Külüg Beg

Külüg Beg veya Kalı Tigin,^{[1]Göç Destanı'nda ülkenin yıkılmasına neden olan kağan olarak geçen "Kalı Tigin"in Külüg Bey olabileceği düşünülmektedir.} 832-839 yılları arasında Uygur Kağanlığı'nı yöneten hükümdar.^{[2]Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Akçağ Yayınları, s. 91.} Hükümdarlık adı "Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külüg Bilge Kağan"dır.^{[3]Cengiz Alyılmaz, Karı Çor Tigin Yazıtı, s. 7.} Tahta geçtikten sonra bir yıl sonra Çin imparatoru Külüg'ü tebrik için Uygur başkentine bir heyet göndermiştir. Ayrıca 833 yılının nisan ayında Çin sarayında yayımlanan bir fermanda Külüg Bey, ileriyi görmekte muktedir, Çin için güvenilir bir dost ve becerikli bir kağan olarak anlatılmaktadır.^{[4]Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külüg Kağan Devri.} Bunun aksi bir şekilde, Çin ile yürüttüğü çok yakın politikalar nedeniyle kendi yurttaşları tarafından tasdik edilmemiş, suikast planı ile tahttan indirilmek istenmiş, bu başarılı olmayınca ordu içerisinden isyan eden birliklerin Ordu-balık'ı kuşatması sonucu intihar etmiştir. Bu durum, muhtemelen Miran Betikleri'nde, kendisinden bir kağan olarak değil, bir bey olarak bahsedilmesinin nedenidir.

Uygur Kağanlığı, Külüg Bey Dönemi'nde tam anlamıyla büyük devlet statüsünü kaybederek, Çin'in vasallaştırma politikasının bir parçası hâline gelmiştir.

Kağanlığı

Kasar Kağan'ın ölümünden sonra, Çİn kaynaklarında Hu Tigin olarak geçen Kasar'ın yeğeni Külüg Beg tahta geçmiştir.^{[5]Michael Robert Drompp, Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History, BRILL, 2005, s. 34.} Külüg Beg, iktidara gelir gelmez, Çin ile daha önce akrabalık bağıyla kurulan dostluğu kuvvetlendirmek için adımlar attı. Buna karşılık, Kasar Kağan'ın ölümü üzerine Çin sarayında büyük bir anma merasimi düzenlendi ve üç gün yas ilan edildi.^{[4]Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külüg Kağan Devri.} Ancak zamanla Uygur kağanının Çin ile kurduğu aşırı bağlılık, Uygur asilzadeleri ve devletin ticari yönünde etkili olan Soğdaklar arasında huzursuzluklara neden oldu. Kağanın Çin'e aşırı bir bağlılık gösterdiğini düşünen devlet erkânı, bunun ülkenin bağımsızlığını zedelediğini düşünmeye başladı. Çin İmparatoru Wen-Tsung'un sınır boylarında yaşayan Türk ticaret erbaplarının Çinceyi öğrenmesini şart koşarak, Çinceyi bir linguafranca hâline getirme hayalini Uygur kağanının desteklemesi bu ayrışmayı daha da derinleştirdi.^{[6]Gülçin Çandarlıoğlu, Uygur Devletleri Tarihi ve Kültürü, Türk Tarihi Ans. II. cilty.} Tarih 839'u gösterdiğinde, kağan kendisine karşı kurulan bir komplo planını deşifre etti. Buna göre bir Uygur prensi ve An Yunhe adındaki bir Soğdak devlet adamı, Külüg'ü öldürmek için bir plan hazırlamıştı.^{[5]Michael Robert Drompp, Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History, BRILL, 2005, s. 34.} Bu durum karşısında kağan, bu iki isyancıyı da idam ettirdi.^{[5]Michael Robert Drompp, Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History, BRILL, 2005, s. 34.}

Uygur Kağanlığı'nın asli unsuru olan Türkler ve ticaret erbapları Soğdakların isyanlarını bu idam kararları engelleyemedi. Miran Betikleri'nden öğrendiğimize göre, bu idamlara çok sinirlenen Uygur asilzadesi Kürebir Urungu Sangun, kendisine bağlı Uygur birliğiyle başkent Ordu-Balık'ın dışarısında konuşlandı.^{[7]Miran Betiği, satır 6-10.} Kendi ordusu tarafından kuşatılan Uygur kağanı, azledileceğini anlayınca intihar etti.^{[8]Michael Robert Drompp, s. 35.}