Kıbrıs Türkçesi

Kıbrıs Türkçesi, Kıbrıs Türkleri tarafından konuşulan Türkçe ağzıdır. Güney Anadolu ve İç Anadolu ağızlarının bir uzantısı olarak vurgulanır; ancak bununla birlikte Anadolu'nun farklı bölgelerindeki ağızlara özgü benzerlikler de taşıması nedeniyle bu iki bölgeyle birebir ilgi kurmak mümkün değildir.

Kıbrıs ağzının yazılı bir standardı olmasa da okul, resmî daire, radyo-televizyon ve meclis gibi ortamlarda konuşulduğu gözlemlenebilmektedir. Türkiye'de ağızlara olan yaklaşımın aksine Kıbrıs ağzının KKTC'de saygın bir yeri vardır. Dil edinimiyle ilgili Kıbrıslı ilkokul öğrencileri üzerinde yapılan bir çalışmada, yazılı anlatımlarda standart yazı dilinden sapmalarının nedeni olarak konuşma dilinin yazı diline aktarılması gösterilmiştir. Okullarda öğretmenler tarafından da Kıbrıs ağzı kullanımı bu konuda bir etmendir. Kıbrıs ağzının baskınlığı dolayısıyla 1974 yılından sonra adaya yerleşen Türklerde dahi Kıbrıs ağzının etkilerine rastlanılmaktadır.

Arapça-Farsça alıntı kelimelerde yer alan uzun ünlülerin kısa söylenmesi Kıbrıs ağzına özgü ayırt edici bir özelliktir. Kıbrıs Türk ağzının oluşmasında üst üste gelen göçlerin yanı sıra birlikte yaşanılan halkların dilinin, özellikle Rumcanın etkisi göz ardı edilemez.

Kıbrıs ağızlarıyla ilgili ilk bilimsel çalışma Hasan Eren'in 1963 yılındaki bildirisidir.^{[1]Hasan Eren (1963), "Kıbrıs'ta Türkler ve Türk Dili", Onuncu Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara, s. 37-50.} Eren 1959 yılında adada yapmış olduğu üç aylık bir araştırma gezisi sırasında bazı köylerden derlediği malzeme yardımıyla Kıbrıs lehçesinin kökeni meselesini ele almıştır. Eren'in görüşüne göre Kıbrıs lehçesinin oluşumunda önce Konya ve yöresi, sonra da Antalya, İçel, Alanya gibi yerlerden yapılan göçler rol oynamıştır. Bu durum, adanın fethinden sonra Kıbrıs'a gönderilen Türk nüfus hakkındaki tarihi belgelerle de örtüşür.^{[2]Nurettin Demir (2002), Kıbrıs Ağızlarında imiş Hakkında, Bilig - Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 23, 129-139.}

Sesler

Standart Türkçeden farkları

Standart Türkçede bazı sesler Kıbrıs ağızlarında değişime uğramıştır. Ama bu değişiklikler her durumda olmaz, istisnai durumlarda olur. Şu ünsüzlerde karşılıklı değişimler görülebilmektedir:

</td> <td>

</td> </table>

Ağız özellikleri

Olumlu cümle

Olumlu cümlelerde bazı zaman ve kip farkları dışında Türkiye Türkçesinden pek fark yoktur. Devrik cümleler kullanılabilir. Ayrıca sürerlik görünüşünü ifade etmek için -Iyor yerine sıklıkla -(A/I)r eki kullanılır.

Napañ (ne yaparsın)? Gazedda okurum. (Gazete okuyorum.) Nerden geliñ? Evden gelirim. Bakarım bakarım ama görmem hiş bişey. (Bakıyorum, bakıyorum ama hiçbir şey göremiyorum.) Başım ağrır (ağrıyor), yatırım (yatıyorum).

Soru cümlesi

Kıbrıs ağızlarında soru biçimcesi =mI genelde kullanılmaz ve soru, vurgu ile oluşturulur. Soru cümlelerinin sonundaki /n/ sesi, Türkçenin eski dönemlerinde ve bugün bazı ağız ve lehçelerinde olduğu gibi, /ɲ/ veya /ŋ/ olarak söylenir. Devrik cümleler yine kullanılabilir. Vurgulu soru cümleleri yazı dilinde ifade edilememektedir.

Yemek yeyceñ? (Yemek yiyecek (mi)sin?) Dün geldiñ? (Dün (mü) geldin?) Hastasıñ? (Hasta (mı)sın?) Gidebileceñ? (Gidebilecek (mi)sin?) Geliñ yoksa gideñ? (Geliyor (mu)sun yoksa gidiyor (mu)sun?)

Dönüşlülük adılı (Kendi)

Bu adıl Kıbrıs ağızlarında sıklıkla kullanılır ve cansız nesneler için de kullanımı mümkündür. “Kendi” kelimesi 3. tekil kişiyi işaret ediyorsa genni, geni veya sadece ge şeklinde, diğer kişilerde gendi şeklinde okunur.

