# Kürdemir Muharebesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir_Muharebesi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kürdemir Muharebesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCrdemir_Muharebesi (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/The_Battle_of_Baku_1918.png) * (Abu Zarr, CC-BY-SA-3.0)* - **Çatışma:** Kürdemir Muharebesi - **Parçası:** I. Dünya Savaşı'nda Kafkasya Cephesi ve Rus İç Savaşı'nda Azerbaycan-Ermenistan Savaşı - **Tarih:** 7–10 Temmuz 1918; (3 gün) - **Yer:** Kürdemir, Bakü Guberniyası, Azerbaycan - **Sonuç:** Osmanlı–Azerbaycan koalisyonunun zaferi - **Savaşan:** Osmanlı İmparatorluğu; Azerbaycan; Bakü Komünü; Rusya FSSC; ----; Beyaz Ordu - **Birlik:** Kafkas Kızıl Ordusu **Kürdemir Muharebesi** (Kürdəmir döyüşü), 7-10 Temmuz 1918 tarihleri arasında, [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)-[Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) koalisyon kuvvetleri ile [Stepan Şaumyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stepan_%C5%9Eaumyan) liderliğindeki [Bakü Komünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/26_Bak%C3%BC_Komiseri) birlikleri arasında [Kürdemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir)'in kontrolü uğrunda yapılan muharebedir. Kürdemir istasyonu [Transkafkasya Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkafkasya_Demiryolu)nun [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC) yolu üzerindeki en önemli stratejik noktasıydı.[^1] 10 Temmuz'da, Bakü'ye ilerleyen [Kafkas İslam Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B0slam_Ordusu) ve [Azerbaycan Millî Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti_Mill%C3%AE_Ordusu) birlikleri Kürdemir'i ele geçirmiştir.[^2] ## Arka plan 1917 [Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonucunda [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm) iktidara gelmişti ve eski [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarında [bir iç savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) çıkmıştı. Üstelik bu gelişmeler [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'yı fiilen kontrolsüz bırakmıştı.[^3] Mart 1918 ortasına kadar, [Stepan Şaumyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stepan_%C5%9Eaumyan)'ın başkanlığındaki [Bakü Komünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/26_Bak%C3%BC_Komiseri)'nün emrinde yaklaşık 6.000 silahlı işçi ve asker vardı. Mart ayında ve nisan ayının başlarında Bakü Komünü, [Ermeni milliyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fi) [Taşnaksutyun Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Devrimci_Federasyonu)'nin silahlı müfrezelerinin desteğiyle [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'nün [Müslüman nüfusuna karşı katliam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mart_Katliam%C4%B1) yapmıştı. [Müsavatçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsavat_Partisi) direnişinin bastırılması sonucunda Bolşevikler Bakü'de iktidarlarını kurmuşlardı.[^4] 28 Mayıs 1918'de [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis)'te [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti) (ADR) ilan edilmiş ve [Fetali Han Hoyski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetali_Han_Hoyski) hükûmet başkanı olmuştu.[^5] Haziran 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasında bir dostluk anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre Osmanlı Devleti, "ülkede düzen ve güvenliği sağlamak için" Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmetine silahlı yardım sağlamakla yükümlüydü.[^6] 16 Haziran'da [Azerbaycan Millî Şûrası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Mill%C3%AE_%C5%9E%C3%BBras%C4%B1) üyeleri ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti Tiflis'ten [Gence](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence)'ye taşınmıştır.[^7] 7-10 Nisan 1918'de [Hırdalan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1rdalan) istasyonu yakınında, kuzeyden Bakü'ye ilerleyen İmam Necmettin Gotsinski'nin müfrezesi ile Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu arasında şiddetli çatışmalar yaşanmıştı. 10 Nisan'da Gotsinski'nin müfrezeleri [Derbent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derbent%2C_Da%C4%9F%C4%B1stan)'e çekilmek zorunda kalmıştı. 21 Nisan'da Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu birlikleri [Hacıkabul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1kabul) yakınlarında Bakü'de ilerleyen Müsavatçıları mağlup etmiş, ardından Müsavatçıların silahlı ayaklanmaları bastırılmıştır. Böylece, [Şamahı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamah%C4%B1), [Salyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salyan), [Lenkeran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lenkeran), [Kuba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuba) ve Azerbaycan'ın diğer bazı bölgelerinde Bolşevik hükûmeti galibiyet kazanmıştır.