# Kalemiye > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalemiye > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kalemiye, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kalemiye (CC-BY-SA-4.0) ![Alay Başçavuşu - Sadaret Alayında İnzibata Memur, Çavuşbaşı - Divan Çavuşları Amiri (Adalet Bakanı), Beylikçi - Fermanların Yazıldığı Kalemin Amiri, Amedî - Dış İşleri Özel Kalemi Amiri, Büyük Tezkereci - Bakanlık Özel Kalemi Amiri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e6/Divan_%C3%87avu%C5%9Flar%C4%B1.jpg) *Alay Başçavuşu - Sadaret Alayında İnzibata Memur, Çavuşbaşı - Divan Çavuşları Amiri (Adalet Bakanı), Beylikçi - Fermanların Yazıldığı Kalemin Amiri, Amedî - Dış İşleri Özel Kalemi Amiri, Büyük Tezkereci - Bakanlık Özel Kalemi Amiri (tr:Arif Paşa, public-domain)* ![Hademe - Sadaret Dairesi Hizmetkarı, Rüûs Halifesi - Zatişleri Kalemi Şefi, Kethüda Katibi - İç İşleri Bakanı Özel Kalem Müdürü, Vezir Mektupçusu - Sadaret Kalemleri Amiri, Reis Kesedarı - Dış İşleri Evrak Müdürü, Çavuş Kesedarı - Adalet Bakanlığı Evrak Müdürü](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/Kethuda_Katibi.jpg) *Hademe - Sadaret Dairesi Hizmetkarı, Rüûs Halifesi - Zatişleri Kalemi Şefi, Kethüda Katibi - İç İşleri Bakanı Özel Kalem Müdürü, Vezir Mektupçusu - Sadaret Kalemleri Amiri, Reis Kesedarı - Dış İşleri Evrak Müdürü, Çavuş Kesedarı - Adalet Bakanlığı Evrak Müdürü (tr:Arif Paşa, public-domain)* **Kalemiye Sınıfı** ([Osmanlıca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca):ق**لميه**), Divan-ı Hümayun'a dahil sınıflardandır. Yaygın olmayan adı **Ehl-i Kalem**'dir. **Kitâbet sınıfı** olarak da bilinir. Bürokrasi, diplomasi ve mali işlerden sorumlu, kısacası defter işlerinden sorumlu kişiler bu sınıfa dahildir. Kalemiye Sınıfının en üst rütbesi [**Nişancı**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fanc%C4%B1)'dır. Nişancı, Divan-ı Hümayun'de verilen kararlara, Padişah'ın tuğrasını çekmekle görevliydi. Bu yüzden bu makamdakilere *Tuğrai* de denirdi. Kendisine bağlı olan [**Reis-ül Küttab**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C3%AEs%C3%BC%27l-k%C3%BCtt%C3%A2b) ise tamamıyla Dışişleri bakanlığını karşılıyordu. [Osmanlı İmparatorluğu yükselme dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_y%C3%BCkselme_d%C3%B6nemi) ile ortaya çıkan bu makamın da önemi giderek artmış ve Divan-ı Hümayun'un kaldırılmasıyla yerini [**Hariciye Nazırlığı**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hariciye_Nez%C3%A2reti)'na bırakmıştır. Ayrıca, **Kalemiye Sınıfı**'nda Reis-ül Küttab'a bağlı her biri ayrı görevle meşgul kalemler vardı. ## Divan Kalemleri - ***Amedî Kalemi*** Reis-ül Küttab'ın hususî kalemi olup, aynı zamanda, bütün dış işleriyle meşgul olur ve sadrazamlıkla sarayın irtibatını sağlardı. - ***Beylikçi veya Dîvân Kalemi*** Dîvânda müzakere olunup karara bağlanan işlerin, gereken yerlere havalesi ve dîvân sicillerinin tutulmasıyla vazifeliydi. Ferman ve beratlar burada yazılırdı. - ***Tahvil Kalemi*** Vezir, beylerbeyi, sancakbeyi beratlarıyla, vilayet kadılarının beratları, zeamet ve tımarların kayıtları hep burada tutulurdu. - ***Rüûs Kalemi*** Vezir, beylerbeyi, sancakbeyi ve vilayet kadısı derecesine çıkmış, ilmiye sınıfı hariç olmak üzere, bütün devlet memuriyetlerine intisab edenlerin (girenlerin) veya kendilerine evkaftan vazife verilenlerin muameleleriyle meşgul olur ve kayıtlarını tutardı. - ***Teşrifâtçılık Kalemi*** Gerek sarayda ve Dîvân-ı hümâyûnda, gerekse sadrazam konağında yapılan merasimlerde, elindeki defter gereğince protokolü tatbik ederdi.Teşrifât, resmî günlerde devlet rical ve memurlarının bulunacakları sıra ve sınıflar demektir. - ***Vak'anüvislik Kalemi*** [18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l) başında