Napdıñ genni? Düşürddüm, gırdım. (Ne yaptın kendisini (onu)? Düşürdüm, kırdım) Al geni da gel. (Al kendisini (onu) de gel.) Ma kiminan gonuşuñ? (Kimle konuşuyorsun?) Gendi gendiminan. (Kendi kendimle) Bas basdı gendini. (Otobüs onu ezdi.)

“-iken” ulacı

-iken ulacı genellikle “ikan” şeklinde okunur. Kelimenin yapısına göre “ikân” (iskan kelimesindeki kan kelimesinde olduğu gibi)şeklinde de okunabilir. Bazen –i sesi okunmayabilir.

Giderikân (giderken), yaparıkan(yapıyorken), bakarıkan(bakıyorken) Geçerikan seni gördüm . (Geçiyorken seni gördüm) Sen uyurkan geldi. (Sen uyuyorken geldi)

“ile” ilgeci / eki

Bu bağlaç genellikle “-ınan”, “-inan” şeklinde kullanılır.

Neyinan geldiñ? Arabaynan geldim. (Neyle geldin? Arabayla geldim) Çocuğuynan beraber öldü. (Çocuğuyla beraber öldü) Güçüğükan kediynan, köpeynan oynardıñ. (Küçükken kediyle, köpekle oynardın)

Küçültme ekleri

Kıbrıs ağızlarında -cIk (-cık, --cik, -cuk, -cük) gibi küçültme ekleri oldukça sık kullanılır. Kullanım olarak Kıbrıs Türkçesine Rumcadan geçmiş olabilir.

Kedicik, evcik, arabacık, okulcuk vs.

Esgiden köpeciğimiz vardı.

“dA” biçimcesi

da şeklinde kullanılır ve ünlü uyumu geçirmez. Bu da, söz konusu biçimcenin yapısıyla ilgilidir. Yani Kıbrıs Türkçesindeki kullanım eskilik göstergesidir.

Hem beni hem da gendiñi yakdıñ.(Hem beni hem de kendini yaktın) Annemlere da gideceñ? (Annemlere de gidecek misin?) Geldi da geri giddiler. (Geldi de geri gittiler.)

Ünlü türemesi

Özellikle yabancı kökenli olan ve "st" sessizleriyle başlayan kelimeler, başına "ı" ünlüsü konarak söylenir. Bu durum, diğer birçok Türkçe ağzında da söz konusudur.

Istat (Stat)
Istatü (Statü)
Istrateji (Strateji)

Zaman ve görünüş

Sürerlik görünüşü çekimi şöyledir.

Geliyorum Gelirim Geliyorsun Geliñ Geliyor Gelir Geliyoruz Gelirik Geliyorsunuz Gelirsiñiz Geliyorlar Gelirler

Sözvarlığı

Kıbrıs ağızlarında alıntı olarak Rumca kelimeler az sayılmayacak kadardır. Bu kelimeler günlük konuşmada sıkça kullanılır. Bunu yanı sıra Eski Türkçeden miras kelimeler de kullanılmaktadır.

Agsona: Dingil
Alina: Hindi
Alizavra (rum.) : Kertenkele
Argaci: Küçük su yolu
Ariya: matkap
Arsanafiligo: Çift cinsiyetli birisi
Asvalya: sigorta
Avlu: Bahçe
Ayrelli: kuşkonmaz
Bagara (arap.) : Makara
Bandabulya (rum.) : Pazar, kapalı pazar
Bandofla (rum.) : Terlik
Bañgo (ita.) : Mutfak tezgâhı
Barya (rum.) : Dost, arkadaş grubu
Bas (ing.) : Otobüs
Bavuri (rum.) : Bidon
Böğün : Bugün
Bulli (rum.) : Tavuk
Cira (rum.) : (Rum) Kadın
Çember : Dönel kavşak
Ekşi : Limon
Fica (rum.) : Deniz yosunu
Gabbella (rum.) : Şapka
Gabira (rum) : Kızartılmış ekmek dilimi
Gancelli : Bahçe Kapısı
Gamaşa : İstenmeyen kimse
Garasakal : Türkiye uyruklu Türk
Garavulli (rum.) : Salyangoz
Gatsot : Cimri
Guli : Köpek yavrusu
Istatü (fr.): Statü
Lamarina (rum) : Sac
Lenger: Kova
Manamu (rum.): Zavallı
Mısmıl : Sağlam
Mop (ing.) : Paspas
Penna (rum.) : Tükenmez kalem
Pirilli (rum.) : Camdan misket
Potin (fr.) : Ayakkabı
Pünez (fr.) : Raptiye
Pasadembo (İt.) : Kabak çekirdeği
Sakgo (İt.) : Ceket
Seki : Basamak
Solina (rum.) : Demir boru, su borusu
Şafk (ar.): Işık
Tomofil : Araba, otomobil
Yuro (rum.) : Dönmek, tur atmak
Zibil: Çöp
Zip (ing.): Fermuar