# Karahanlı Türkçesi

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Karahanlı Türkçesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi (CC-BY-SA-4.0)

- **Dilin adı:** Karahanlı Türkçesi
- **Ülkeler:** Karahanlı Devleti
- **Etnisite:** Karahanlılar
- **Tükenme:** 12. yüzyıl
- **Aile rengi:** Altay
- **Aile:** Türk dilleri; Şaz Türkçesi; Uygur
- **İso:** xqa
- **Glotto:** qara1244

**Karahanlı Türkçesi**, **Hakaniye Türkçesi**, **Karahanlıca** veya **Hakaniye lehçesi**, [Türk dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dili)nin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olan tarihî dönemlerinden biridir. Türk dilini eski, orta, yeni olarak üç döneme ayıran Türkologlara göre Karahanlı Türkçesi, [Orta Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_T%C3%BCrk%C3%A7e)nin ilk dönemini oluşturur. Böyle düşünen Türkologlara göre 10.-15. yüzyıllar arası Orta Türkçe dönemidir. 13. yüzyıldan itibaren Türk yazı dilinin (Kuzey-) Doğu ve (Güney-) Batı olarak iki ayrı kol hâlinde geliştiğini göz önünde bulunduran diğer bir kısım Türkologlar, Karahanlı Türkçesini [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) içine alır. Bugüne ulaşan metinleri 11. ve 12. yüzyıllara ait olan Karahanlı Türkçesi, [Eski Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi)yle çağdaştır.[^1]

## Tarihçe

5-15. yüzyıllar arasını kapsar. Eski Türkçe döneminin üç kısmından biridir. Ligeti'nin tasnifine göre kendi içerisinde üç döneme ayrılır:

a) Mani ve Buda tercümeleri ile Uygur yazı dilinin kuruluş devri

b) Çağatay yazı dili devri

c) Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları devri

Hakaniye Türkçesine, eski [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) dili de denilebilir. Bu alandaki Türklerin 14. yüzyıl başlarına kadar kullandıkları edebi dildir. Karahanlı Türkçesi ve batıdaki [Harezm Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esi) [Timurlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devrinde yerini [Çağatay Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca)ne bırakmıştır.

## Alfabe

### Ek harfler

Bütün bu Türk dillerinde kullanılan harfler on sekizdir. Yazılışta yeri olmayan, fakat söylenişte gerekli bulunan kökten sayılmayan yedi harf daha vardır. [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) bu harfler olmadan olmaz. Bunlar;

harfleridir.

## Eserler

Her ne kadar [Gazneliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazneliler)le [Selçuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uk_Bey) Oğulları[^2] Türkçeye büyük bir önem vermeyerek [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)ya daha düşkünlük göstermişlerse de öbür Türkler ve Türk büyükleri ulusal dile değer vermişler ve sayıları 21'i bulan eserler bırakmışlardır.[^3] Bunlardan elimize ulaşan en önemli ve değerlileri;

[Karahanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) Devleti zamanında ilk defa [Hakaniye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi) ile yazılmış olan [Yusuf Has Hacip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Has_Hacib) (*Yūsuf Khāss Hājib*)'in yazdığı ünlü [Kutadgu Bilig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutadgu_Bilig) ismindeki eseri ile aynı yüzyılda yazılmış bulunan [Kâşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud)'un ünlü eseri [Divân-ı Lügati't-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk)'tür. İbn Muhannā'nın bahsettiği dört, [Ebu Hayyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%A2bir_bin_Hayy%C3%A2n) (*Abū Mūsā Ǧābir ibn Ḥayyān*)'nın bahsettiği *Bilik* ismindeki bir eser ve diğerleri günümüze kadar ne yazık ki bulunamamıştır. Karahanlılar dönemde [Çuçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87u%C3%A7u) isminde de bir Türk şairi yetişmiştir.

## Ses bilgisi

### Ünlüler

Ünlüler Türk dilinin her döneminde olduğu gibi birincil olarak Karahanlı Türkçesinde de bulunur.

#### e \> i değişmesi

Türk dilinin her döneminde görülen bu ses değişmesi Karahanlı metinlerinde de görülür.

*yi*- \< *ye*- "yemek yemek",[^4] *yé*- *ye*- "yemek" gibi.

#### a \> u değişmesi

Aslında *a* olan sesin kendinden önceki hecede bulunan yuvarlak ünlü dolayısı ile *u* şekline almasıdır.

*kopar*- \> *kopur*- "yerden kaldırmak"[^5] gibi.

#### e \> ü değişmesi

*kökürçkün* \< *kökürçken* "güvercin" gibi.

#### ü \> i değişmesi

*min-di* "bindi",[^6] *min*- \< *mün*- "binmek", *mün-üp* "binip"[^7]

### Ünsüzler

Karahanlı sahasında bugünkü yazı dili ile karşılaştırılınca birkaç ünsüzün dışında, diğerlerinin kullanıldığı görülür. Bu ünsüzler şunlardır;

b c ç d ḍ f g ğ h ḥ j k l m n ñ p r s ş t v w y z

## Şekil bilgisi

### Gelecek zaman çekimi

Karahanlı Türkçesinde gelecek zaman çekiminin -*ġa*; -*ge*, -*ġay*; -*gey* ve -*ġu*; -*gü* ekleri ile yapıldığını görürüz. *ol yag korgay*; *ol ewge bargay*; *ol manga kelgey*;[^8] *barġay men*[^9] ve *katıġlanġa men*[^10] gibi asıl kelimeye yapılan ekler [Çiğil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i%C4%9Fil), [Yağma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9Fma), [Toxsı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toxs%C4%B1), [Argu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argular), yukarı Çin'e kadar [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) dillerinde bir kuraldır.