[^8] 10 Haziran'da Kafkas Kızıl Ordusu, Kürdemir-Göyçay yönünde [Transkafkasya Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkafkasya_Demiryolu) boyunca bir taarruza başlamıştır. Misilleme olarak, [Kafkas İslam Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B0slam_Ordusu) Gence'den üç yönde: kuzeyden (Kuba-[Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)), güneyden (Lenkeran-[Astara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astara)-Salyan) ve merkezden ([Kürdemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir)-[Göyçay](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7ay)) bir taarruz başlatmıştır.[^9] 11 Haziran'da Kafkas Kızıl Ordusu Sığırlı istasyonunu işgal etmiş ve 12 Haziran'da Kürdemir'i ele geçirmiştir. 27 Haziran'dan 1 Temmuz'a kadar devam eden, [Göyçay yakınlarındaki muharebelerde](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7ay_Muharebesi) [Nuri Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Killigil) komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Bakü Komünü'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu'na bağlı birlikleri bozguna uğratmıştır.[^10][^11] Askeri inisiyatif tamamen Osmanlı-Azerbaycan koalisyon birliklerine devredilmiştir.[^12] Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu'nun bir kısmı Karameryem'a çekilmiş, 2 Temmuz'da ise [Ağsu](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fsu)'dan ayrılmıştır.[^13][^14] ## Tarafların güçleri [Kafkas İslam Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B0slam_Ordusu), Mayıs-Haziran 1918'de Türk komutan [Nuri Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Killigil) tarafından [Gence](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence)'de kurulmuştur. Omurgası Türk 5. Kafkas ve 15. Çanakkale Piyade Tümenleriydi. Kafkas İslam Ordusu yaklaşık 13 bin kişiden ve 40 silahtan oluşuyordu.[^15][^16] Genelkurmay [Habib Bey Selimov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habib_Bey_Selimov) komutasındaki [Azerbaycan birlikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti_Mill%C3%AE_Ordusu) ve 150 askerden oluşan bir Azerbaycan süvari müfrezesi [Kürdemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir) yönünde faaliyet gösteriyordu.[^17] Nisan-Mayıs 1918'de [Grigoriy Korganov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grigoriy_Korganov) liderliğinde [Bakü Komünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/26_Bak%C3%BC_Komiseri)'nün Kafkas Kızıl Ordusu kurulmuştur. Kafkas Kızıl Ordusu yaklaşık 18 bin kişiden ve 19 silahtan oluşuyordu. 5 Temmuz'da Biçerahov'un müfrezesi Bakü gemileriyle deniz yoluyla [Enzeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bender_Enzeli)'den Elet'e ulaşmıştır.[^18] 2 Temmuz'da müfreze 880 [Kazaktan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar_%28Slav%29) oluşuyordu.[^19] [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'dan bir zırhlı araç müfrezesi gelmiştir.[^20] 7 Temmuz'da Biçerahov'un müfrezesi [Transkafkasya Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkafkasya_Demiryolu) boyunca Kürdemir'e ulaşmıştır.[^21][^22] ## Muharebe 7 Temmuz'da [Kafkas İslam Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B0slam_Ordusu), [Kürdemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdemir)'e karşı bir saldırı başlatmıştır. [Stepan Şaumyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stepan_%C5%9Eaumyan) bir telgrafta [Çariçin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volgograd)'de bulunan [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)'e şunları bildirmiştir: "7 Temmuz'da Kürdemir cephesinde düşman, Kürdemir'i ele geçirmek için saldırıya geçti, ancak 12 saatlik bir savaşın ardından geri püskürtüldü ve ağır kayıplar verdi. Biçerahov müfrezesi, zırhlı araçlar savaşa katıldı. Kayıplarımız az".[^23] Stalin, 8 Temmuz'da yazdığı bir mektupta Şaumyan'a talimat verdi: "Başarılarınız bizi memnun ediyor, ancak [Almanlarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) sorun yaşamamak, yani bağımsızlığı Almanya tarafından resmen tanınan [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ı işgal etmemek için [Yelizavetpol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence)'den öteye gitmemenizi istedik".[^24][^25] 8-9 Temmuz tarihlerinde [Mürsel Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCrsel_Bak%C3%BC) komutasındaki 5. Kafkas Piyade Tümeni yeniden Kürdemir'e saldırmış, ancak geri püskürtülmüştür.[^26] 2 zırhlı araca Türk topçu ateşi isabet etmişti.