# Kırım Tatar lehçeleri > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_leh%C3%A7eleri > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kırım Tatar lehçeleri, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_leh%C3%A7eleri (CC-BY-SA-4.0) [Kırım Tatar dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarcas%C4%B1) üç lehçeden oluşur. Standart dil, Kıpçak-Cuman kolunun bir parçası olan orta lehçe ([bağçasaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bah%C3%A7esaray%2C_K%C4%B1r%C4%B1m), orta yolaq) ile yazılmıştır. [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) kolunda yer alan kıyı ağzı (yalıboyu, cenübiy) olarak da bilinen güney ağzı ve Kıpçak dilinde de nogai ağzı (noğay, arazi, şimaliy) olarak da bilinen kuzey ağzı vardır. Kırım Tatarcası [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) arasında benzersiz bir konuma sahiptir, çünkü üç "lehçesi" Türkçenin üç farklı (alt) grubuna aittir. Bu, Kırım Tatarcasının bir bütün olarak sınıflandırılmasını zorlaştırmaktadır. ## Güney lehçesi Güney veya kıyı lehçeleri, geleneksel olarak Kırım'ın güney kıyısında yaşayan [''Yalıboylu''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yal%C4%B1boyu_Tatarlar%C4%B1) ("kıyı sakinleri") tarafından konuşulur. Ağızları [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) ve [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence)yi içeren Türk dillerinin [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) grubuna aittir . Bu lehçe en çok Türkçeden etkilenir ve kelime dağarcığının çoğunu paylaşır.[^1] ## Kuzey lehçesi **Kuzey, Nogai** veya **Çöl lehçesi** (noğay, çöl, şimaliy; Dobruca'da: tatarşa, noğayşa, tatça) [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya), [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan), [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ve diğer ülkelerde [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) tarafından konuşulmaktadır. [Nogay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogayca) etkisi vardır ve hatta bu lehçenin [Nogay dilinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogayca)[^2] bir parçası olduğunu iddia ediliyor. Ve [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a), [Karakalpak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpak%C3%A7a), [Kırgızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca) ve [Nogayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogayca) ile ilgili olduğunu söyleyenler vardır. Bu lehçe, Kırım (Nogay) bozkırının eski göçebe sakinleri tarafından konuşulmaktaydı. Kırım'ın Nogayları ile Kafkasya ve Volga'nın Nogaylarının ortak isimleri ve çok yakın akraba dillerine yansıyan [Nogai Ordası'ndan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogay_Ordas%C4%B1) ortak kökene sahip oldukları düşünülmektedir. Geçmişte bu lehçeleri konuşanlar kendilerine *Qıpçaq* adını da vermişlerdir. ![Kuzey lehçesindeki meyvelerin adı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/43/Fruits_in_Crimean_Tatar.jpg) *Kuzey lehçesindeki meyvelerin adı (Qırım Tatar Tili Uyrenemız - We Learn Crimean Tatar Language, CC-BY-SA-3.0)* ### Dobruca alfabesi Dobruca'daki [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) bu [lehçeyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) konuşurlar[^3][^4][^5] ve alfabede ise küçük bir değişiklik bulunmakta.[^6] - **Ââ** ayrı bir harf olarak tanınmaz. Bir ünsüzün yumuşaklığını ve ardından **Aa'yı** göstermek için kullanılır. [Kırım Tatar alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_alfabesi)nde **Ĭĭ** ve **Ww** harfleri yoktur. Ancak Dobruca'daki [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) **Ĭĭ** ve **Ww** kullanır. **Ĭĭ**, \[ɪ\]'yi temsil eder ve **Ww**, \[w\]'yi temsil eder. Kırım'da [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m) [Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) **İi'yi** \[ɪ\] ve \[i\]'yi temsil etmek için kullanır ve **Vv** hem \[w\] hem de \[v\]'yi temsil eder, ancak Dobruca'da **İi** \[i\] ve **Vv** \[v\]'dir. ### Farklı olan Kıpçak-Nogay lehçesi olmakla birlikte Kıpçak-Kuman ve Oğuz etkisini de içinde barındırmaktadır. Bu, Kıpçak-Nogay dilinden her değişikliğin bu lehçede bulunmadığı anlamına gelir. Standart lehçeden farklı olanlardan biri harf değişiklikleridir (tüm kelimelerde değil): *y→c* (yol→col "way"), *ç→ş¹* (çay→şay "tee"), *f→p¹* (fil→ pil "fil"), *u→o¹* (bu→bo "bu") Değişiklikler çoğunlukla (veya sadece) [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) ([Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) ve [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan) ) ve [Türkiye'deki](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1)nda görülmektedir. Daha fazla Kıpçak-Nogay etkisine sahiptir. ## Orta lehçesi Orta lehçe [Kırım Dağları'nda](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Da%C4%9Flar%C4%B1) yerleşik *Tat* Tatarları tarafından konuşulmaktadır ([İran dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) konuşan [Tat halkıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatlar) karıştırılmamalıdır). Konuşmacıları Kırım Tatarca konuşanların göreceli çoğunluğunu oluşturduğundan, yazı dili orta lehçeye dayanmaktadır. Standart Kırım Tatarcası ve orta lehçesi Kuman dili olarak sınıflandırılır. [Kıpçak dillerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) alt grubu ve en yakın akrabaları [Karaçay-Balkar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-Balkarca), [Karayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karayca), [Kırımçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m%C3%A7ak%C3%A7a), [Kumyk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuk%C3%A7a), [Urumca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumca) ve nesli tükenmiş [Kumanlardır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanca) . Orta ağız, Kıpçak-Kumanca kökenli olduğu düşünülse de, hem Kuman hem de Oğuz dillerinin unsurlarını birleştirir. Kuman dili Kırım'a 11. yüzyılda [Kumanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar) ve [Peçenekler'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C3%A7enekler) Kırım'ı ilk Türk istilası ile geldi. Kırım'da gelişen Kuman dilinin [Kırım Hanlığı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ortak dili olduğu düşünülmektedir. [^1]: National movements and national identity among the Crimean Tatars: (1905-1916). BRILL, 1996. [^2]: Kirim Çöl Şivesi = Nogayca. [^3]: Uyğur, Sinan (2011). Dobruca Tatar Türklerinde abece ve yazım sorunu. Karadeniz Araştırmaları, Yaz 2011, Sayı 30, sayfa: 71-92 [^4]: Önal, Mehmet Naci (1997). Dobruca Rüekleri'nin bilmeceleri 21 Ekim 2012. folklor/edebiyat, 1997, sayı: 10, sayfa: 83-107. [^5]: Önal, Mehmet Naci (2010). Romanya Dobrucası Tatar halkının sözlü edebiyatları 4 Mart 2016. Problemı Filologii Narodov Povolzvya Sbornuk Smameu, Moskova, sayfa: 204-209. [^6]: Here is the alphabet shown:https://www.academia.edu/34831410/Dic%C8%9Bionar_T%C4%83tar_Crimean_Rom%C3%A2n_K%C3%AEr%C3%AEm_Tatar%C5%9Fa_Kazak%C5%9Fa_S%C3%B3zl%C3%ADk