# Karaçay-Balkarca

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-Balkarca
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Karaçay-Balkarca, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kara%C3%A7ay-Balkarca (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Turkic-speaking_peoples_of_Karachay-Cherkess_Republic_and_Kabardino-Balkar_Republic.jpg/1280px-Turkic-speaking_peoples_of_Karachay-Cherkess_Republic_and_Kabardino-Balkar_Republic.jpg)
* (V. Karapetiants, CC-BY-SA-4.0)*

- **Dilin adı:** Karaçay-Balkarca
- **Dilin alt adı:** Davluca
- **Kendi dilindeki adı:** къарачай-малкъар тил (qaraçay-malqar til)
- **Ülkeler:** Rusya
- **Bölge:** Kabardino-Balkarya, Karaçay-Çerkesya, Afyonkarahisar
- **Etnisite:** Karaçaylar, Balkarlar
- **Konuşanlar:** 310.000 (2010)
- **Aile rengi:** Altay
- **Aile:** Türkî; Şaz; Kıpçak; Kıpçak-Kuman
- **Diyalekt:** Karaçayca; Balkarca
- **Alfabe:** Kiril alfabesi (eskiden Arap ve Latin)
- **Ulus:** Karaçay-Çerkesya; Kabardino-Balkarya
- **İso:** krc; krc
- **Duyuru:** IPA

**Karaçay-Balkarca** (krc), **Karaçay-Malkarca** ya da **Davluca**, [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)'da yaşayan [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) ve [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar)ın konuştukları dil. İki halkın dilleri birbirine çok yakın olduğu için ortak bir adla adlandırılmaktadır.

Karaçay-Balkarca, [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na bağlıdır. Karaçayca, çoğunluğu [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya)'da yaşayan [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar)ın lehçesidir. Balkarca konuşan [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar)ın çoğunluğu ise [Kabardino-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya)'da yaşar. Bu bölgelerin haricinde [Avrupa Rusyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Rusyas%C4%B1)'ndan göçen göçmenler dolayısıyla [Afyonkarahisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afyonkarahisar_%28il%29)'da da yoğun bir Karaçay-Balkarca konuşan kitle bulunmaktadır.

## Tarihçe

Karaçay ve Balkarlar, günümüzde [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın güneyinde yer alan Kuzey Kafkasya'daki [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) ve [Kabardino-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) adlı iki özerk cumhuriyette yaşamaktadırlar. Kafkasya'nın Orta Kafkaslar olarak adlandırılan merkezî bölümünde, Kafkasların en yüksek dağı olan [Elbruz Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elbruz_Da%C4%9F%C4%B1) ve çevresindeki yüksek dağlık arazide, [Kuban Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Nehri)'nin kaynak havzasındaki vadilerde hayatlarını sürdürmekte olan Karaçay-Balkar Türklerinin etnik kökenleri tarih boyunca bu bölgede hâkimiyet kurmuş olan [İskitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler)e kadar dayandırılmaktadır. 4. yüzyılda Kafkasların kuzeyine gelen [Hunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar)ın, Kuban Nehri boylarında yaşayan Kafkas kavimlerini boyundurukları altına aldıkları bilinmektedir. Hunların bir kabilesini oluşturan [Ön Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar)ın Kafkasya'da Kuban Nehri boylarına yerleşerek burada hâkimiyet kurmaları ile birlikte günümüzdeki Karaçay-Balkar halkının etnik kökeninin temelinin Kafkasya'da atılmış olduğu kabul edilmektedir. Son yıllarda Kafkasya'nın Karaçay-Balkar bölgesinde ortaya çıkarılan runik harfli yazıtların dilinin çözülmesi Karaçay-Balkar halkının etnik kökeni ile ilgili birçok sorunun aydınlatılmasına yardımcı olmuştur. [Tuna Bulgarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna_Bulgarcas%C4%B1) ile yazıldıkları ispatlanan bu yazıtların Karaçay-Balkar Türklerinin atalarını meydana getiren Hun-Bulgar Türklerine ait olduklarının ortaya konulması, Karaçay-Balkarcanın kökeni konusuna da açıklık getirmiştir. Bugün Karaçay-Balkarcada yaşamakta olan bürtük, çum, eger, qavra, keli, kürüç gibi kelimelerin Tuna Bulgarcası döneminden kaldığı bilinmektedir.

[Dilbilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dilbilim) araştırmaları Karaçay-Balkarcanın ana çizgileri ile tipik bir [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) üyesi olduğunu ortaya koymaktadır. Karaçay-Balkarca, [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin Kıpçak kolunun Kafkasya'daki güney bölümünü meydana getirir. Sovyet Türkologlarından [Aleksandr Samoyloviç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandr_Samoylovi%C3%A7)'in 1922 yılında yayımlanan *Nekotorie dopolneniya k klassifikatsi turetskih yazıkov* (*Некоторые дополнения к классификаци турецких языков*) adlı eserindeki Türk lehçeleri sınıflamasına göre Karaçay-Balkarca, Türk lehçelerinin z kolunun y bölümünün tav, bol-, kalgan grubuna girer. Buna göre Karaçay-Balkarcada [eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) azak/adak yerine ayak, tag (dağ) yerine tav, olmak yerine bolmak, kalan yerine kalgan biçimleri kullanılır. Bunlardan başka Karaçay-Balkarcada ben yerine men biçiminin kullanılması, kelime başında y- sesinin c- sesine dönüşmesi de Kıpçakçanın özellikleridir.

Karaçay-Balkarlılar dillerini Tav til (dağ dili) ya da Tavça (dağca) biçimlerinde adlandırırlar. Karaçay-Balkarca, tarihî gelişimi içerisinde iki önemli ağza ayrılmıştır. Bunlar ilk bakışta sanıldığı gibi Karaçay ve Balkar lehçeleri değildir. Çünkü Karaçay bölgesinde ve Balkar topraklarının Bashan, [Çegem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87egem) vadilerinde konuşulan dil birbirinden farklı olmayıp Karaçay-Balkar halkının %90'ı tarafından konuşulan bu [lehçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leh%C3%A7e), Karaçay-Balkar yazı dilini meydana getirir. İkinci ağız ise Balkar bölgesinin Çerek vadisinde konuşulan Çerek diyalektidir. Holam ve Bızıngı vadilerinde konuşulan dil de Çerek ağzının etkisi altındadır.

## Alfabe

[İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ın 17. yüzyıl sonları gibi oldukça geç bir tarihte Karaçay-Balkarlılar tarafından kabul edilmesi sebebiyle [Arap harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri)ne dayalı alfabenin Karaçay-Balkar Türkleri tarafından öğrenilip kullanılması da gecikmiştir. 18. yüzyıl sonları ile 19. yüzyıl başlarında Küçük Bayramuk ve Yusuf Haçir gibi ilk din adamlarının Karaçay-Balkar halkına İslam'ı öğretmek amacıyla Arap harfleriyle yazdıkları dinî manzumeler, Karaçay-Balkar yazılı edebiyatının başlangıcını oluşturduğu gibi Arap harflerine dayalı Karaçay-Balkar alfabesinin de ilk adımlarını teşkil etmektedir. 1859 yılında doğan Kâzim Meçi'nin Arap harfleriyle Karaçay-Balkarca olarak kaleme aldığı eserleri aynı zamanda Arap harflerine dayalı Karaçay-Balkar alfabesinin gelişmesine ve halk tarafından benimsenmesine de yardımcı olmuştur. İsmail Akbay'ın 1916 yılında [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis)'te yayımladığı *Ana Til* adlı eseri Karaçay-Balkarcada Arap harfleriyle basılmış ilk matbu eserlerdendir. 1916-1924 yılları arasında Arap harflerine dayalı alfabeyi kullanan Karaçay-Balkarlılar, 1924-1937 yılları arasında Karaçay-Balkarca için düzenlenmiş [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri)ni [kullanmışlardır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nde_latinizasyon). 1938 yılında [Kiril harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)ne dayalı Karaçay-Balkar alfabesini kullanmaya başlayan Karaçay-Balkar Türklerinin bu alfabelerinde de 1966 yılında birtakım değişiklikler yapılarak son şekli verilmiştir.