Eski Türkçede sıkça kullanılan -*daçı*; -*deçi*, -*taçı*; -*teçi* ekinin ise Karahanlı Türkçesinde çok az kullanılmıştır.[^11][^12]

Karahanlı Türkçesinde "yakın gelecek zaman" şeklinde ikinci bir gelecek zaman -*ġalır*; -*gelir*, -*galur*; -*gelür* gibi eklerden söz edilmektedir.[^13][^14]

Böyle eklerin örnekleri şöyledir:

*alġalır*,[^15] *atġalır*,[^16] *köngelir*,[^17] *yetgelür*,[^18] *barġalır men*.[^19].. gibi.

### Şahıs emir kipleri

Karahanlı devri Türkçesinde, birinci kişi emir kipinde -*yın*, -*yin iken, ikinci kişi için -*ğıl, -*ğil* kullanılmıştır.[^20] Bu devirde ikinci şahıs emir kipi, daha elverişli bir çevre bulmuş, yavaş yavaş şiir dilinde de yerleşmeye başlamıştır. [Kutadgu Bilig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutadgu_Bilig) bu konuda iyi bir kaynak oluşturur. *yana aydı Odğurmış ayğıl manga*.[^21] *bu iç söz tutğıl bütün çın kerek*.[^22] Bu örneklerden de anlaşılacağı üzere bu emir kipi artık Karahanlı devrinin değişmez bir gramer kuralı olmuştur.[^23]

### İsim küçültme -qıña eki

İlk kez [Tonyukuk Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tonyukuk_Yaz%C4%B1t%C4%B1)nda bir küçültme eki işleviyle geçen -*qıña* eki, Türkçenin tarihi gelişimi içinde ses yapısı ve işlevi itibarıyla çok geniş bir kullanım alanına sahip olmuştur. Uygur döneminde - *qıña* eki, bünyesindeki *nğ* (*ñ*) sesinin ayrışmasıyla damak uyumuna bağlı olarak ekli şekilde *n* ağzında -*qına*; -*kine*,- *kie*; *y* ağzında -*qıya*, -*qıa*, -*kiye* şekillerini almıştır. Karahanlı Türkçesinde (*n* ve *y* li biçimleriyle) -*qına*; -*qıya* -*kiye* şeklinde kuvvetlendirme, küçültme ve sayı ifadeleri yapan isimden isim yapma eki olarak kullanılır:[^24] *yerkiye*,[^25] "*yercik*", *erkiye*[^26] "*adamcağız*", *sözkiye*[^27] "*sözceğiz*", *qızqıya*[^28] "*kızcağız*", *oğulqıya*[^29] "*oğulcağız*", *azqına*[^30] "*azıcık*", *azqına*[^31] "*az, azıcık*".

[^1]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 342. ISBN 978-975-338-589-3
[^2]: Bir başka kaynaktan, Selçuk Beyin oğulları Arap ve Farsların anlamamaları için kendi aralarında ana dillerini konuşurlarmış.
[^3]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa VIII.
[^4]: Kutadgu Bilig - 159.
[^5]: Kutadgu Bilig - 3269.
[^6]: Kutadgu Bilig - 3068.
[^7]: Kutadgu Bilig - 4711.
[^8]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt II, sayfa 66.
[^9]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 236.
[^10]: Kutadgu Bilig - 541
[^11]: Hacıeminoğlu, 1996: sayfa 187.
[^12]: Ercilasun, 1984: sayfa 126, 129.
[^13]: Hacıeminoğlu, 1996: sayfa 188.
[^14]: Ercilasun, 1984: sayfa 133-135.
[^15]: Kutadgu Bilig - 116-11.
[^16]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt II, sayfa 20-23
[^17]: Kutadgu Bilig - 5976
[^18]: Kutadgu Bilig - A, 176-7.
[^19]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt II, sayfa 67-1
[^20]: A. von Gabain, Alttürkische Grammatik, Leipzig 1950, sayfa 110.
[^21]: Kutadgu Bilig, 334
[^22]: Kutadgu Bilig, 280
[^23]: Mecdut Mansuroğlu, Das Karachanidische, PhTF. I, sayfa 106.
[^24]: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Yay., Ankara 2003, sayfa 15-16. Ayrıca Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesinde bu ekin yalnız -qıya -kiye şekline rastlandığını söylemesine rağmen (sayfa 16'da) görüldüğü gibi Kutadgu Bilig ve Türkçe İlk Kuran Tercümesi’nde -qına şekli de vardır.
[^25]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 170.
[^26]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 170.
[^27]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 359.
[^28]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 170.
[^29]: Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 170.
[^30]: Kutadgu Bilig I, 399
[^31]: TĐKT, 243