası kuruldu.[^231] Asyl Mura Vakfı, hem geleneksel hem de klasik Kazak müziğinin harika örneklerinin tarihi kayıtlarını arşivleyip yayınlamaktadır.

Geleneksel Kazak müziğine atıfta bulunurken, otantik folkloru "folklor" dan ayırmak gerekir. İkincisi, gelecek nesiller için geleneksel müziği korumayı amaçlayan akademik olarak eğitilmiş sanatçılar tarafından yürütülen müziği ifade eder. Yeniden yapılandırılabildiği kadarıyla, Kazakistan'ın güçlü bir Rus etkisinden önceki döneme ait müziği, enstrümantal müzik ve vokal müzikten oluşuyor. Enstrümantal müzik, parçalarla ("Küy") solistler tarafından icra ediliyor. Birçok Küy başlığı hikâyelere atıfta bulunduğundan, metin genellikle müzik için arka planda (veya "programda") görülür. Vokal müziği, düğün gibi bir törenin parçası olarak (çoğunlukla kadınlar tarafından icra edilir) veya bir şölenin parçası olarak kullanılır. Burada alt türlere ayrılabiliriz: sadece tarihsel gerçekleri değil aynı zamanda kabilenin soy ağacını, aşk şarkılarını, didaktik dizeleri de içeren destansı şarkılar; ve özel bir form olarak, iki veya daha fazla şarkıcının halka açık (Aitys) kompozisyonu, diyalog karakteri ve genellikle beklenmedik bir şekilde açıkçası içerik olarak.

Kazakistan'daki müzik hayatında Rus etkisi iki alanda görülebilir: Birincisi, opera sahneli konser evleri, konservatuvarlar, Avrupa müziğinin icra edildiği ve öğretildiği konservatuvarlar gibi müzikal akademik kurumların tanıtılması ve ikincisi, birleştirmeye çalışılarak. Kazak geleneksel müziğini bu akademik yapılara dönüştürüyor. Önce [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), ardından [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından kontrol edilen Kazakistan'ın halk ve klasik gelenekleri, etnik Rus müziği ve Batı Avrupa müziğiyle bağlantılı hale geldi. 20. yüzyıldan önce Kazak halk müziği, besteciler, müzik eleştirmenleri ve müzikologlardan oluşan etnografik araştırma ekipleri tarafından derlenmiş ve incelenmiştir. 19. yüzyılın ilk yarısında, Kazak müziği doğrusal notasyonla yazılmıştır. Bu dönemin bazı bestecileri Kazak halk şarkılarını Rus tarzı Avrupa klasik müziğine ayarladılar.

Kazaklar ise 1931 yılına kadar kendi müziklerini nota yazmadılar. Daha sonra Sovyetler Birliği'nin bir parçası olarak Kazak halk kültürü, siyasi ve sosyal huzursuzluğu önlemek için tasarlanmış bir şekilde teşvik edildi. Sonuç olarak, gerçek Kazak halk müziğinin hafif bir türeviydi. 1920'de Rus yetkili [Aleksandr Zatayevich](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandr_Zatayevich), melodiler ve Kazak halk müziğinin diğer unsurları ile önemli sanat eserleri yarattı. 1928'den başlayarak ve 1930'larda hızlanarak, geleneksel Kazak enstrümanlarını, perdelerin ve tellerin sayısını artırmak gibi Rus tarzı topluluklarda kullanılmak üzere uyarladı.[^232]

Günümüzde, Avrupa müzik tarzlarının ağır etkisinden önce uygulandığı şekliyle geleneksel müziği yeniden keşfetme çabası olarak tanımlanabilir. Performansların kalitesi ve özgünlük arayışı göz ardı edilemese de, geleneksel halk müziği içinde icra eden çağdaş müzisyenlerin hepsinin iyi eğitimli profesyoneller (Rauchan Orazbaeva, Ramazan Stamgazi) olduğunu hatırlamak metodolojik nedenlerden dolayı önemlidir.

Bir diğer yön ise, geleneksel miraslarını batı kültürlerinden öğrendikleri müziğe dahil etmeyi amaçlayan genç besteciler kuşağından ve [rock](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rock_m%C3%BCzik) ve [caz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caz) müzisyenlerinden ortaya çıkıyor, böylece sırasıyla etnik "etnik çağdaş klasikler" için yeni bir sahne oluşturuyorlar. Kazak müziğinin öncü isimlerine [Bibigül Tölegenova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bibig%C3%BCl_T%C3%B6legenova), [Roza Rımbayeva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roza_R%C4%B1mbayeva), [Dimash Kudaibergen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimash_Kudaibergen) ve [Batırhan Şükenov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1rhan_%C5%9E%C3%BCkenov) gibi isimler örnek verilebilir.

### Mutfak

Kazak mutfağında, çiftlik hayvanı eti çeşitli şekillerde pişirilebilir ve genellikle çeşitli geleneksel ekmek ürünleri ile servis edilir. İçecekler ise genel olarak [siyah çay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyah_%C3%A7ay), [ayran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayran) ve [kımız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1m%C4%B1z) gibi geleneksel sütten elde edilen içecekleri içerir. Geleneksel bir Kazak yemeği sofrada çok sayıda [meze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meze), ardından [çorba](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orba), [pilav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pilav) ve [Beşbarmak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fbarmak) gibi bir veya iki ana yemek içerir. Ayrıca fermente kısrak sütünden yapılan kımız da çokça tüketilmektedir.[^233]

### Spor

![Astana Arena'nın açılışı, 2009](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/FC_Astana_vs._Celtic_FC_UCL_2017.jpg/1280px-FC_Astana_vs._Celtic_FC_UCL_2017.jpg)
*Astana Arena'nın açılışı, 2009 (ChelseaFunNumberOne, CC-BY-SA-4.0)*