 class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="44" | Karaçay-Balkar Arap alfabesi (1916-1924) |- ! Harf | Metin/Arapça|[ﺍ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elif_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ﺏ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be_%28Arap%29) | Metin/Arapça|[پ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe_%28Fars_alfabesi%29) | Metin/Arapça|[ت](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ج](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cim_%28harf%29) | Metin/Arapça|[چ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87im_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ح](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha_%28harf%29) | Metin/Arapça|[خ](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1_%28harf%29) | Metin/Arapça|[د](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dal_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ر](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ra_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ز](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ze_%28Arap%29) | Metin/Arapça|[ژ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Je_%28harf%29) | Metin/Arapça|[س](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sin_%28Arap_harfi%29) | Metin/Arapça|[ش](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein_%28Arap_alfabesi%29) | Metin/Arapça|[غ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%9Eayn) | Metin/Arapça|[ف](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fe_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ق](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaf_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ك](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kef_%28harf%29) | Metin/Arapça|[گ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gef_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ڭ‎](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nef_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ل](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lam_%28harf%29) | Metin/Arapça|[م](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mim_%28harf%29) | Metin/Arapça|[ن](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nun_%28Arap_alfabesi%29)

| Metin/Arapça|[و](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vav_%28Arap_alfabesi%29) | Metin/Arapça|[ۉ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%DB%89) | Metin/Arapça|[ﯜ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%EF%AF%9C) | Metin/Arapça|[ۆ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%DB%86) | Metin/Arapça|[ھ](https://turkipedia.org/tr/wiki/He_%28Arap_harfi%29) | Metin/Arapça|[ئه / ه](https://turkipedia.org/tr/wiki/He_%28Arap_harfi%29) | Metin/Arapça|[ى](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D9%89) | Metin/Arapça|[ى](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D9%89) | Metin/Arapça|[ىٕ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D9%89%D9%95) |- ! Ses | a | b | p | t | c | ç | h | h | d | r | z | j | s | ş | ğ | f | q | k | g | ŋ | l | m | n | u | ü | o | ö | h | e | i | y | ı 

 class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="44" | Karaçay-Balkar Latin alfabesi (1924-1937) |- ! Harf | [A](https://turkipedia.org/tr/wiki/A)a | [B](https://turkipedia.org/tr/wiki/B)в | [Ç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87)ç | [C](https://turkipedia.org/tr/wiki/C)c | [D](https://turkipedia.org/tr/wiki/D)d | [E](https://turkipedia.org/tr/wiki/E)e | [F](https://turkipedia.org/tr/wiki/F)f | [G](https://turkipedia.org/tr/wiki/G)g | [Ƣ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C6%A2)ƣ | [X](https://turkipedia.org/tr/wiki/X)x | [Ь](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%AC)ь | [İ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0)i | [Ƶ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C6%B5)ƶ | [K](https://turkipedia.org/tr/wiki/K)k | [Q](https://turkipedia.org/tr/wiki/Q)q | [L](https://turkipedia.org/tr/wiki/L)l | [M](https://turkipedia.org/tr/wiki/M)m | [N](https://turkipedia.org/tr/wiki/N)n | [Ꞑ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%EA%9E%90)ꞑ | [O](https://turkipedia.org/tr/wiki/O)o | [Ɵ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C6%9F)ɵ | [P](https://turkipedia.org/tr/wiki/P)p | [R](https://turkipedia.org/tr/wiki/R)r | [S](https://turkipedia.org/tr/wiki/S)s | [Ş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E)ş | [T](https://turkipedia.org/tr/wiki/T)t | [U](https://turkipedia.org/tr/wiki/U)u | [Y](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y)y | [V](https://turkipedia.org/tr/wiki/V)v | [J](https://turkipedia.org/tr/wiki/J)j | [Z](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z)z |- ! Ses | a | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | q | l | m | n | ŋ | o | ö | p | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z 

 class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="48" | Karaçay-Balkar Kiril alfabesi (1937-günümüz) |- ! Harf | [Aa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%90) | [Б](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%91)б | [В](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%92)в | [Г](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%93)г | [Гъ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%93%D1%8A)гъ | [Д](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%94)д | [Дж](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%94%D0%B6)дж | [Е](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%95)е | [Ё](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%81)ё | [Ж](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%96)ж | [З](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%97)з | [И](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%98)и | [Й](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%99)й | [К](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9A)к | [Къ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9A%D1%8A)къ | [Л](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9B)л | [М](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9C)м | [Н](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9D)н | [Нъ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9D%D1%8A)нъ/ [Нг](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9D%D0%B3)нг | [О](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9E)о | [П](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%9F)п | [Р](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A0)р | [С](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A1)с | [Т](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A2)т | [У](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A3)у | [Ўў](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1sa_ve) | [Ф](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A4)ф | [Х](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A5)х | [Ц](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A6)ц | [Ч](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A7)ч | [Ш](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A8)ш | [Ы](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%AB)ы | [Э](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%AD)э | [Ю](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%AE)ю | [Я](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%AF)я |- ! Ses | a | b | v | g | ğ | d | c | ye | ö | j | z | i | y | k | q | l | m | n | ŋ | o | p | r | s | t | u | w | f | h | ts | ç | ş | ı | e | ü/yu | ya 

