# Kırgızca

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kırgızca, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Kyrgyz.svg/1280px-Kyrgyz.svg.png)
* (CC-BY-SA-4.0)*

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/97/Verbreitungsgebiet_der_kirgisischen_Sprache.PNG)
* (Zeichner: Postmann Michael, public-domain)*

- **Dilin adı:** Kırgızca
- **Dilin alt adı:** kırgızçakırgız tili
- **Kendi dilindeki adı:** кыргызчакыргыз тили; قىرعىزچاقىرعىزتئلى
- **Ülkeler:** Kırgızistan (resmî), Afganistan, Sincan (Çin), Tacikistan, Rusya, Pakistan
- **Etnisite:** Kırgızlar
- **Tarih:** 13. yüzyıl başından 15. yüzyıl sonuna
- **Konuşanlar:** 4.3 milyon
- **Aile rengi:** Altay
- **Aile:** Altay; Türkî; Şaz; Kıpçak; Kırgız-Kıpçak
- **Alfabe:** Kırgız alfabesi (Kiril ve Fars, eskiden Latin ve Kırgız Braille)
- **Ulus:** Kırgızistan; Çin Halk Cumhuriyeti, (Kızılsu Kırgız Özerk İli); Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü
- **İso:** ky; kir; kir

**Kırgızca** ya da **Kırgız Türkçesi** (кыргызча, قىرعىزچا ya da кыргыз тили, قىرعىزتئلى), [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar)ın [ana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadil) ve [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'ın [resmî dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resm%C3%AE_dil)i. [Altay dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_dilleri)nin içerisinde sınıflanan [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na ait bir dildir. [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) ile yakın özellikler gösteren Kırgızca 4 milyondan fazla kişi tarafından konuşulmaktadır.

## Tarihçe

Kırgızlar hakkındaki ilk tarihî bilgiler M.Ö. 200'lü yıllara dayanmaktadır. Çin kaynaklarında korunmuş bu belgelerde Kırgızlar, daha o dönemlerde kendi devlet yapısına ve kuvvetli orduya sahip en eski [Türk boyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) olarak gösterilir. Daha sonraki Çin, Türk, Arap, Fars kaynakları Kırgızların [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın geniş topraklarında dinamik bir göçebe hayat sürdürdüklerini, [Kırgız Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) gibi uzun ömürlü devlet kurduklarını göstermektedir. 6. yüzyılın ortasında kurulmuş olan Kırgız devleti yedi asır yaşadıktan sonra 13. yüzyılın sonlarında [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)'ın oğulları tarafından yıkılmıştır.

Kırgızcanın oluşum tarihi de Kırgız halkının tarihi kadar eski çağlara dayanır. Bu oluşum tek bir sahada gerçekleşmemiştir. Kırgızcanın diğer Türk boyları ve Moğol, Fars kökenli diller ile uzun süreli temasları ve onlardan etkilenmeleri söz konusudur.

Kırgızcanın bir yandan [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca), en eski Türk dillerinden [Sarı Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurca) ve [Sibirya Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)yle, diğer yandan [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ile yakınlık gösteren özellikleri ona [Türkoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji) bölümlemelerinde bazen Kıpçak grubu içinde, bazen de Sibirya Türk dilleri içinde yer verilmesine neden olmaktadır. Son Türkoloji bölümlemelerine göre Kırgızca, Kıpçak grubu içinde yer almaktadır. Ancak bu grup içinde Kırgızcanın ayrıca bir konumu hep olacaktır. Bu özellik, Kırgızcanın ses ve söz varlığı açısından Sibirya Türk dilleri ve Moğolca ile, dilbilgisi yönünden de Kıpçak grubu ile yakınlık göstermesinden kaynaklanmaktadır.

11. yüzyıldan itibaren Kırgızların [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey)den [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)na doğru göçü başlar. Bununla beraber Kırgızcanın da Kıpçaklaşma süreci başlamış olur. Orta Çağ Kırgızcasının durumu kısmen [Kâşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud)'un [*Dîvânü Lugâti't-Türk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk) sözlüğünde yansıtılmıştır. Kırgızcanın daha sonraki çağlardaki gelişme sürecini belirleyici olgulara bakılırsa, Kırgızcayı diğer Kıpçak lehçelerinden ayıran ve ikincil uzun ünlülerin oluşması, yuvarlaklaşmanın eklere de yansıması, ortak Moğolca kelimelerin varlığı gibi sadece [Altayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altayca) ile yakınlık gösteren özellikler bu çağın sonlarına doğru oluştuğu görülür.

Yeni Kırgız Türkçesi çağı Kırgızların şimdiki [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) topraklarına yerleşmesinin tamamlanması, Kırgız [etnogenez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnogenez)inin oluşmasından sonraki dönemdir. Bu oluşumun esası Yenisey'den göç etmiş Kırgız tayfaları ile Tanrı Dağlarında eskiden beri yerleşik yaşayan Türk ve Fars kökenli tayfaların asimile sürecinin sonucu olarak oluşmuştur. Günlük hayat, ziraat, yerleşik yaşam tarzı ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) ile ilgili çok sayıda [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) kelimeler Kırgızcaya bu dönemde girmiştir. Kırgızcanın hem dilbilgisi, hem söz varlığı açısından birbirinden farklı iki ağzının oluşumu da bu dönemde başlamıştır.