Kazakistan sürekli olarak Olimpiyatlarda performans sergiliyor. Özellikle [boks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Boks)ta başarılıdır. Bu, Orta Asya ulusuna biraz dikkat çekti ve sporcularının dünya bilincini artırdı. [Dmitri Karpov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dmitri_Karpov) ve [Olga Rıpakova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Olga_R%C4%B1pakova), Kazakistan'ın en önemli atletlerindendir. Dmitri Karpov, [2004 Yaz Olimpiyatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/2004_Yaz_Olimpiyatlar%C4%B1), [2003](https://turkipedia.org/tr/wiki/2003_D%C3%BCnya_Atletizm_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) ve [2007](https://turkipedia.org/tr/wiki/2007_D%C3%BCnya_Atletizm_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) Dünya Atletizm Şampiyonalarında bronz madalya alan bir [dekatlon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dekatlon)cudur. Olga Rıpakova ise, [2012 Yaz Olimpiyatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/2012_Yaz_Olimpiyatlar%C4%B1)'nda, [2011 Dünya Atletizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/2011_D%C3%BCnya_Atletizm_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) ve Altın Şampiyonası'nda gümüş madalya alan, üçlü atlama (kadınlar) konusunda uzmanlaşmış bir atlettir. [2014 Kış Olimpiyatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/2014_K%C4%B1%C5%9F_Olimpiyatlar%C4%B1)'te ve [2022 Kış Olimpiyatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/2022_K%C4%B1%C5%9F_Olimpiyatlar%C4%B1) için [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1) aday olmuştur. Ayrıca [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana) ve Almatı [2011 Asya Kış Oyunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/2011_Asya_K%C4%B1%C5%9F_Oyunlar%C4%B1)na ev sahipliği yaptı.[^234]

### Medya

![Uluslararası Astana Aksiyon Filmleri Festivali, 2010](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Red_Carpet_at_AIAFF.jpg/1280px-Red_Carpet_at_AIAFF.jpg)
*Uluslararası Astana Aksiyon Filmleri Festivali, 2010 (K Zhestovskaya, CC-BY-SA-3.0)*

Kazakistan, [Sınır Tanımayan Gazeteciler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1n%C4%B1r_Tan%C4%B1mayan_Gazeteciler) tarafından derlenen [Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Bas%C4%B1n_%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC_Endeksi)'nde 180 ülke arasında 161. sırada yer alıyor.[^235] Hükûmetin davacı sıfatıyla 2002 Mart ayı ortalarında verdiği bir mahkeme emri, [''Respublika''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Respublika_%28Kazakistan_gazetesi%29)'nın basımı üç ay süreyle durduracağını belirtti.[^236] Bu karar, gazetenin *Respublika Değil* gibi başka başlıklar altında basılmasıyla iptal edildi.[^237] 2014 yılının başlarında bir mahkeme, küçük tirajlı *Assandi-Times* gazetesine de Respublika grubunun bir parçası olduğunu söyleyerek yayın durdurma emri çıkardı. [İnsan Hakları İzleme Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_%C4%B0zleme_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC): "Bu saçma dava, Kazak yetkililerin eleştirel medyaya zorbalık yapmak için sessizliğe gitmeye ne kadar istekli olduklarını gösteriyor." şeklinde açıklama yaptı.[^238] [ABD Dışişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri%29) Demokrasi, İnsan Hakları ve Çalışma Bürosu'nun (DRL) desteğiyle, Amerikan Barolar Birliği Hukukun Üstünlüğü Girişimi, Kazakistan'da ifade özgürlüğünü ve gazetecilik haklarını desteklemek için [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1)'da bir medya destek merkezi açtı.

### UNESCO Dünya Mirası

Kazakistan, [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO) [Dünya Mirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Miras%C4%B1) listesinde üç kültürel ve iki doğal alana sahiptir:[^239]

- [Hoca Ahmed Yesevi Türbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca_Ahmed_Yesevi_T%C3%BCrbesi) (2003)
- [Tamgalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tamgal%C4%B1) Arkeolojik Manzarası içindeki Petroglifler ve Korgalzhyn ve Nauryzumsky rezervleri (2004)
- [İpek Yolu: Çangan-Tanrı Dağları Koridoru Güzergâh Ağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu%3A_%C3%87angan-Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1_Koridoru_G%C3%BCzerg%C3%A2h_A%C4%9F%C4%B1) (2014)

Doğal sit alanları:

- [Sarıarka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1arka) (2008)
- Batı [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1) (2016)

## Üyesi olduğu uluslararası kuruluşlar

- [Bağımsız Devletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_Devletler_Toplulu%C4%9Fu)
- [Şanghay İşbirliği Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanghay_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)
- [Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa-Atlantik_Ortakl%C4%B1k_Konseyi)
- [Bireysel Ortaklık Eylem Planı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bireysel_Ortakl%C4%B1k_Eylem_Plan%C4%B1)
- [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_T%C3%BCrk_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)
- [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler)
- [Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)
- [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO)[^240]
- [Nükleer Tedarikçiler Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_Tedarik%C3%A7iler_Grubu)
- [Dünya Ticaret Örgütü](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_Ticaret_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC)[^241]
- [İslam İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)

## Ayrıca bakınız

- [Kazakistan'ın idari yapılanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27%C4%B1n_idari_birimleri)
- [Kazakistan'ın ilçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27%C4%B1n_il%C3%A7eleri)
- [Kazakistan'da siyaset](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan%27da_siyaset)
- [Kazpost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazpost)

## Dış bağlantılar

- [Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı](http://www.akorda.kz/kz)
- [Kazakistan Parlamentosu](http://www.parlam.kz/en)
- [Kazakistan Hükümeti](https://primeminister.kz/en)
- [Kazakistan Cumhuriyeti E-Hükümeti](https://egov.kz/cms/en)
- [Kazakistan resmi istatistikleri](http://www.stat.kz/Pages/default.aspx)

**Genel bilgiler**

- [2008 İnsan Hakları Raporu: Kazakistan. Devlet Dairesi; Demokrasi, İnsan Hakları ve Çalışma Bürosu](http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119135.htm)
- [BBC News](https://turkipedia.org/tr/wiki/BBC_News)'te [Ülke Profili](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm)
- ABD Devlet Bakanlığından [Kazakistan](http://www.state.gov/p/sca/ci/kz/) bilgileri
- [Kongre Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kongre_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)'nden [Dünya Portalları](http://www.loc.gov/rr/international/amed/kazakhstan/kazakhstan.html)
- [Kazakhstan](https://web.archive.org/web/20160304053245/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kazakhstan.htm) at *UCB Libraries GovPubs*
- [World Bank Data & Statistics for Kazakhstan](https://web.archive.org/web/20110929170237/http://www.worldbank.org.kz/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KAZAKHSTANEXTN/0,,contentMDK:20212143~menuPK:361895~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:361869,00.html)
- [Kazakistan İnternet Ansiklopedisi](http://ru.encyclopedia.kz)
- [Country Facts](http://www.kazakhstandiscovery.com/kazakhstan-facts.html) from [Kazakhstan Discovery](http://www.kazakhstandiscovery.com)
- [Kazak Destanları](http://aton.ttu.edu/turkishlist.asp)
- [Kazakistan Halkı Özellikleri](http://www.bilgisahibiyim.com/2010/08/30/kazaklar-kazakistan-halki-turk-uluslari/)