ortaya çıkar. Bu kalem, devlet işlerine ait, verilen vesikaları tetkik ve kaydederdi. - ***Mühimme Odası Kalemi*** 1797 tarihinde çıkan nizamnâmeyle, dîvân veya beylikçi kalemlerindeki Mühimme Nüvislerin (yazanların), bir yerde çalışmaları için Mühimme Odası veya Mühimme Kalemi kurulmuştur. ## Osmanlı'da kalemiye sınıfı ve gizlilik [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin yükselme döneminde, yazılı kayıtlara duyulan ihtiyaç nedeniyle resmî olarak teşkilatlanmış profesyonel [kâtip](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2tip)lerden oluşan **kalem daireleri** kuruldu. Kâtipler, dîvân-ı hümâyûn'da ve devlet teşkilâtının diğer kademelerinde, yazı ve kayıt işlerini görmekte oldukları için bir takım hususi özelliklere de sahip olmaları gerekiyordu. Kâtiplerin öğrenmesi gereken başlıca ilim ve fen alanları; başta [sarf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarf), [nahiv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nahiv) ve [lûgat](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BBgat) olmak üzere, [meâni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C3%A2ni), [beyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyan), [bedii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedii), şiir, inşa, edebiyat, [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an), [hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis); [atasözleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atas%C3%B6z%C3%BC), terimler, tarih, coğrafya ve örfî hukuk şeklinde oluşmaktaydı. [Kâtip](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2tip)lik mesleği sadece yazı yazmaktan ibaret değildi. Devlet işlerini kâtiplikteki [bürokrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCrokrat)lar yürütürdü. Özellikle reisülküttab her konuda sadrâzamı bilgilendirirdi, bütün bürokratik faaliyetler onun mesûliyeti altındaydı. Eski ve yeni bütün [ahidnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahidn%C3%A2me)ler, elçilerin bütün günlük faaliyetlerinin bilindiği ve bütün sırlarının kaydedildiği yerler, başta *Dîvân-ı Hümâyun Kalemi* olmak üzere bu kalemlerdi. Kalemiye sınıfında hizmet vermiş [Celalzâde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2lz%C3%A2de_Mustafa_%C3%87elebi) de devlette gizliliğin önemine şöyle işaret etmektedir: “Bunların hakîkatini vezîriâzam, tuğra hizmetine bakan nişancı ve divan kâtibinden başka kimse bilmezdi. Saltanat sırları ve Hilâfet işleri son derece korunmuş ve sağlamdı. Toplantılarda esas gâye gizli tutulurdu.” [Defterdar Bakkalzâde Sarı Hacı Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defterdar_Bakkalz%C3%A2de_Sar%C4%B1_Hac%C4%B1_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın 1656-1703 arasını konu edinen *“Zübdetü’l-Vekâyî”* kitabında [Daltaban Mustafa Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Daltaban_Mustafa_Pa%C5%9Fa) sadrazam iken azil, yeniden atama, iş değişme ve diğer bürokratik muameleler için topladığı iradın yılda 1200 keseye vardığı, ancak sadrazamların özel idare, **kalemiye** ve sekreterlik birimleri için gelen hasılatın yılda 500 kese olduğu aktarılmaktadır. Eyalet, sancak ve kazaları merkez denetimine almak için [II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud), **kalemiye** sınıfının üstündeki görevlileri [mülkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BClkiye) sınıfı içinde örgütlemeye çalıştı. Böylece taşradaki yöneticiler ve üst düzey memurlar, [Bâb-ı Âli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li) bürokratları, nezaretlerdeki belirli görevliler mülkiye sınıfına alındı. Osmanlı'da **kalemiye** sınıfında bulunan kâtipler, reisü'l-küttablık, nişancılık ve sadrazamlığa kadar