# Kızıl (Tuva Cumhuriyeti ili)

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_(Tuva_Cumhuriyeti_ili)
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kızıl (Tuva Cumhuriyeti ili), https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_%28Tuva_Cumhuriyeti_ili%29 (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Tyva_Kyzylsky_kozhuun.png)
* (СафроновАВ, CC-BY-SA-3.0)*

- **Birimin adı:** Kızıl ili
- **Rusça adı:** Кызылский кожуун (Rusça)
- **Diğer dildeki adı:** Кызыл кожуун (Tuva Türkçesi)
- **Diğer dil:** Tuva Türkçesi
- **Federal bölge:** 20px Tuva Cumhuriyeti
- **Millet:** Tuva Türkleri
- **Dil:** Tuva Türkçesi

**Kızıl ili** (Tuva Türkçesi:Кызыл кожуун; Rusça:Кызылский кожуун; İngilizce: Kyzylsky District) Tuva Cumhuriyetinin 17 il yönetiminden biri olup ülkenin merkezi de bu il sınırları içindedir. Yönetim merkezi Kaa-hem şehridir.

## Sözkökü

**Kızıl** sözü kırmızı, kızıl anlamına gelmektedir. Kelime sözkökü olarak Türkçe menşelidir.

## Coğrafya

Ülkenin orta kesiminde yer alan bölge Tuva havzası içindedir. Kuzeyde [Uyuk dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uyuk_da%C4%9F%C4%B1) yer alır. Başlıca akarsuları - [Biy-Hem](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Yenisey_Nehri), [Kaa-Hem](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Yenisey), [Ulug-Hem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey), [Elegest](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elegest%28akarsu%29).

## Tarih

Eski devirlerde Tuva arazisinde Saka (İskit) Türk Kağanlığı, Ulu Hun Türk Kağanlığı, Topa Türk Kağanlığı veya [Tabgaç (To-ba) Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabga%C3%A7lar), Kök Türk Kağanlığı, [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kurulmuş ve birçoğunun de merkez bölgesi Tuva havzası ve Tuva akarsuyu dolayları olmuştur.

![Uygur Kağanlığı devrinden kaldığı düşünülen Por-Bajın (Toprak Ev)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/26/Por-Bashyn.gif)
*Uygur Kağanlığı devrinden kaldığı düşünülen Por-Bajın (Toprak Ev) (Oschtan, public-domain)*

Tuva Türklerinin toprak ev anlamında [Por-Bajın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Porbaj%C4%B1n) adını verdikleri Tere-Höl (Teregöl) ortasında Uygur Kağanlığı devrinden kaldığı düşünülen eski bir mimari yapı vardır. 2007 yılında [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) devlet başkanı [Viladimir Putin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viladimir_Putin) ile [Monako](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monako) Prensi II. Albert Tuva'da [Por-Bajın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Porbaj%C4%B1n)'da görüşmeler yapmışlar ve [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey) nehri üzerinde yolculuk yapmışlardır. Tuva halkı Por-Bajın'ın turizm çalışması yapılmak üzere Monako prensliğine satıldığını düşünmektedir.

## Nüfus

Toplam nüfus — 21,5 bin kişi(2002).

## Beldeler ve mezralar

1. Bayan-Kol beldesi, yönetim merkezi Bayan-Kol köyü;
2. Kara-Haak beldesi, yönetim merkezi Kara-Haak köyü;
3. Sukpak beldesi, yönetim merkezi Sukpak;
4. Terlig-Haya beldesi, yönetim merkezi Terlig-Haya;
5. Çelinoye beldesi, Tselinnoye köyü;
6. Çerbi beldesi, yönetim merkezi Çerbi k.;
7. Şambalıg beldesi, yönetim merkezi Şambalıg k.;
8. Eleges-Aksı beldesi, yönetim merkezi Eleges-Aksı k.;
9. Eerbek beldesi, yönetim merkezi Eerbek k.

- Üş-Beldir mezrası Kaa-Hem şehrine bağlıdır;
- Ottukdaş mezrası Bayan-Kol beldesine bağlıdır.

## Ekonomi

Kaa-Hem'de — [kömür](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6m%C3%BCr) madeni çıkarılmakta olup ([Kaa-Hem Kömür Madeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaa-Hem_K%C3%B6m%C3%BCr_Madeni)) işletilir, hayvancılık olarak [koyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyun) yetiştiriciliği önemli bir ekonomik gelirdir.

## Yapılacak şeyler

Üst-Elegest köyünde — Orta Çağ devrine ait Türk kökenli [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)ndan kalmış bir kale vardır. Türk Tarihçilerinin ve Türk Kültür araştırmacılarının ilgisini çekecektir.

## Dış bağlantılar

- [Rusya haritası içinde Kızıl ve Tuva Cumhuriyeti](http://www.tuva.asia/uploads/posts/2012-01/1327170696_karta-rossii.jpg)