[^1]: Kazakistan'ın Nüfusu 20 Milyona Ulaştı. Başkan Tokayev Yurttaşlarını Kutladı. kursiv.kz, 16 Kasım 2023. <https://kz.kursiv.media/en/2023-11-16/kazakhstans-population-reaches-20-million-president-tokayev-has-congratulated-his-fellow-citizens>
[^2]: Galiev, Anuar. Modern Kazakistan'da Geleneksel Kurumlar. Src-h.slav.hokudai.ac.jp, 1998. <http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html>
[^3]: Zarakhovich, Yuri. Kazakistan Güçlü Biçimde Ortaya Çıkıyor. Time, 27 Eylül 2006. <http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html>
[^4]: USGS Gümüş Üretim İstatistikleri. <https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf>
[^5]: Demokrasi Endeksi 2010: Demokrasi Geri Çekiliyor. Economist Intelligence Unit, 6 Aralık 2010. <https://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf>
[^6]: Demokrasi Endeksi 2022. <https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/>
[^7]: Origin and meaning of the name cossack by Online Etymology Dictionary. <https://www.etymonline.com/word/cossack>
[^8]: Early Paleolithic in South and East Asia. Mouton, 1978. <https://www.worldcat.org/oclc/555831062>
[^9]: According to Allentoft et al. (2015) and Haak et al. (2015)
[^10]: Beckwith 2009, p. 49: "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."
[^11]: Beckwith 2009, p. 68 "Modern scholars have mostly used the name Saka to refer to Iranians of the Eastern Steppe and Tarim Basin"
[^12]: Dandamayev 1994, p. 37 "In modern scholarship the name 'Sakas' is reserved for the ancient tribes of northern and eastern Central Asia and Eastern Turkestan to distinguish them from the related Massagetae of the Aral region and the Scythians of the Pontic steppes. These tribes spoke Iranian languages, and their chief occupation was nomadic pastoralism."
[^13]: "Kazakhstan to c. AD 1700". Encyclopædia Britannica. 11 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 21 Aralık 2020 <https://www.britannica.com/place/Kazakhstan/Cultural-life#toc73648>
[^14]: "Country Briefings: Kazakhstan" . The Economist. 8 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 21 Aralık 2020 <https://www.economist.com/unknown/2003/12/10/history-in-brief?zid=306&ah=1b164dbd43b0cb27ba0d4c3b12a5e227>
[^15]: "Russian Colonization and the Genesis of Kazak National Consciousness". S. Sabol (2003). Springer. p.27 ISBN 0230599427
[^16]: "Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview". Edward A. Allworth, Edward Allworth (1994). Duke University Press. p. 10. ISBN 0822315211
[^17]: Darrel P. Kaiser (2006). Origin & Ancestors Families Karle & Kaiser Of the German-Russian Volga Colonies. Darrel P. Kaiser. ISBN 978-1-4116-9894-9. 26 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi <https://books.google.com/books?id=He-n20u0pW0C>
[^18]: Rafis Abazov, “The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia”, Palgrave Macmillan, USA, 2008, s.70.
[^19]: "Kazakhstan". Encyclopædia Britannica. 16 December 1991. 17 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 21 Aralık 2020 <https://www.britannica.com/place/Kazakhstan>
[^20]: "Kazakhstan". Microsoft Encarta Online Encyclopedia. 2005y. 15 Nisan 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 21 Aralık 2020 <https://web.archive.org/web/20050415185833/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html>
[^21]: The Kazakh Catastrophe. Simon Ertz. <http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf>
[^22]: Famine in the Steppe. <http://monderusse.revues.org/2623?file=1>
[^23]: Children of the gulag live with amnesia 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi at the Wayback Machine, Taipei Times, 1 January 2007 <http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918>
[^24]: Flynn, Moya (1994). Migrant Resettlement in the Russian Federation: Reconstructing 'Homes' and 'Homelands' 5 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi at the Wayback Machine. Anthem Press. p. 15. ISBN 1-84331-117-8 <https://books.google.com.tr/books?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^25]: Keenan, Jillian. "Kazakhstan's Painful Nuclear Past Looms Large Over Its Energy Future". The Atlantic. 2 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 22 Aralık 2020 <https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/05/kazakhstans-painful-nuclear-past-looms-large-over-its-energy-future/275795/>
[^26]: David Lane, “Soviet Society Under Perestroika”, Routledge, USA, 1992, s.14-15
[^27]: Единая платформа интернет-ресурсов государственных органов (ЕПИР ГО). <https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/press/news/details/133931?lang=kk>
[^28]: Kazakhstan removes First President's Day from list of public holidays. <https://interfax.com/newsroom/top-stories/82929/>
[^29]: Kazakistan: Nazarbayev’in vakfına ait bankanın devrinin iptali istendi. 17 Şubat 2023. <https://tr.euronews.com/2023/02/17/kazakistanda-nazarbayevin-vakfina-ait-bankanin-devrinin-iptali-icin-dava-acildi>
[^30]: News. <https://www.turkicstates.org/en/haberler/congratulatory-message-of-the-secretary-general-of-the-organization-of-turkic-states-on-october-25th-the-republic-day-of-kazakhstan_3094>
[^31]: ASTANA. Breaking News, Analysis, Politics, Blogs, News Photos, Video, Tech Reviews. 27 Eylül 2006. <http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html>
[^32]: Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president. 20 Mart 2019. <https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619>
[^33]: agencies, Staff and. Kazakhstan to change name of capital from Nur-sultan back to Astana. 14 Eylül 2022. <https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana>
[^34]: Xinjiang : China's northwest frontier. <https://www.worldcat.org/oclc/932463333>
[^35]: Kazakhstan - MSN Encarta. 1 Haziran 2008. <http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761566451>
[^36]: Republic of Kazakhstan Geographical location, natural conditions. Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosu. <http://www.parlam.kz/en/kazakhstan>