Çağdaş Kırgız edebî dilinin temeli 1920'li yıllarda atılmıştır. Sovyet dönemindeki ilk alfabe, [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri)nin Kırgızcanın özelliklerine uydurulmuş şekli idi. Bu alfabeyle ilk Kırgız gazeteleri [*Erkin-Too*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erkin-Too_%28gazete%29), [*Kızıl Kırgızstan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_K%C4%B1rg%C4%B1zstan) yayımlanmış; ilkokul kitapları, dergiler, resmî dokümanlar yazılmıştır. Kırgızistan'ın ilk yazarları, şairleri ilk eserlerini sözü edilen Arap alfabeleriyle yayımlamışlardır.

1928 yılında bu alfabe [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri)yle değiştirilmiştir. 1940'a kadar kullanılmış olan Latin yazısı 1940'ta diğer Sovyet cumhuriyetlerinde olduğu gibi Kırgızistan'da da ortak [Kiril](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) esaslı yeni alfabenin kabul edilmesiyle kullanımdan kalkmıştır. 36 harften oluşan Kiril alfabesi günümüzde de kullanılmaktadır.

## Ses bilgisi

Kırgızcada 14 ünlü ses vardır. Bunların а, э, ы, и, о, ө, у, ү olmak üzere 8'i kısa; а, э, о, ө, у, ү olmak üzere 6'sı kısadır. Bazı Türk dillerinde rastlanan ы, и seslerinin uzunları Kırgızcada yoktur. Kırgız ünlüleri teşekkül noktalarına, açıklık-kapalılık derecesine, teşekkülleri sırasında dudakların aldığı duruma ve uzunluk-kısalıklarına göre sınıflandırılır.

### Oluşum noktalarına göre

а, ы, о, у harflerinden oluşan kalın ve э, и, ө, ү harflerinden oluşmuş ince olarak ikiye ayrılır. Kalın ünlülerin oluşumu dilin arka kısmının çeşitli noktalarının kabararak arka (yumuşak) damağa yaklaşmasıyla gerçekleşir. İnce ünlülerin oluşumu ise dilin ön yarısının çeşitli noktalarının kabararak ön (sert) damağa yaklaşmasıyla yapılır.

### Açıklık- kapalılık derecesine göre

а, э, о, ө harflerinden müteşekkil geniş ve ы, и, ү, ү harflerinden müteşekkil dar olarak ikiye ayrılır. Geniş ünlülerin teşekkülünde çenelerin birbirine az yaklaşması nedeniyle dilin kabargan kısmı ile damak arasındaki açıklık geniş, ağızdaki ses yolu serbest olur. Dar ünlülerin teşekkülünde ise çeneler birbirine daha çok yaklaşır ve dilin kabargan kısmı ile damak arasındaki açıklık dar, ağızdaki ses yolu engelli olur. O nedenle gür ve güçlü olan geniş ünlülere nazaran dar ünlüler zayıf olur ve ses olaylarında düşme ihtimalleri daha fazladır.

Eklerin çok varyantlılığıyla tanınan Kırgızca gibi dillerde ünlülerin açıklık-kapalılığına göre ayrılması büyük önem taşır çünkü geniş ünlü bir ekin sadece geniş ünlü varyantları oluşabileceği gibi dar ünlü bir ekin de ancak dar ünlü varyantları olur.

### Oluşum sırasında dudakların aldığı duruma göre

о, ө, у, ү harflerinden oluşan yuvarlak ve а, ы, и, э harflerinden oluşan düz olarak ikiye ayrılır. Yuvarlak ünlülerin söylenmesinde dudakların yuvarlaklaşması etkili olur, oysa düz ünlüler dudakların az katılması veya katılmaması ile söylenir. Kırgızca gibi kelimenin bütün hecelerinde hatta eklerinde de yuvarlaklaşma, yani yuvarlak uyumu tam egemen olan bir dilde ünlüleri bu niteliğine göre ayırmanın büyük önemi vardır.

### Uzunluk kısalık derecesine göre

а, э, о, ө, у, ү harflerinden müteşekkil uzun ve а, э, о, ө, у, ү, ы, и harflerinden müteşekkil kısa olarak ikiye ayrılır. Kısa ünlülere göre uzun ünlüler 1,5-2 kat daha uzun söylenir. İkisinin kalan bütün ses nitelikleri, yuvarlak-düzlüğü, çıkış noktaları, kalınlık-incelikleri aynıdır. Kelime içinde uzun ünlüler de kısa ünlüler gibi tek hece oluşturur.

## Dilbilgisi

### Zamanlar

Kırgızcada şimdiki zaman çeşitliliği de görülür. -a / -e, -y ekiyle kurulan şimdiki zamandır (cönököy uçur çak - basit şimdiki zaman):

Tataal uçur çak (birleşik şimdiki zaman) *cat-, cür-, tur-, otur-* fiilleriyle kurulan şimdiki zamana Kırgızcada birleşik şimdiki zaman denir: **Мен иштеп жүрѳм** (men işte-p cür-ö-m): "ben çalışıyorum".