Küçüm Han

Küçüm Han, 1563-1598 yılları arasında Sibir hanıdır.

Ebu'l-Gazi Bahadır Han'ın Şecere-i Türkî adlı eserinde babasının Şeybanilerden Murtaza Han olduğu belirtilmektedir. Rus kaynaklar da Kazak kökenli olduğu ifade edilmiştir.^{[1]Doğan, Orhan. Küçüm Han. TDV İslam Ansiklopedisi, 2002, s. 532-533.} Küçüm Han ile ilgili ilk bilgiler 1558 yılında Rus Çarı IV. İvan'a elçi göndermesiyle görülmektedir.^{[2]Topsakal, İlyas. Bağımsızlığa Adanmış Bir Hayat: Küçüm Han. History Studies, 2021, s. 17-31.} 1563 yılında Sibir'de Yadigâr Han ve Bekbulat'ın ortadan kaldırılmasıyla Sibir hanı olmuş, bu sayede hanlıktaki Taybuga ailesinin yerine yeniden Şeybani ailesinin egemenliği başlamıştır.^{[3]Sever, Zafer. Sibir Hanlığı ve İslâmiyet. History Studies, 2020, s. 3293-3305.} Hükümdarlığının ilk yıllarda İrtiş ve Tobol bölgeleri ile Baraba çölündeki halkları hakimiyeti altına alarak Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan topraklarını içine alan Sibir Hanlığında düzeni sağlamıştır. Bu esnada Rus Çarı IV. İvan'ın saldırısına maruz kalmamak için Rus hakimiyetini kabul ederek vergi vermeye başlamışsa da 1573 yılında Rus elçisini öldürerek yeniden bağımsız olmuştur. Küçüm Han döneminde Sibir topraklarında İslamiyet'in yayılmasında önemli rol oynamış ve İslam'ın topraklarında yerleşmesi için bir çok İslam dini alimini getirtmiştir.^{[1]Doğan, Orhan. Küçüm Han. TDV İslam Ansiklopedisi, 2002, s. 532-533.} Kaynaklarda hükümdarlığı abisi Ahmet Giya Han ile birlikte yürüttüğü Ahmet Giray Han'ın 1567 yılında kayınpederi Şıgay Han tarafından öldürülmesiyle tek başına Sibir topraklarında hüküm sürdüğü belirtilmektedir.^{[2]Topsakal, İlyas. Bağımsızlığa Adanmış Bir Hayat: Küçüm Han. History Studies, 2021, s. 17-31.}

Sibir Hanlığı toprakları kaşif olarak da tanımlanan Yermak Timofeyeviç'in komuta ettiği ağırlıklı Kosak paramiliter güçler tarafından işgale başlamıştır. 1581 yılı Temmuzunda Babahasan köyünde ateşli silah gücüne sahip düşmanlara karşı yenilgiye uğramıştır. İrili ufaklı bir çok çatışmayı kaybeden Küçüm Han, son olarak 23 Ekim 1582'de yaşanan Çuvaş Burnu Muharebesi'nde ağır bir yenilgiye uğramış ve 25 Ekim'de de başkenti Kaşlık'ı terk etmesiyle de şehir Timofeyeviç tarafından ele geçirilerek büyük ölçüde talan edilmiştir. 1584 yılı Ağustos'unda Yermak'ı bir baskınla öldürmüş ve Kaşlık'ta bulunan Rus valisi çekilmek zorunda kalmıştır. Ancak Rusların çekilmesinden sonra Kaşlık şehri Bekbulat'ın oğlu Seydak tarafından ele geçirilmiş ve Sibir toprakları iç savaşa girmiştir.^{[1]Doğan, Orhan. Küçüm Han. TDV İslam Ansiklopedisi, 2002, s. 532-533.} Sibir halklarının iç çatışmasından faydalanan Ruslar kısa sürede yeniden bir harekâta geçmiş, 1588 yılında Seydak'ın Ruslar tarafından esir edilmesiyle Kaşlık yeniden Rus hakimiyetine girmiş,^{[2]Topsakal, İlyas. Bağımsızlığa Adanmış Bir Hayat: Küçüm Han. History Studies, 2021, s. 17-31.} Küçüm Han'da Ruslar'a karşı direniş göstermeye çalışsa da başarılı olamamış ve 20 Ağustos 1598 yılında günümüz Novosibirsk yakınlarında kuşatmadan kaçabilse de ailesinin büyük bölümü (5 oğlu, 8 kızı, 8 eşi/cariyesi^{[2]Topsakal, İlyas. Bağımsızlığa Adanmış Bir Hayat: Küçüm Han. History Studies, 2021, s. 17-31.}) esir alınmıştır. Küçüm Han'dan bundan sonra kaynaklarda kesin bilgi verilmemekle birlikte, Mangıtlar'a sığındığı ve orada öldüğü ya da öldürüldüğü belirtilmektedir.^{[1]Doğan, Orhan. Küçüm Han. TDV İslam Ansiklopedisi, 2002, s. 532-533.}