[^37]: Republic of Kazakhstan Geographical location, natural conditions. Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosu. <http://www.parlam.kz/en/kazakhstan>
[^38]: MineralWealth. 7 Mayıs 2007. <http://www.homestead.com/prosites-kazakhembus/MineralWealth.html>
[^39]: Central Asia’s Energy Risks - International Crisis Group. 3 Mart 2016. <http://www.crisisgroup.org/en/regions/asia/central-asia/133-central-asias-energy-risks.aspx>
[^40]: KazWorld.info. 26 Ekim 2016. <http://kazworld.info/?p=58130>
[^41]: STEO Table Browser : Non-OPEC Crude Oil and Liquid Fuels Supply. <http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29>
[^42]: Chilisai Phosphate Project Ore Reserve Update Sunkar Resources plc. 2 Nisan 2016. <http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update>
[^43]: Wayback Machine. 3 Mart 2013. <http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9422097.pdf>
[^44]: EITI. 1 Ocak 2016. <https://eiti.org/news/kazakhstan-accepted-eiti-compliant>
[^45]: The Coldest Capital Cities In The World - WorldAtlas.com. 8 Ocak 2017. <http://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html>
[^46]: Red Book. <http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/kazakh/nav/species/red.htm>
[^47]: Fisher, Max. Yes, Kazakhstan should change its name. This map shows why. <https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/02/07/yes-kazakhstan-should-change-its-name-this-map-shows-why/>
[^48]: Kazakh leader resigns after three decades. 19 Mart 2019. <https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854>
[^49]: Kazakistan’da seçimi Tokayev kazandı. <https://www.sozcu.com.tr/2019/dunya/kazakistanda-secimi-tokayev-kazandi-5083368/>
[^50]: The Republic of Kazakhstan — Official site of the President of the Republic of Kazakhstan. <http://xn--80ably6ayd.xn--80ao21a/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan>
[^51]: Kazakhstan to Liberalize Rules on Protests and Political Parties. usnews.com, 20 Aralık 2019. <https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-12-20/kazakhstan-to-liberalize-rules-on-protests-and-political-parties>
[^52]: First glimpses of Tokayev's Kazakhstan: The listening state?. 17 Eylül 2019. <https://www.atlanticcouncil.org/commentary/long-take/first-glimpses-of-tokayevs-kazakhstan/>
[^53]: Kazakhstan's Nazarbayev Wins Re-election With 91% of Vote - Bloomberg. 2 Aralık 2010. <http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a2ml5vt5j2_M&refer=top_world_news>
[^54]: Kazakh poll fairness questioned. 18 Aralık 2008. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6952452.stm>
[^55]: Q&A;: Kazakhstan parliamentary election. 28 Ekim 2009. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6949764.stm>
[^56]: Daniel Witt: Kazakhstan's Presidential Election Shows Progress. 13 Kasım 2012. <http://www.huffingtonpost.com/daniel-witt/kazakhstans-presidential-_b_847612.html>
[^57]: Kazakhstan’s steady progress toward democracy - The Washington Post. 10 Aralık 2015. <https://www.washingtonpost.com/opinions/kazakhstans-steady-progress-toward-democracy/2011/03/28/AF1XPKCC_story.html>
[^58]: Fox News Latino. 1 Ocak 2016. <http://latino.foxnews.com/latino/politics/2015/04/25/nearly-10-mn-voters-to-head-to-polls-to-elect-kazakh-president/>
[^59]: Kazakhstan strongman leader re-elected with 97.7% amid record voter turnout. <https://www.rt.com/news/253157-kazakhstan-president-election-turnout/>
[^60]: SON DAKİKA: Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev istifa etti. <https://www.ntv.com.tr/dunya/son-dakikakazakistan-cumhurbaskani-nazarbayev-istifa-etti,67w5Juo1LEelubhr98bMqA>
[^61]: Kazakhstan’s Senate Speaker Tokayev to serve as acting president. <https://tass.com/world/1049389>
[^62]: INFORM.KZ. CEC announces preliminary results of 2019 Presidential Election in Kazakhstan. 10 Haziran 2019. <https://www.inform.kz/en/article/3536331>
[^63]: On Administrative-Territorial Division of the Republic of Kazakhstan - "Adilet" ILS. 7 Şubat 2018. <http://adilet.zan.kz/eng/docs/Z930004200_>
[^64]: The World Factbook — Central Intelligence Agency. 30 Ekim 2017. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html>
[^65]: Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-терр…. akorda.kz, 20 Haziran 2018. <http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan>
[^66]: On Administrative-Territorial Division of the Republic of Kazakhstan - "Adilet" ILS. 7 Şubat 2018. <http://adilet.zan.kz/eng/docs/Z930004200_>
[^67]: Country Reports on Human Rights Practices for 2013. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper>
[^68]: Country Reports on Human Rights Practices for 2013. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper>
[^69]: Country Reports on Human Rights Practices for 2013. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper>
[^70]: tengrinews.kz. Kazakhstan became member of UN Human Rights Council. 13 Kasım 2012. <https://en.tengrinews.kz/politics_sub/kazakhstan-became-member-of-un-human-rights-council-14431/>
[^71]: NATO. Signatures of Partnership for Peace Framework Document (country, name & date). <http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_82584.htm>
[^72]: Situation in Kazakhstan and its relations with the Council of Europe. <http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=9998>
[^73]: Arşivlenmiş kopya. <https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf>
[^74]: Kazakhstan's Foreign Policy in a Time of Turmoil. 4 Mart 2016. <http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml>
[^75]: COMMENT: Kazakh foreign minister insists balanced foreign policy remains intact - BUSINESS NEW EUROPE. 17 Ağustos 2009. <http://www.businessneweurope.eu/story1291>
[^76]: Joint Statement on the meeting between President Obama and Kazakhstan President Nazarbayev. whitehouse.gov, 20 Kasım 2015. <https://www.whitehouse.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev>