Kabardey-Balkar'da **ж** yerine **дж** yazarken Karaçay-Çerkesya'da **нг** yerine **нъ** bulunur. Bazı baskılarda, özellikle Sovyet döneminde, /w/ sesi için **у́** veya **ў** harfi kullanılır.

## Yazılış özellikleri

![Karaçay-Balkarcanın (mor ve eflatun) Kafkas dilleri arasındaki dağılımını gösteren harita](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Caucasus-ethnic_en.svg/1280px-Caucasus-ethnic_en.svg.png)
*Karaçay-Balkarcanın (mor ve eflatun) Kafkas dilleri arasındaki dağılımını gösteren harita (Pmx, CC-BY-2.5)*

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Turkic-speaking_peoples_of_Karachay-Cherkess_Republic_and_Kabardino-Balkar_Republic.jpg/1280px-Turkic-speaking_peoples_of_Karachay-Cherkess_Republic_and_Kabardino-Balkar_Republic.jpg)
* (V. Karapetiants, CC-BY-SA-4.0)*

Karaçay-Balkar alfabesindeki Вв (v) harfi yalnızca [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)dan geçen kelimelerde kullanılan diş-dudak ünsüzü /v/ sesini karşılar: Вaгoн (vagon), Зaвoд (zavod) gibi. Гг harfi ile Кк harfiyse ön damak ünsüzü /g/ ve /k/ seslerini karşılarken ГЪгъ ve КЪкъ harfleri arka damak ünsüzü /ğ/ ve /q/ seslerini karşılar: кeлгeн (kelgen), къaлгъaн (qalġan) gibi.

ДЖдж harfi Karaçay alfabesinde /c/ sesini karşılar. Bu harf, Balkar alfabesinde 1970'lere kadar yer alırken yerini /j/ sesini karşılayan Жж harfine bırakmıştır. Böylece Karaçay-Balkar lehçesinin Karaçay ve Balkar dilleri biçiminde bölünmesi amaçlanmış ve Balkar imlasında /j/ sesi hâkim kılınmıştır.

Karaçay-Balkar alfabesinde Уу harfi günümüz imlasında hem /u/, hem de çift dudak ünsüzü /v/ (w) seslerini karşılamaktadır. 1970'li yıllara kadar çift dudak ünsüzü /v/ (w) sesi için Ўў harfi kullanılmaktayken imlayı karıştırmak pahasına bu harf alfabeden çıkarılmıştır. Bugün /u/ ve /v/ (w) sesleri için aynı harf kullanılmaktadır.

Karaçay-Balkar alfabesinde Ээ harfi söz başındaki /e/ ünlüsünü yazmak için kullanılır. Söz içinde bu ses /e/ harfi ile gösterilir: Элбeр (elber), Эгeч (egeç), Эмeн (emen) gibi.

Karaçay-Balkar alfabesinde Юю harfi /ü/ sesini karşılar: Юйлю (üylü), Юзюмдю (üzümdü), Юзюк (üzük) gibi. Ancak /o/ ve /u/ seslerinden sonra yazıldığında bu harf /-yu/ hecesini karşılar: боюнчакъ (boyunçaq), тоюм (toyum), уюкъ (uyuq), уютхуч (uyuthuç) gibi.

Karaçay-Balkar alfabesinde Яя harfi /-ya/ hecesini karşılar: джаякъ (cayaq), бояу (boyav), джая (caya), къоян (qoyan) gibi.

Bazı kelimelerin yazılışında Яя harfinin /â/ sesini karşıladığı görülmektedir: кямар (kâmar), некях (nekâh), гяхиник (gâhinik), мекям (mekâm) gibi.

## Dış Bağlantılar

- [Karaçay-Balkarca](https://turkdilleri.com/turk-dilleri/karacay-balkarca)