Kardeş kömeği

Kardeş Kömeği (Azerbaycan Türkçesi: Qardaş köməyi / Kardeş Yardımı), Birinci Dünya Savaşı sırasında Kafkasya Cephesi'nde (özellikle Sarıkamış Harekatı sonrasında) Ruslara esir düşerek Hazar Denizi'ndeki Nargin Adası ve Rusya'nın iç bölgelerine gönderilen Türk askerlerine ve sivil esirlere yardım etmek amacıyla Azerbaycan halkı ve yardım cemiyetleri tarafından yürütülen insani faaliyetlerin genel adıdır.

Arka plan

22 Aralık 1914 ile 5 Ocak 1915 tarihleri arasında gerçekleşen Sarıkamış Meydan Muharebesi sonucunda yaklaşık 7.200 Osmanlı askeri esir düşmüştür. Savaşın ilerleyen safhalarında bu sayı artmış; Yusuf Akçura’nın raporlarına göre Kuzey Kafkasya ve Rusya genelindeki toplam Türk esir sayısı 60.000 civarına ulaşmıştır. Esirlerin bir kısmı Bakü yakınlarındaki, iklimi ve şartları nedeniyle "Cehennem Adası" veya "Yılan Adası" olarak anılan Nargin Adası'na nakledilmiştir.^{[1]Sönmez, Prof Dr Bingür. BAKÜ HALKININ 1915-1917 SARIKAMIŞ ESİRLERİNE KARDEŞ KÖMEĞİ. 1 Haziran 2010, s. 9-23.}

Faaliyetler

Bakü halkı, esirlerin maruz kaldığı açlık, susuzluk ve salgın hastalıklar gibi ağır şartlara karşı geniş çaplı bir yardım seferberliği başlatmıştır. Bu yardımları koordine eden temel kuruluşlar şunlardır:^{[2]Bakü Halkının 1915-1917 Sarıkamış Esirlerine Kardeş Kömeği. 24 Haziran 2012.}

Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi

Esirlerin resmi himayesini üstlenerek giyecek ve yiyecek yardımları organize etmiştir.

Muhtaçlara Kömek Cemiyeti

Özellikle Nargin Adası'ndaki esirlerin temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere İsmailliye binasında kurulmuştur.

Bakü Müslüman İnas (Kadınlar) Cemiyeti

Sona Hanım Hacıyeva gibi isimlerin öncülüğünde hasta esirlere sağlık yardımı ve bakım sağlamıştır.

Kardeş Kömeği Dergisi

Yardım faaliyetlerinin en sembolik adımlarından biri, 24 Mart 1915'te (Nevruz Bayramı'nın üçüncü günü) Bakü'deki Müslüman basının ortak kararıyla çıkarılan Kardeş Kömeği adlı dergi/gazetedir. 10 kapik bedelle satılan bu yayından elde edilen 1.300 manatlık gelir, esirlere ilaç, tıbbi malzeme, yiyecek ve battaniye alımı için kullanılmıştır.^{[2]Bakü Halkının 1915-1917 Sarıkamış Esirlerine Kardeş Kömeği. 24 Haziran 2012.}

Azerbaycan'ın önde gelen iş insanları ve aydınları bu süreçte hem maddi hem de hayati risk alarak destek olmuşlardır:

Hacı Zeynelabidin Tağıyev: Sivil esirlerin kaldığı hapishanenin tüm masraflarını üstlenmiş ve eğitim kurumlarını yardım etkinliklerine açmıştır.

Dr. Neriman Nerimanov: Nargin Adası'ndaki durumun düzeltilmesi için resmi raporlar hazırlamış ve esirlerin Bakü'ye nakli için çalışmıştır.

Ayşe Hanım ve Seniha Hanım: Kendi imkanlarıyla esirleri ziyaret ederek onlara maaşları kadar harçlık ve giyecek yardımı yapmışlardır.

Esirlerin kaçırılması ve tahliyesi

Maddi yardımların ötesinde, Azerbaycanlı hayırseverler tarafından bazı Türk subaylarının adadan kaçırılması da organize edilmiştir. Kaçırılan subaylar Bakü'de gizlendikten sonra İran (Tebriz) üzerinden Anadolu'ya ulaştırılmıştır. Nargin Adası, 15 Eylül 1920'de Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü'ye girmesiyle esir kampı vasfını tamamen yitirmiştir.^{[1]Sönmez, Prof Dr Bingür. BAKÜ HALKININ 1915-1917 SARIKAMIŞ ESİRLERİNE KARDEŞ KÖMEĞİ. 1 Haziran 2010, s. 9-23.}