[^77]: Readout of the President's Call to President Nazarbayev of Kazakhstan. 30 Nisan 2011. <https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2011/04/30/readout-presidents-call-president-nazarbayev-kazakhstan>
[^78]: October 2014, Malika Orazgaliyeva in International on 27. Kazakhstan, UN Continue Building on Two-Decades of Cooperation. 27 Ekim 2014. <https://astanatimes.com/2014/10/kazakhstan-un-continue-building-two-decades-cooperation/>
[^79]: Sweden, Bolivia, Ethiopia and Kazakhstan elected to Security Council. 28 Haziran 2016. <https://news.un.org/en/story/2016/06/533342-sweden-bolivia-ethiopia-and-kazakhstan-elected-security-council>
[^80]: tengrinews.kz. Kazakh peacekeepers in Western Sahara. 31 Ekim 2014. <https://en.tengrinews.kz/military/kazakh-peacekeepers-in-western-sahara-257039/>
[^81]: tengrinews.kz. Kazakh peacekeepers in Western Sahara. 31 Ekim 2014. <https://en.tengrinews.kz/military/kazakh-peacekeepers-in-western-sahara-257039/>
[^82]: GlobalPost. 5 Şubat 2015. <https://www.globalpost.com/dispatch/news/agencia-efe/150111/kazakhstan-delivers-humanitarian-aid-ukraine>
[^83]: December 2014, Zhanar Abdulova in Nation on 22. Nazarbayev Offers to Mediate in Ukraine, Stresses Kazakhstan’s Economic Resilience. 22 Aralık 2014. <https://astanatimes.com/2014/12/nazarbayev-offers-mediate-ukraine-stresses-kazakhstans-economic-resilience/>
[^84]: Malashenko, Alexey. Nazarbayev as Mediator. <https://carnegie.ru/commentary/57771>
[^85]: Malashenko, Alexey. Nazarbayev as Mediator. <https://carnegie.ru/commentary/57771>
[^86]: January 2015, Altair Nurbekov in International on 26. Kazakhstan Urges Peaceful Resolution to Ukraine Conflict, Reiterates Minsk Agreements. 26 Ocak 2015. <https://astanatimes.com/2015/01/kazakhstan-urges-peaceful-resolution-ukraine-conflict-reiterates-minsk-agreements/>
[^87]: United Nations Treaty Collection. <https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en>
[^88]: INFORM.KZ. President approves new concept of Kazakhstan’s foreign policy for 2020-2030. 9 Mart 2020. <https://www.inform.kz/en/article/3622809>
[^89]: February 2015, Danna Bupezhanova in Nation on 6. Steppe Eagle – 2015 Multinational Peacekeeping Exercises to be Held in April and June. 6 Şubat 2015. <https://astanatimes.com/2015/02/steppe-eagle-2015-multinational-peacekeeping-exercises-held-april-june/>
[^90]: Kazakhstan to join U.N. peacekeeping for first time. 20 Aralık 2013. <https://www.reuters.com/article/world/kazakhstan-to-join-un-peacekeeping-for-first-time-idUSBRE9BJ0BD/>
[^91]: World Report 2015: Rights Trends in World Report 2015: Kazakhstan. 8 Ocak 2015. <https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan>
[^92]: World Report 2016: Rights Trends in Kazakhstan. 4 Ocak 2016. <https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/kazakhstan>
[^93]: Kazakh Opposition Activist Detained For 'Spreading False Information'. <https://www.rferl.org/a/kazakhstan-suraev-opposition-activist-detained-false-information-toqaev/30563253.html>
[^94]: Country Reports on Human Rights Practices for 2013. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper>
[^95]: Country Reports on Human Rights Practices for 2013. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper>
[^96]: WJP Rule of Law Index™ 2014. 29 Nisan 2015. <http://data.worldjusticeproject.org/>
[^97]: Rule of Law in Kazakhstan. <https://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/>
[^98]: Kazakhstan Background. <https://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/background/>
[^99]: Kazakhstan News. <https://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/news/>
[^100]: November 2017, Zhaniya Urankayeva in Nation on 21. Kazakh criminal justice system to be digitised by 2018. 21 Kasım 2017. <https://astanatimes.com/2017/11/kazakh-criminal-justice-system-to-be-digitised-by-2018/>
[^101]: Brummell, Paul. Kazakhstan : the Bradt travel guide. <https://www.worldcat.org/oclc/1047531693>
[^102]: Life in the Closet: The LGBT Community in Central Asia. <https://thediplomat.com/2019/01/life-in-the-closet-the-lgbt-community-in-central-asia/>
[^103]: Life in the Closet: The LGBT Community in Central Asia. <https://thediplomat.com/2019/01/life-in-the-closet-the-lgbt-community-in-central-asia/>
[^104]: Hakan Güneş, “Sovyet Sonrası Orta Asya’da Kalkınma Modelleri: Yapısal Dönüşümün Karşılaştırmalı Analizi” , Bağlam Yayınları, İstanbul, 2004, s.330-331 <https://www.academia.edu/3274002/Sovyet_Sonrası_Orta_Asya_da_Kalkınma_Modelleri_Yapısal_Dönüşümün_Karşılaştırmalı_Analizi>
[^105]: Public Information Notice: IMF Executive Board Concludes 2013 Article IV Consultation with the Republic of Kazakhstan. <https://www.imf.org/en/News/Articles/2015/09/14/01/49/pr13308>
[^106]: Kazakhstan (04/05). <https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/kazakhstan/47484.htm>
[^107]: stat.gov.kz. <https://stat.gov.kz/official/dynamic>
[^108]: Data. <https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG>
[^109]: Nuclear Power in Kazakhstan - World Nuclear Association. <https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-g-n/kazakhstan.aspx>
[^110]: Kazatomprom. 22 Temmuz 2011. <http://www.kazatomprom.kz/en/news/2/%E2%84%96_1_in_the_world>
[^111]: Kazakhstan. <https://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan>
[^112]: INFORM.KZ. Kazakhstan's foreign trade turnover rises by %19,7 in 2018. 13 Şubat 2019. <https://www.inform.kz/en/article/3497852>
[^113]: April 2019, Assel Satubaldina in Business on 18. Kazakhstan increased exports nearly 25 percent in 2018. 18 Nisan 2019. <https://astanatimes.com/2019/04/kazakhstan-increased-exports-nearly-25-percent-in-2018/>
[^114]: The World Factbook — Central Intelligence Agency. 30 Ekim 2017. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html>
[^115]: Data. <https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG>
[^116]: PBS. 10 Ekim 2010. <http://www.pbs.org/thebotanyofdesire/apple-sweetness.php>
[^117]: АЛМАТЫ қаласы әкімшілігінің ресми сайты :: Тарих. 13 Ekim 2010. <http://almaty.kz/page.php?page_id=166&lang=3>
