# Kırım Tatar edebiyatı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_edebiyat%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Kırım Tatar edebiyatı, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_edebiyat%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

**Kırım Tatar edebiyatı** eserlerinin en eskileri, [Altın Orda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti) (13.-15. yüzyıllar) döneminde, altın çağı ise [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (15.-18. yüzyıllar) döneminde verilmiştir.

## Tarihçe

### Orta Çağ

[Mahmud Kırımlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_K%C4%B1r%C4%B1ml%C4%B1)'nın 13. yüzyıla ait "[Yusuf ve Züleyha](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_ve_Z%C3%BCleyha) ile ilgili şiiri" Kırım Tatarcasının en eski eseri olarak kabul edilmektedir. Ali (ö. 1232),[^1] Mahmud (13-14 yy.), Mevlana Receb bin İbrahim (ö. 1386),[^2] Mevlana Şerefeddin bin Kemal (ö. 1438) ve Kemal Ümmi (ö. 1475).[^3]

### Klasik dönem

Altın Orda döneminde Kırım Tatarlarının İslamiyeti benimsemelerinden sonra Divan şiiri veya Saray edebiyatı oluşmaya başlamıştır. İlk yazarlar, hanlar ve aristokratlardı. Dönemin ünlü şairleri Abdül-Mecid Efendi, Usein Kefeviy, [I. Mengli Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mengli_Giray), [II. Ğazi Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Gazi_Giray), Ramel Hoca, [Â](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_%C3%96mer)şık Ömer, Mustafa Cevheriy, Leyla Bikeç, Âşık Arif, Canmuhammed ve Edip Efendi'dir. [I. Bahadır Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bahad%C4%B1r_Giray)'ın eşi Han-zade-hanum da şair olarak biliniyordu. 15-17. yüzyıllarda Kırım şiiri antolojileri ortaya çıkmaya başladı.

O dönemin tüm edebi eserleri [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri) ile yazılmıştır. Şiir dili, uzun ve kısa ünlüleri kafiyeli kullandığı için [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)dan etkilenmiş, Türk dili ise ünlüleri bu şekilde ayırt etmemiştir.[^4] Aynı zamanda folklorda daha az ödünç alınan daha konuşma diline ait bir dil kullanılmıştır. (Örneğin "Çorabatır", "Kör oğlu", "Tair ve Zore".)

Diğer eserler arasında tarihi olaylar ve çoklu [yarlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarl%C4%B1k)larla ilgili yazılar yer almaktadır.[^5]

[Kırım'ın 1783'te Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edilmesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_K%C4%B1r%C4%B1m%27%C4%B1_ilhak%C4%B1) sonra, gelişiminin başlıca hamisi Kırım hanları olan Kırım Tatar edebiyatı adeta olarak donmuştu.

### Yeni dönem

Kırım Tatar edebiyatında hikâye ve romanın temellerini atan [İsmail Gaspıralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Gasp%C4%B1ral%C4%B1), Kırım edebiyatının canlanmasında önemli rol oynamıştır. Gaspıralı, Terciman gazetesinde yeni Kırım Tatar yazarlarının eserlerini yayınlıyordu. 20. yüzyıl başlarındaki önde gelen şairler arasında Eşref Şemi-zade, [Bekir Çobanzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_%C3%87obanzade), [Abdulla Dermenci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdulla_Dermenci), [Şevki Bektöre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevki_Bekt%C3%B6re), [Abdulla Latifzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdulla_Latifzade) ve [Amdi Giraybay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amdi_Giraybay) bulunmaktaydı . 1901'de Abdulla Özenbaşlı, ilk Kırım Tatar draması olan "Olçağa çare almaz" eserini yayınladı.

Kırım Tatarlarının edebi süreci, 1944 yılında [Kırım Tatarlarının Sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatar_S%C3%BCrg%C3%BCn%C3%BC) ile kesintiye uğradı. O zamandan 1970'lere kadar [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nde Kırım Tatar edebiyatı özellikle bastırılmıştır.

Modern yazarlardan bazıları [Şamil Aladin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamil_Aladin), [Cengiz Dağcı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Da%C4%9Fc%C4%B1), Ümer İpçi, Yusuf Bolat, Ayder Osman, Ervin Ümerov, Rüstem Müyedin, [Şakir Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eakir_Selim_%28%C5%9Fair%29), Yunus Kandım, Seyran Süleyman, [Nuzet Ümerov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuzet_%C3%9Cmerov)'dur.

## Ayrıca bakınız

- [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)

[^1]: Kurnaz C., Çeltik H. Osmanlı Donemi Kırım edebiyatı. - Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
[^2]: Bursalı M. T. Kırım müellifleri. - Istanbul, 1919.
[^3]: Banarlı N. S. Resimli Türk edebiyatı tarihı. C.C.I-II. - Istanbul: Milli egitim basimevi, 1987.
[^4]: Меметов И. Периодизация истории развития крымскотатарского литературного языка <http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/94738/31-Memetov.pdf?sequence=1>
[^5]: Материалы для истории Крымского ханства, извлеченные, по распоряжению имп. Академии наук, из Московского главного архива Министерства иностранных дел. Издал В. В. Вельяминов-Зернов. — СПб., s.1864.−1109.