Kürdemir Muharebesi

Kürdemir Muharebesi (Kürdəmir döyüşü), 7-10 Temmuz 1918 tarihleri arasında, Osmanlı-Azerbaycan koalisyon kuvvetleri ile Stepan Şaumyan liderliğindeki Bakü Komünü birlikleri arasında Kürdemir'in kontrolü uğrunda yapılan muharebedir. Kürdemir istasyonu Transkafkasya Demiryolunun Bakü yolu üzerindeki en önemli stratejik noktasıydı.^{[1]Победа Советской власти в Закавказье. Мецниереба, 1971, s. 682.} 10 Temmuz'da, Bakü'ye ilerleyen Kafkas İslam Ordusu ve Azerbaycan Millî Ordusu birlikleri Kürdemir'i ele geçirmiştir.^{[2]Дарабади, Парвин. Военные проблемы политической истории Азербайджана начала XX века. Элм, 1991, s. 203.}

Arka plan

1917 Ekim Devrimi sonucunda Bolşevikler iktidara gelmişti ve eski Rus İmparatorluğu topraklarında bir iç savaş çıkmıştı. Üstelik bu gelişmeler Kafkasya'yı fiilen kontrolsüz bırakmıştı.^{[3]Kazemzadeh, Firuz. The Struggle for Transcaucasia (1917–1921). Philosophical Library, 1951, s. 54-56.} Mart 1918 ortasına kadar, Stepan Şaumyan'ın başkanlığındaki Bakü Komünü'nün emrinde yaklaşık 6.000 silahlı işçi ve asker vardı. Mart ayında ve nisan ayının başlarında Bakü Komünü, Ermeni milliyetçi Taşnaksutyun Partisi'nin silahlı müfrezelerinin desteğiyle Bakü'nün Müslüman nüfusuna karşı katliam yapmıştı. Müsavatçı direnişinin bastırılması sonucunda Bolşevikler Bakü'de iktidarlarını kurmuşlardı.^{[4]История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.}

28 Mayıs 1918'de Tiflis'te Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (ADR) ilan edilmiş ve Fetali Han Hoyski hükûmet başkanı olmuştu.^{[4]История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.}

Haziran 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile Osmanlı İmparatorluğu arasında bir dostluk anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre Osmanlı Devleti, "ülkede düzen ve güvenliği sağlamak için" Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmetine silahlı yardım sağlamakla yükümlüydü.^{[5]Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Внешняя политика. (Документы и материалы). 1998, s. 16.} 16 Haziran'da Azerbaycan Millî Şûrası üyeleri ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti Tiflis'ten Gence'ye taşınmıştır.^{[6]Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Армия (документы и материалы). 1998.}

7-10 Nisan 1918'de Hırdalan istasyonu yakınında, kuzeyden Bakü'ye ilerleyen İmam Necmettin Gotsinski'nin müfrezesi ile Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu arasında şiddetli çatışmalar yaşanmıştı. 10 Nisan'da Gotsinski'nin müfrezeleri Derbent'e çekilmek zorunda kalmıştı. 21 Nisan'da Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu birlikleri Hacıkabul yakınlarında Bakü'de ilerleyen Müsavatçıları mağlup etmiş, ardından Müsavatçıların silahlı ayaklanmaları bastırılmıştır. Böylece, Şamahı, Salyan, Lenkeran, Kuba ve Azerbaycan'ın diğer bazı bölgelerinde Bolşevik hükûmeti galibiyet kazanmıştır.^{[4]История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.}

10 Haziran'da Kafkas Kızıl Ordusu, Kürdemir-Göyçay yönünde Transkafkasya Demiryolu boyunca bir taarruza başlamıştır. Misilleme olarak, Kafkas İslam Ordusu Gence'den üç yönde: kuzeyden (Kuba-Dağıstan), güneyden (Lenkeran-Astara-Salyan) ve merkezden (Kürdemir-Göyçay) bir taarruz başlatmıştır.^{[7]Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771.} 11 Haziran'da Kafkas Kızıl Ordusu Sığırlı istasyonunu işgal etmiş ve 12 Haziran'da Kürdemir'i ele geçirmiştir. 27 Haziran'dan 1 Temmuz'a kadar devam eden, Göyçay yakınlarındaki muharebelerde Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Bakü Komünü'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu'na bağlı birlikleri bozguna uğratmıştır.^{[8]Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347.[9]История Азербайджана : В 3 т.. Изд-во Акад. наук АзССР, 1963, s. 538.} Askeri inisiyatif tamamen Osmanlı-Azerbaycan koalisyon birliklerine devredilmiştir.^{[10]Мустафа-заде, Рахман. Две Республики. Азербайджано-российские отношения в 1918-1922 г. : монография. МИК, 2006, s. 355.} Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu'nun bir kısmı Karameryem'a çekilmiş, 2 Temmuz'da ise Ağsu'dan ayrılmıştır.^{[11]Волхонский М. А., Муханов В. М.. Россия на Кавказе. Пять веков истории : научно-публицистические очерки. Объединенная редакция МВД России, 2009, s. 487.[12]Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452.}

Tarafların güçleri

Kafkas İslam Ordusu, Mayıs-Haziran 1918'de Türk komutan Nuri Paşa tarafından Gence'de kurulmuştur. Omurgası Türk 5. Kafkas ve 15. Çanakkale Piyade Tümenleriydi. Kafkas İslam Ordusu yaklaşık 13 bin kişiden ve 40 silahtan oluşuyordu.^{[4]История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.[12]Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452.} Genelkurmay Habib Bey Selimov komutasındaki Azerbaycan birlikleri ve 150 askerden oluşan bir Azerbaycan süvari müfrezesi Kürdemir yönünde faaliyet gösteriyordu.^{[13]Мамедзаде, Натиг. Важнейший атрибут государственности. Region plus, 2018, s. 10-13.}