[^118]: The World Factbook — Central Intelligence Agency. 30 Ekim 2017. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html>
[^119]: Dailly Railway News in English. 13 Mayıs 2018. <http://www.raillynews.com/2017/alstom-inaugurated-first-locomotive-repairing-centre-kazakhstan/>
[^120]: Astana Nurly Zhol station inaugurated. 2 Haziran 2017. <https://www.railjournal.com/regions/asia/astana-nurly-zhol-station-opens/>
[^121]: UrbanRail.Net > Asia > Kazakhstan > Almaty Metro. 25 Nisan 2015. <http://www.urbanrail.net/as/alma/almaty.htm>
[^122]: Алматыметро :: Главная страница. 15 Ağustos 2012. <http://www.almatymetro.kz/page.php>
[^123]: Алматыметро :: Главная страница. 15 Ağustos 2012. <http://www.almatymetro.kz/page.php>
[^124]: Kaminski-Morrow2016-12-12T11:43:00+00:00, David. Sustained safety effort pulled Kazakhstan off EU blacklist. <https://www.flightglobal.com/sustained-safety-effort-pulled-kazakhstan-off-eu-blacklist/122566.article>
[^125]: Central Asia :: Kazakhstan — The World Factbook - Central Intelligence Agency. <https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kz.html>
[^126]: Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists. 17 Temmuz 2014. <http://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists>
[^127]: Eurasianet. <https://eurasianet.org/kazakhstan-astana-announces-visa-free-travel-for-10-high-investing-states>
[^128]: Rankings. <https://wef.ch/3129pen>
[^129]: International tourism, number of arrivals - Kazakhstan. <http://mecometer.com/whats/kazakhstan/international-tourism-number-of-arrivals/>
[^130]: Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists. 17 Temmuz 2014. <http://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists>
[^131]: Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists. 17 Temmuz 2014. <http://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists>
[^132]: Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists. 17 Temmuz 2014. <http://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists>
[^133]: Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists. 17 Temmuz 2014. <http://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists>
[^134]: tengrinews.kz. Kazakhstan to develop its tourism industry. 18 Haziran 2014. <https://en.tengrinews.kz/environment/kazakhstan-to-develop-its-tourism-industry-254241/>
[^135]: Kazakistan'a Seyahat Edecek Türk Vatandaşlarının Dikkatine. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. <http://www.mfa.gov.tr/kazakistan-seyahat-edecek-turk-vatandaslarinin-dikkatine.tr.mfa>
[^136]: Vizesiz ülkeler güncel liste 2020 - Türk vatandaşlarından vize istemeyen ülkeler. <https://www.ntv.com.tr/galeri/seyahat/vizesiz-ulkeler-guncel-liste-2020-turk-vatandaslarindan-vize-istemeyen-ulkeler,JbMVwo09OkKhb4-0ReIDdg>
[^137]: UNDP in Europe and Central Asia. <https://www.eurasia.undp.org/content/rbec/en/home/presscenter/pressreleases/2018/kazakhstan--green-economy-reforms-gain-momentum.html>
[^138]: Arşivlenmiş kopya. <https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf>
[^139]: Kazakhstan Sets Prices for Energy From Renewable Sources. <https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-13/kazakhstan-sets-prices-for-energy-from-renewable-sources>
[^140]: September 2019, Dilshat Zhussupova in Nation on 11. Kazakhstan attracts $330 billion FDI since 1991. 11 Eylül 2019. <https://astanatimes.com/2019/09/kazakhstan-attracts-330-billion-fdi-since-1991/>
[^141]: Arşivlenmiş kopya. <https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf>
[^142]: Statistics -english. 4 Aralık 2014. <http://www.nationalbank.kz/?docid=158&switch=english>
[^143]: Kazakhstan Enacts Investor Tax Breaks. <https://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html>
[^144]: Kazakhstan Enacts Investor Tax Breaks. <https://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html>
[^145]: Kazakhstan is reaching out to the world [EBRD - News and events]. 20 Eylül 2014. <http://www.ebrd.com/pages/news/speeches/chakrabarti-kazakhstan.shtml>
[^146]: EBRD and Kazakhstan agree historic partnership to boost reform and investment [EBRD - News and events]. 25 Mayıs 2014. <http://www.ebrd.com/pages/news/press/2014/140523.shtml>
[^147]: EBRD and Kazakhstan agree historic partnership to boost reform and investment [EBRD - News and events]. 25 Mayıs 2014. <http://www.ebrd.com/pages/news/press/2014/140523.shtml>
[^148]: May 2014, Meruert Nemerbayeva in Business on 5. Nazarbayev Announces Plans for New Major Incentives for Foreign Investors. 5 Mayıs 2014. <https://astanatimes.com/2014/05/nazarbayev-announces-plans-new-major-incentives-foreign-investors/>
[^149]: WGI-Home. <http://info.worldbank.org/governance/wgi/#countryReports>
[^150]: Kazakhstan attractiveness survey 2014. Ernst & Young, 2014. <http://www.ey.com/KZ/en/Issues/Business-environment/EY-Kazakhstan-attractiveness-survey-2014>
[^151]: Kazakhstan attractiveness survey 2014. Ernst & Young, 2014. <http://www.ey.com/KZ/en/Issues/Business-environment/EY-Kazakhstan-attractiveness-survey-2014>
[^152]: OECD. <http://www.oecd.org/investment/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017-9789264269606-en.htm>
[^153]: S&P Maintains Kazakhstan BICRA at Group “8” - The Gazette of Central Asia. <http://gca.satrapia.com/sp-maintains-kazakhstan-bicra-at-group-8>
[^154]: Kazakhstan Sells First Overseas Dollar Bonds in 14 Years. <https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-06/kazakhstan-sells-first-overseas-dollar-bonds-in-14-years>
[^155]: Kazakhstan Sells First Overseas Dollar Bonds in 14 Years. <https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-06/kazakhstan-sells-first-overseas-dollar-bonds-in-14-years>
[^156]: Kazakhstan Sells First Overseas Dollar Bonds in 14 Years. <https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-06/kazakhstan-sells-first-overseas-dollar-bonds-in-14-years>
[^157]: Kazakhstan Sells First Overseas Dollar Bonds in 14 Years. <https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-06/kazakhstan-sells-first-overseas-dollar-bonds-in-14-years>