[^27] Üç gün süren çatışmalardan sonra Türk birlikleri, Kürdemir'in kuzey ve güneyindeki cepheyi yarıp geçmiş[^28] ve [Bakü Komünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/26_Bak%C3%BC_Komiseri)'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu birliklerini kuşatmışlardır.[^29] 10 Temmuz'da Bakü Komünü'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu birlikleri Kürdemir'den ayrılmak zorunda kalmıştır.[^30][^31] Sovyet tarihçileri, yenilginin nedenini Türk ve [Müsavat](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsavat_Partisi) birliklerinin güç üstünlüğü[^32] ve "[Taşnak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Devrimci_Federasyonu)-Sosyalist-Devrimci-[Menşevik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Men%C5%9Fevik) hainlerin örgütsüzleştirme faaliyetinin" sonucu olarak göstermişlerdir.[^33] ## Sonuç Kafkas Kızıl Ordusu'nun geri çekilen birlikleri, Kürdemir'in 72 kilometre kuzeydoğusunda bulunan Karrar tren istasyonu yakınında mevzilenmiştir.[^34][^35][^36] 14 Temmuz'da [Kafkas İslam Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B0slam_Ordusu) Karrar'ı ele geçirmiştir.[^37][^38] 31 Temmuz'da [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'deki [Sovyet gücü](https://turkipedia.org/tr/wiki/26_Bak%C3%BC_Komiseri) düşmüştür. 5 Ağustos'ta Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye yaklaşmış ve 15 Eylül'de [Bakü'yü ele geçirmiştir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC_Muharebesi_%281918%29).[^39] [^1]: Победа Советской власти в Закавказье. Мецниереба, 1971, s. 682. [^2]: Дарабади, Парвин. Военные проблемы политической истории Азербайджана начала XX века. Элм, 1991, s. 203. [^3]: Kazemzadeh, Firuz. The Struggle for Transcaucasia (1917–1921). Philosophical Library, 1951, s. 54-56. [^4]: История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678. [^5]: История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678. [^6]: Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Внешняя политика. (Документы и материалы). 1998, s. 16. [^7]: Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Армия (документы и материалы). 1998. [^8]: История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678. [^9]: Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771. [^10]: Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347. [^11]: История Азербайджана : В 3 т.. Изд-во Акад. наук АзССР, 1963, s. 538. [^12]: Мустафа-заде, Рахман. Две Республики. Азербайджано-российские отношения в 1918-1922 г. : монография. МИК, 2006, s. 355. [^13]: Волхонский М. А., Муханов В. М.. Россия на Кавказе. Пять веков истории : научно-публицистические очерки. Объединенная редакция МВД России, 2009, s. 487. [^14]: Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452. [^15]: История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678. [^16]: Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452. [^17]: Мамедзаде, Натиг. Важнейший атрибут государственности. Region plus, 2018, s. 10-13. [^18]: Уильям Аллен, Павел Муратов. Битвы за Кавказ : история войн на турецко-кавказском фронте, 1828-1921. Центрполиграф, 2016, s. 606. [^19]: Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347. [^20]: Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920). Элм, 1998, s. 306. [^21]: Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771. [^22]: Кадишев, А. Б.. Интервенция и гражданская война в Закавказье. Воениздат, 1960, s. 510. [^23]: Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347. [^24]: Волхонский М., Муханов В.. По следам Азербайджанской Демократической Республики. Европа, 2007, s. 247. [^25]: Суходеев, Владимир. Легенды и мифы о Сталине. Эксмо : Алгоритм, 2009, s. 317. [^26]: Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332. [^27]: Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920). Элм, 1998, s. 306. [^28]: История Азербайджана : В 3 т.. Изд-во Акад. наук АзССР, 1963, s. 538. [^29]: Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332. [^30]: Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452. [^31]: Освобождение Кюрдамира. Sputnik, 10 Temmuz 2015. [^32]: Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332. [^33]: Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771. [^34]: Победа Советской власти в Закавказье. Мецниереба, 1971, s. 682. [^35]: Кадишев, А. Б.. Интервенция и гражданская война в Закавказье. Воениздат, 1960, s. 510. [^36]: Лудшувейт, Е. Ф.. Турция в годы первой мировой войны 1914-1918 гг. : Воен.-полит. очерк. Издательство Московского университета, 1966, s. 386. [^37]: Волхонский М., Муханов В.. По следам Азербайджанской Демократической Республики. Европа, 2007, s. 247. [^38]: Освобождение Кюрдамира. Sputnik, 10 Temmuz 2015. [^39]: История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.