Kürt Devleti (1918-1919)

Kürt Devleti, Ekim 1918'den Haziran 1919'a kadar Yukarı Mezopotamya'da varlığını sürdüren özerk bir yönetimdi. Başlangıçta İngiltere'ye bağlı olmasına rağmen, İngiltere karşıtı bir ayaklanmanın ardından sonunda feshedildi.

Adı

"Kürt Devleti", bu siyasi yapının var olduğu dönemde Londra ve Orta Doğu'daki İngiliz yetkililer tarafından onu tanımlamak için kullanılan bir egzonimdir. Saad Eskander, bu yapının tam anlamıyla bağımsız olmadığı için bu terimin yanlış olduğunu savunmaktadır.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.}

Tarihçe

Kuruluş

1918 yılının Ekim ayında Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüyle birlikte Mahmud Berzenci, Osmanlılardan ayrılmayı ve İngiliz denetimi altında özerk bir Kürt bölgesi kurmayı amaçladı. Süleymaniye bölgesindeki Kürt soylular konseyince hükümet başkanı olarak seçildi. İngilizler Kerkük'ü ele geçirir geçirmez (25 Ekim 1918),^{[2]Moberly, James. History of the Great War Based on Official Documents. the Campaign in Mesopotamia 1914-1918.. His Majesty's Stationery Office, 1927, s. 276.} Berzenci Osmanlı birliklerine saldırarak onları ele geçirdi, Osmanlı egemenliğinin sona erdiğini ilan etti ve İngiltere'ye bağlılık yemini etti. Raniye ve Köysancak gibi diğer Kürt bölgeleri de onu izledi.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.}

Osmanlıların bakış açısına göre bölge hukuken hâlâ kendilerine aitti. (Daha fazla bilgi: Musul Sorunu) Osmanlılar, Kürt Devleti'ni tanımadılar. Buna karşın, İngiliz yetkililer, Kürtler konusunda resmi olarak net bir politika izlememelerine rağmen Kürtlerle işbirliğini kabul etmeyi tercih ettiler; zira o dönemde ne askeri ne de siyasi açıdan Kürt milliyetçi duygularının varlığını görmezden gelebilecek durumda değillerdi.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.}

Mahmud Berzenci, Küçük Zab Nehri'nin güneyinden eski Osmanlı-İran sınırına kadar uzanan B Bölgesi'nin valisi olarak İngilizler tarafından atandı.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.} Berzenci, belirlenen bölgenin dışına da nüfuzunu genişletmeye çalıştı ve İngilizlerden aldığı yardımları, askerlerinin maaşlarını ödemek ve savaşın yol açtığı yıkımın üstesinden gelmek için kullandı. Berzenci, aşiret reislerinin sadakatini satın alarak iktidar tabanını sağlamlaştırmayı umuyordu.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.} Bu durum İngilizlerle ilişkilerin bozulmasına yol açtı ve nihayetinde bir isyanın zeminini hazırladı.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.}

Mayıs 1919 İsyanı

23 Mayıs 1919'da, Süleymaniye valisi olarak atanmasından birkaç ay sonra Berzenci, 300 aşiret savaşçısını bir araya getirdi, İngiliz denetçileri bölgeden kovdu ve kendisini "Tüm Kürdistan’ın Hükümdarı" ilan ederek Mahmud Berzenci isyanlarının ilkini başlattı.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.} İsyanın ilk aşamalarında Kürtler, Çemçemal'ın ötesine sapan küçük İngiliz konvoylarına düzenledikleri pusularda bir miktar başarı elde ettiler. Sınırın her iki tarafında da aşiretler Şeyh Mahmud'un tarafında olduklarını ilan ettiler.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.}

İran ve Irak'tan gelen aşiret savaşçıları, Şeyh Mahmud'un İngiliz yönetimine karşı mücadelesinde giderek daha başarılı hale gelmesiyle hızla onunla ittifak kurdular. McDowall'a göre, Şeyh'in kuvvetleri "büyük ölçüde Berzenci kiracıları ve aşiret üyeleri, Kerim Fettah Bey komutasındaki Hamavand aşireti ile Jaf, Jabbari, Şeyh Bizayni ve Şuan aşiretlerinin hoşnutsuz kesimlerinden oluşuyordu".^{[4]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 2007, s. 158.}