[^158]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^159]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^160]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^161]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^162]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^163]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^164]: Больше всего жилья построено в Алматинской области – 727 тысяч кв. метров. Обзор ввода жилья по регионам РК. Январь-август 2014. <http://ranking.kz/a/infopovody/_tekuschem_godu_almatinskaja_oblast_lidiruet_po_vvedennomu_v_ekspluataciju_zhilju___7265_tysjach_kv_metrov_eto_165_ot_vsego_zhilja_vvedennogo_v_ekspluataciju_za_janvar-avgust_2014_goda?mcode=regions&subcut=socium&infotypecode=infopovody>
[^165]: November 2014, Danna Bupezhanova in Nation on 12. In Surprise State of the Nation Address, Kazakh President Unveils Massive Infrastructure Investments. 12 Kasım 2014. <https://astanatimes.com/2014/11/surprise-state-nation-address-kazakh-president-unveils-massive-infrastructure-investments/>
[^166]: November 2014, Danna Bupezhanova in Nation on 12. In Surprise State of the Nation Address, Kazakh President Unveils Massive Infrastructure Investments. 12 Kasım 2014. <https://astanatimes.com/2014/11/surprise-state-nation-address-kazakh-president-unveils-massive-infrastructure-investments/>
[^167]: November 2014, Danna Bupezhanova in Nation on 12. In Surprise State of the Nation Address, Kazakh President Unveils Massive Infrastructure Investments. 12 Kasım 2014. <https://astanatimes.com/2014/11/surprise-state-nation-address-kazakh-president-unveils-massive-infrastructure-investments/>
[^168]: November 2014, Danna Bupezhanova in Nation on 12. In Surprise State of the Nation Address, Kazakh President Unveils Massive Infrastructure Investments. 12 Kasım 2014. <https://astanatimes.com/2014/11/surprise-state-nation-address-kazakh-president-unveils-massive-infrastructure-investments/>
[^169]: Arşivlenmiş kopya. <https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf>
[^170]: September 2014, in Editorials on 16. Staying Competitive in a Toughening External Environment. 16 Eylül 2014. <https://astanatimes.com/2014/09/staying-competitive-toughening-external-environment/>
[^171]: September 2014, in Editorials on 16. Staying Competitive in a Toughening External Environment. 16 Eylül 2014. <https://astanatimes.com/2014/09/staying-competitive-toughening-external-environment/>
[^172]: September 2014, in Editorials on 16. Staying Competitive in a Toughening External Environment. 16 Eylül 2014. <https://astanatimes.com/2014/09/staying-competitive-toughening-external-environment/>
[^173]: Stodghill, Ron. Oil, Cash and Corruption. 5 Kasım 2006. <https://www.nytimes.com/2006/11/05/business/yourmoney/05giffen.html>
[^174]: OECD. OECD Investment Policy Reviews: Kazakhstan 2012. OECD Publishing, 10 Nisan 2012. <https://books.google.com/books?id=BU7uK583X8MC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=kazakhstan+corruption+ranking&source=bl&ots=ZI50X8c9BL&sig=TiPEPwdRpIq41eJ1a5PxX_GsgYs&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwBTgKahUKEwib2f2FzYPIAhVmcHIKHePYBpE#v=onepage&q=kazakhstan%20corruption%20ranking&f=false>
[^175]: Kazakhstan should build on its efforts to fight corruption and push forward with reforms - OECD. <http://www.oecd.org/daf/anti-bribery/kazakhstan-should-build-on-efforts-to-fightcorruption-and-push-forwar-with-reforms.htm>
[^176]: March 2018, Assel Satubaldina in Business on 1. Kazakhstan removed from list of most corrupt countries. 1 Mart 2018. <https://astanatimes.com/2018/03/kazakhstan-removed-from-list-of-most-corrupt-countries/>
[^177]: Returning Stolen Assets - Learning from past practice: Selected case studies. 18 Ağustos 2016. <https://www.baselgovernance.org/sites/collective.localhost/files/documents/131024_selected_case_studies.pdf>
[^178]: Returning Stolen Assets - Learning from past practice: Selected case studies. 18 Ağustos 2016. <https://www.baselgovernance.org/sites/collective.localhost/files/documents/131024_selected_case_studies.pdf>
[^179]: Signing of a Mutual Legal Assistance Treaty Between the United States and Kazakhstan. <https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/02/237732.htm>
[^180]: Innovation Performance Review. New York and Geneva: United Nations Economic Commission for Europe. 2012.
[^181]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^182]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^183]: Innovation Performance Review. New York and Geneva: United Nations Economic Commission for Europe. 2012.
[^184]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^185]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^186]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^187]: Unesco. UNESCO science report : towards 2030. <https://www.worldcat.org/oclc/930258278>
[^188]: June 2020, Assel Satubaldina in Business on 18. Kazakhstan’s Digitization Program Brings Additional $2 billion Into the Economy. 18 Haziran 2020. <https://astanatimes.com/2020/06/kazakhstans-digitization-program-brings-additional-2-billion-into-the-economy/>
[^189]: Population Clock: World. 30 Mayıs 2019. <https://www.census.gov/popclock/world/kz>
[^190]: World Population Prospects - Population Division - United Nations. <https://population.un.org/wpp/>
[^191]: Arşivlenmiş kopya. <https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf>
[^192]: Негізгі. 30 Mayıs 2019. <http://stat.gov.kz/faces/homePage>
[^193]: Number of Kazakh population ups. 15 Ağustos 2013. <https://www.azernews.az/region/58205.html>
[^194]: Books. Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan*. 20 Mart 2019. <https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2019/03/dark-shadows-inside-the-secret-world-of-kazakhstan.html>
[^195]: Kazakhstan Polish - Johnson's Russia List 1-2-03. 15 Şubat 2007. <http://www.cdi.org/russia/johnson/7002-15.cfm>