yükselebiliyorlardı. ## Kalemiye sınıfında hiyerarşi ### Ünvanlar - **Mülazım:** Osmanlı'da bir işe girmek için bir süre parasız olarak o işe devam edip maaşsız acemilik hizmeti verenlerin aldığı unvandır. Vasıfsızdır. - **Şakird:** Mülazım gibi vasıfsız değildir. Kâtiplik yolunda tecrübe kazanmıştır. Çıraklık mertebesindedir. - **Kâtip:** Yazı işleri müdürüdür. Osmanlıda yaygın kullanımdır. Genelde uzmanlık alanının adıyla birlikte kullanılır. - **Halife (kalfa):** Halife sözcüğünün biraz farklı kullanımı olan “kalfa” ise, ustasından sonra onun yerine geçecek kişi anlamında kullanılır. Kâtiplik yani yazı işleri müdürlüğü yapmış, evrak işleri amirliğine adaydır. - **Serhalife (başkalfa):** Halife kâtiplerin amirliğini yapar. Kıdemli kalfadır. - **Mümeyyiz:** Kâtiplerin yazdıklarını kontrol edip düzenlemeler yapar. Günümüzde [*redaktör*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Redaksiyon). - **Şerhli:** Şerh bilgisi olan, yani bir konu hakkında yazılan kitapları okuyup öğrenmiş, konu hakkında açıklayıcı bilgi içeren öneriler geliştiren, betimi kuvvetli kâtiplere denir. *Örn,* [Kâtip Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2tip_%C3%87elebi) - **İlamcı:** Herhangi bir konuda rapor hazılar. - **Tezkireci:** Özel kalem müdürü. Kişisel notlar tutan kâtip. - **Ruznâmeci:** Osmanlı Devleti'nde, devletin gelir ve giderlerinin günlük kayıt işleriyle görevli Ruzname kaleminin sorumlusu. Sonraları Ruznamçe-i evvel ve Ruznamçe-i sani olmak üzere ikiye ayrıldı. - **Kîsedar:** Evrak müdürü. Çok önemli olmayan konular, kalem odasında kîsedarların kontrolünde yazılırdı. Dîvân-ı hümâyûn kalemlerinin şeflerine **Hâcegân** ve bir kalemin en kıdemli memuruna **Halîfe** denirdi. Bunların dışında; - ***Kâtib-i Adil:*** Noter. - ***Serkâtib:*** Baş kâtib. Hükümdarların başkâtibleri. - ***Sırkâtibi:*** Eskiden hükümdarların yanlarında bulundurdukları hususi kâtip. ### Terfilendirme Kalemiye sınıfında başarılı olanların yükselmesi kolaydı. Buna örnek olarak [Mehmed Said Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Said_Pa%C5%9Fa) verilebilir. *Mehmed Said Paşa*, Erzurum'da başladığı medrese eğitimine [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da devam etti. Bu sırada [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) öğrendi. Bir süre sonra **kalemiye** sınıfına geçerek küçük memuriyetlere girdi. İlk memuriyeti 1853'te Erzurum *eyalet tahrirat kalemi*ndeydi ve sonra 1857'de *Anadolu ordusu tahrirat kalemi*ne girmiştir. Sonra İstanbul'a gelip sırayla *Meclis-i Vala'da halife katip*, *Adalar Bölgesi Belediye Dairesi reisi*, *Rumeli Teftiş Heyeti başkatibi*, *Matbaa-i Amire başkatibi*, *Divan-ı Ahkam-ı Adliye muhakemat başkatibi*, *Ticaret Nezareti mektupçusu*, *Maarif Nezareti mektupçusu* gibi görevlerde bulunmuştur. Şura-yı Devlet'te memur iken 1869'da *"İdare-i Umumiye-i Vilayat Nizamnamesini" (İller Genel Yönetimi Yönetmeliği)* yazarak [Âli Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Emin_%C3%82l%C3%AE_Pa%C5%9Fa)'nın takdirini kazandı. *Maarif Nezareti Mektupçuluğu*nda bulundu. [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in cülusunda *Mabeyn Baş Kâtipliği'ne* atanması kariyerinin dönüm noktası oldu. Daha önce önemli bir görevde bulunmadığı halde, yeni padişahın tahta geçtiği gün bugünkü *Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği'ne* eş olan bu makama getirilmesi çeşitli yorumlara yol açtı. ## Ünlü kâtipler Osmanlı döneminde yaşamış bazı ünlü kâtipler: - [*Celâlzâde Mustafa Çelebi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2lz%C3%A2de_Mustafa_%C3%87elebi) - [*Koçi Bey*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7i_Bey) - [*Kâtip Çelebi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2tip_%C3%87elebi)