Nisan-Mayıs 1918'de Grigoriy Korganov liderliğinde Bakü Komünü'nün Kafkas Kızıl Ordusu kurulmuştur. Kafkas Kızıl Ordusu yaklaşık 18 bin kişiden ve 19 silahtan oluşuyordu. 5 Temmuz'da Biçerahov'un müfrezesi Bakü gemileriyle deniz yoluyla Enzeli'den Elet'e ulaşmıştır.^{[14]Уильям Аллен, Павел Муратов. Битвы за Кавказ : история войн на турецко-кавказском фронте, 1828-1921. Центрполиграф, 2016, s. 606.} 2 Temmuz'da müfreze 880 Kazaktan oluşuyordu.^{[8]Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347.} Moskova'dan bir zırhlı araç müfrezesi gelmiştir.^{[15]Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920). Элм, 1998, s. 306.} 7 Temmuz'da Biçerahov'un müfrezesi Transkafkasya Demiryolu boyunca Kürdemir'e ulaşmıştır.^{[7]Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771.[16]Кадишев, А. Б.. Интервенция и гражданская война в Закавказье. Воениздат, 1960, s. 510.}

Muharebe

7 Temmuz'da Kafkas İslam Ordusu, Kürdemir'e karşı bir saldırı başlatmıştır. Stepan Şaumyan bir telgrafta Çariçin'de bulunan Stalin'e şunları bildirmiştir: "7 Temmuz'da Kürdemir cephesinde düşman, Kürdemir'i ele geçirmek için saldırıya geçti, ancak 12 saatlik bir savaşın ardından geri püskürtüldü ve ağır kayıplar verdi. Biçerahov müfrezesi, zırhlı araçlar savaşa katıldı. Kayıplarımız az".^{[8]Безугольный, А. Ю.. Генерал Бичерахов и его Кавказская армия : неизвестные страницы истории Гражданской войны и интервенции на Кавказе. 1917-1919. Центрполиграф, 2011, s. 347.} Stalin, 8 Temmuz'da yazdığı bir mektupta Şaumyan'a talimat verdi: "Başarılarınız bizi memnun ediyor, ancak Almanlarla sorun yaşamamak, yani bağımsızlığı Almanya tarafından resmen tanınan Gürcistan'ı işgal etmemek için Yelizavetpol'den öteye gitmemenizi istedik".^{[17]Волхонский М., Муханов В.. По следам Азербайджанской Демократической Республики. Европа, 2007, s. 247.[18]Суходеев, Владимир. Легенды и мифы о Сталине. Эксмо : Алгоритм, 2009, s. 317.} 8-9 Temmuz tarihlerinde Mürsel Paşa komutasındaki 5. Kafkas Piyade Tümeni yeniden Kürdemir'e saldırmış, ancak geri püskürtülmüştür.^{[19]Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332.}

2 zırhlı araca Türk topçu ateşi isabet etmişti.^{[15]Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920). Элм, 1998, s. 306.} Üç gün süren çatışmalardan sonra Türk birlikleri, Kürdemir'in kuzey ve güneyindeki cepheyi yarıp geçmiş^{[9]История Азербайджана : В 3 т.. Изд-во Акад. наук АзССР, 1963, s. 538.} ve Bakü Komünü'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu birliklerini kuşatmışlardır.^{[19]Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332.} 10 Temmuz'da Bakü Komünü'ne bağlı Kafkas Kızıl Ordusu birlikleri Kürdemir'den ayrılmak zorunda kalmıştır.^{[12]Агакишиев И. А.. Бакинская нефть и начало каспийского нефтяного бума. Издательство «Алетейя», 2017, s. 452.[20]Освобождение Кюрдамира. Sputnik, 10 Temmuz 2015.} Sovyet tarihçileri, yenilginin nedenini Türk ve Müsavat birliklerinin güç üstünlüğü^{[19]Токаржевский, Евгений Алексеевич. Из истории иностранной интервенции и гражданской войны в Азербайджане. Изд-во Акад. наук АзССР, 1957, s. 332.} ve "Taşnak-Sosyalist-Devrimci-Menşevik hainlerin örgütsüzleştirme faaliyetinin" sonucu olarak göstermişlerdir.^{[7]Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азернешр, 1963, s. 771.}

Sonuç

Kafkas Kızıl Ordusu'nun geri çekilen birlikleri, Kürdemir'in 72 kilometre kuzeydoğusunda bulunan Karrar tren istasyonu yakınında mevzilenmiştir.^{[1]Победа Советской власти в Закавказье. Мецниереба, 1971, s. 682.[16]Кадишев, А. Б.. Интервенция и гражданская война в Закавказье. Воениздат, 1960, s. 510.[21]Лудшувейт, Е. Ф.. Турция в годы первой мировой войны 1914-1918 гг. : Воен.-полит. очерк. Издательство Московского университета, 1966, s. 386.} 14 Temmuz'da Kafkas İslam Ordusu Karrar'ı ele geçirmiştir.^{[17]Волхонский М., Муханов В.. По следам Азербайджанской Демократической Республики. Европа, 2007, s. 247.[20]Освобождение Кюрдамира. Sputnik, 10 Temmuz 2015.} 31 Temmuz'da Bakü'deki Sovyet gücü düşmüştür. 5 Ağustos'ta Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye yaklaşmış ve 15 Eylül'de Bakü'yü ele geçirmiştir.^{[4]История гражданской войны в СССР: в 5 томах. Государственное издательство политической литературы, 1958, s. 678.}