[^196]: Remembering Stalin's deportations. 23 Şubat 2004. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509933.stm>
[^197]: Russians left behind in Central Asia. 23 Kasım 2005. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm>
[^198]: Special report on ethnic Germans. 1 Şubat 2005. <https://www.thenewhumanitarian.org/feature/2005/02/01/special-report-ethnic-germans>
[^199]: Brummell, Paul. Kazakhstan : the Bradt travel guide. <https://www.worldcat.org/oclc/1047531693>
[^200]: The Languages spoken in Kazakhstan. <https://www.studycountry.com/guide/KZ-language.htm>
[^201]: Lost in translation? Kazakh leader bans cabinet from speaking Russian. 27 Şubat 2018. <https://www.reuters.com/article/us-kazakhstan-language-idUSKCN1GB1EJ>
[^202]: INFORM.KZ. Kazakh language to be converted to Latin alphabet – MCS RK. 30 Ocak 2015. <https://www.inform.kz/en/article/2741711>
[^203]: Kazakhstan in 2013. Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics, 29 Eylül 2015. <http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT091498>
[^204]: Address of the Head of State Nursultan Nazarbayev to the people of Kazakhstan. 22 Mart 2019. <http://kazakhstanun.com/address-of-the-head-of-state-nursultan-nazarbayev-to-the-people-of-kazakhstan/>
[^205]: Bye Bye Türkçe.
[^206]: Congress of World Religions - Religious Situation Review in Kazakhstan. 11 Mayıs 2010. <http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english>
[^207]: NW, 1615 L. St. Religious Identity Among Muslims. 9 Ağustos 2012. <https://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/>
[^208]: Brummell, Paul. Kazakhstan : the Bradt travel guide. <https://www.worldcat.org/oclc/1047531693>
[^209]: Kazakhstan. <https://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan>
[^210]: Forum 18: KAZAKHSTAN: Ahmadi Muslim mosque closed, Protestants fined 100 times minimum monthly wage - 7 June 2011. <http://www.forum18.org/archive.php?article_id=1577>
[^211]: Congress of World Religions - Religious Situation Review in Kazakhstan. 11 Mayıs 2010. <http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english>
[^212]: Congress of World Religions - Islam in Kazakhstan. 18 Eylül 2009. <http://www.religions-congress.org/content/view/121/35/lang,english/>
[^213]: Dinara Beibitova. Congress of World Religions - Religious Situation Review in Kazakhstan. <http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english>
[^214]: Kazakhstan. <https://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan>
[^215]: Kazakhstan. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108501.htm>
[^216]: Congress of World Religions - Religious Situation Review in Kazakhstan. 11 Mayıs 2010. <http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english>
[^217]: Kazakhstan. <https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108501.htm>
[^218]: Kazakhstan Colleges, Universities and Schools. <https://www.collegeatlas.org/kazakhstan-colleges-universities.html>
[^219]: Brummell, Paul. Kazakhstan : the Bradt travel guide. <https://www.worldcat.org/oclc/1047531693>
[^220]: TVET Country Profiles. <https://unevoc.unesco.org/home/TVET%20Country%20Profiles>
[^221]: Kazakhstan Colleges, Universities and Schools. <https://www.collegeatlas.org/kazakhstan-colleges-universities.html>
[^222]: More than 2.5 thousand students get loans in Kazakhstan. 8 Aralık 2015. <http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/more_than_25_thousand_students_get_loans_in_kazakhstan-2013_07_26-1033423>
[^223]: FINCHANNEL.com - World Bank Supports Better Skills for Quality Jobs in Kazakhstan. 9 Mart 2016. <http://finchannel.com/index.php/society/jobs/item/42191-world-bank-supports-better-skills-for-quality-jobs-in-kazakhstan>
[^224]: FINCHANNEL.com - World Bank Supports Better Skills for Quality Jobs in Kazakhstan. 9 Mart 2016. <http://finchannel.com/index.php/society/jobs/item/42191-world-bank-supports-better-skills-for-quality-jobs-in-kazakhstan>
[^225]: Atabaki, Touraj. Central Asia and the Caucasus: transnationalism and diaspora, sf. 24
[^226]: Ibn Athir, cilt 8, sf. 396
[^227]: Kazakh literature. <https://www.britannica.com/art/Kazakh-literature>
[^228]: Nurmanova, Aitjan. La tradition historique orale des Kazakhs. 1 Eylül 2000, s. 93-100. <http://journals.openedition.org/asiecentrale/597>
[^229]: Kazakh literature. <https://www.britannica.com/art/Kazakh-literature>
[^230]: Kazakh literature. <https://www.britannica.com/art/Kazakh-literature>
[^231]: From Folklore to Soviet National Culture- The Process of Formation of "Kazak National Music"(1920-1942)-. <http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html>
[^232]: From Folklore to Soviet National Culture- The Process of Formation of "Kazak National Music"(1920-1942)-. <http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html>
[^233]: Kazakh National Cuisine. What to Eat in Kazakhstan?. <https://www.orexca.com/kazakhstan/cuisine.htm>
[^234]: 2011 Asian Games. 7 Kasım 2017. <http://www.iihf.com/home-of-hockey/championships/asia/2011-asian-games/>
[^235]: World press freedom index. <https://rsf.org/en/ranking/2014>
[^236]: Wines, Michael. THE SATURDAY PROFILE; Bruised, but Still Jabbing Kazakh Heavyweights. 13 Temmuz 2002. <https://www.nytimes.com/2002/07/13/world/the-saturday-profile-bruised-but-still-jabbing-kazakh-heavyweights.html>
[^237]: Wines, Michael. THE SATURDAY PROFILE; Bruised, but Still Jabbing Kazakh Heavyweights. 13 Temmuz 2002. <https://www.nytimes.com/2002/07/13/world/the-saturday-profile-bruised-but-still-jabbing-kazakh-heavyweights.html>
[^238]: Kazakhstan: Newspaper Closing a Blow to Free Speech. 22 Nisan 2014. <https://www.hrw.org/news/2014/04/22/kazakhstan-newspaper-closing-blow-free-speech>
[^239]: Centre, UNESCO World Heritage. Kazakhstan. <https://whc.unesco.org/en/statesparties/kz>
[^240]: Centre, UNESCO World Heritage. Twelve new members elected to World Heritage Committee. <https://whc.unesco.org/en/news/1082/>
[^241]: Kazakhstan - Member information. <https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/kazakhstan_e.htm>