Şeyh Mahmud'un destekçileri arasında, daha sonra Kürt milliyetçi hareketinin lideri ve Peşmerge güçlerinin komutanı olacak 16 yaşındaki Mustafa Barzani de bulunuyordu. Barzani ve adamları, Barzani aşiretinin şeyhi Ahmed Barzani'nin emirleri doğrultusunda, Şeyh Mahmud Berzenci'ye katılmak üzere Piyav Vadisi'ni geçtiler. Yolda birkaç kez pusuya düşürülmelerine rağmen Barzani ve adamları Şeyh Mahmud'un bulunduğu yere ulaşmayı başardılar, ancak ayaklanmaya ciddi bir destek sağlayabilmek için çok geç kalmışlardı.^{[5]Lortz, Michael G.. Willing to Face Death: A History of Kurdish Military Forces — the Peshmerga — from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq. Florida State University, 2005, s. 11.} Barzani'nin savaşçıları, Şeyh'in 500 kişilik güçlü ordusunun sadece küçük bir bölümünü oluşturuyordu.

İngilizler, Şeyh'in giderek artan siyasi ve askeri gücünün farkına vardıkça, askeri olarak müdahale etmek zorunda kaldılar. Gönderilen iki tugay, 18 Haziran'da Barda Karaman kasabasına yakın Bazyan Geçidi'nde Kürt güçlerini mağlup etti ve 28 Haziran’da Halepçe'yi işgal ederek Kürt Devleti'ni sona erdirdi ve isyanı bastırdı.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.[6]Kilic, Ilhan. Britain's Kurdish Policy and Kurdistan 1918 -1923. School of History of the University of East Anglia, 2018, s. 182-183.[7]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 55.}

Hükûmet

Kürt devleti kurulduğunda Mahmud Berzenci hükûmet başkanıydı. 1 Aralık 1918'de İngiliz yetkililer onu Süleymaniye bölgesinin hükümdarı (valisi) olarak tanıdılar.^{[3]McDowall, David. A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic, 1997, s. 155-160.}

İsyanın patlak vermesine kadar İngilizlerin rolü denetimle sınırlı kalmış ve yerel yönetim, yargı ve gelirler ile ilgili konularda özerkliğini korumıştı.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.} Edward Noel, Arnold Wilson tarafından denetimden sorumlu siyasi görevli olarak atanmıştı.^{[1]Eskander, Saad. Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923. etheses.lse.ac.uk, s. 49-57, 182.}

Dil

Hükûmet, Kürtçeye resmi dil statüsü vermişti.^{[6]Kilic, Ilhan. Britain's Kurdish Policy and Kurdistan 1918 -1923. School of History of the University of East Anglia, 2018, s. 182-183.}

Bayrak

Hükümet, Mayıs 1919'a kadar Birleşik Krallık bayrağını kullandı.^{[6]Kilic, Ilhan. Britain's Kurdish Policy and Kurdistan 1918 -1923. School of History of the University of East Anglia, 2018, s. 182-183.}

İlhan Kılıç, 23 Mayıs 1919'daki ayaklanma üzerine hükümetin "Kürt bayrağını göndere çektiğini" belirtmekle birlikte, bayrağın tasarımı hakkında herhangi bir ayrıntı vermemektedir.^{[6]Kilic, Ilhan. Britain's Kurdish Policy and Kurdistan 1918 -1923. School of History of the University of East Anglia, 2018, s. 182-183.} Ancak, From Enemies to Allies: Turkey and Britain, 1918-1960 (Düşmanlardan Müttefiklere: Türkiye ve İngiltere, 1918-1960) kitabının yazarları, bayrağın tasarımı hakkında daha ayrıntılı bilgi vererek, "1919'da tasarlanan bayrak yeşil renkteydi ve üzerinde kırmızı bir daire ile dairenin içinde beyaz bir hilal bulunuyordu" demektedir.^{[8]MacArthur-Seal, Daniel-Joseph. From Enemies to Allies: Turkey and Britain, 1918–1960. Taylor & Francis, 26 Aralık 2022.} Bayrakların çevrimiçi bir dizini olan flaglog.com'da benzer şekilde, "Mahmud Berzenci'nin, yeşil bir Kürt bayrağı altında İngilizlere karşı ayaklandığını, ayaklanmanın Haziran ayında bastırıldığını; ancak Berzenci'nin, 1922'de geri dönerek aynı bayrak altında, hiçbir ülke tarafından tanınmayan bir Kürdistan Krallığı'nı ilan ettini" doğrulamaktadır.^{[9]World Flag Chart 1919 - Flag Log. flaglog.com.}

Ayrıca bakınız

• Kürdistan Krallığı - birkaç yıl sonra Kürt devleti kurma girişiminin yeni bir örneği.