# Kâmil Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Kâmil Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Kamil_Pasha.png/1280px-Kamil_Pasha.png) * (public-domain)* - **Makam:** Osmanlı Sadrazamı - **Dönembaşı:** 29 Ekim 1912; 5 Ağustos 1908; 2 Ekim 1895; 25 Eylül 1885 - **Dönemsonu:** 23 Ocak 1913; 14 Şubat 1909; 7 Kasım 1895; 4 Eylül 1891 - **Hükümdar:** V. Mehmed; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid - **Öncegelen:** Ahmed Muhtar Paşa; Mehmed Said Paşa; Mehmed Said Paşa; Mehmed Said Paşa - **Sonragelen:** Mahmud Şevket Paşa; Hüseyin Hilmi Paşa; Halil Rıfat Paşa; Ahmed Cevad Paşa - **Doğum tarihi:** 1833 - **Doğum yeri:** Gâziler, Lefkoşa, Osmanlı Devleti - **Ölüm yeri:** Lefkoşa, Britanya Kıbrısı - **Eşi:** Layika Bayur (ö. 1966) - **Çocukları:** Makbule, Muzaffer, Hilmi, Nazım, Selahattin ve Osman **Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa** (*محمد كامل پاشا*; 1833, [Gâziler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziler%2C_K%C4%B1br%C4%B1s) – 14 Kasım 1913, [Lefkoşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lefko%C5%9Fa)), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son döneminde 4 kez [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam)lık yapmış bir Osmanlı devlet adamıdır.[^1][^2] [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) saltanatında 25 Eylül 1885 - 4 Eylül 1891, 2 Ekim 1895 - 7 Kasım 1895 ve 5 Ağustos 1908 - 14 Şubat 1909 tarihleri arasında ve [V. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed) saltanatında 29 Ekim 1912 - 23 Ocak 1913 tarihleri arasında toplam altı yıl dokuz ay yirmi gün sadrazamlık yapmış ve üst düzey bürokrasinin çeşitli kademelerinde görevlerde bulunmuştur. ## Yaşamı ### Gençlik yılları Doğum tarihi kimi kaynaklarda 1832 kimilerinde 1833 olarak belirtilir.[^3] [Lefkoşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lefko%C5%9Fa)'da doğmuştur. Babası, Lefkoşa'ya bağlı [Gâziler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziler%2C_K%C4%B1br%C4%B1s) (Piroyi) köyünden topçu yüzbaşı Sâlih Ağa'dır.[^4] Baba tarafından dedesi [Anamur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anamur)'un Karakese köyündendir. Annesi, Kıbrıslı bir aileye mensup olan Pembe Hanım'dır.[^5] On üç yaşına kadar Kıbrıs'ta eğitim gördü; Arapça, Farsça, Fransızca ve Rumca öğrendi. 1845'te küçük kardeşi ile birlikte Mısır'a götürüldü ve Elsine Medresesi'nde öğrenim gördü. Kısa süre sonra medrese Harbiye Mektebi'ne dönüştürülünce askeri bilimleri öğrendi. Okulu süvari mülâzımı olarak tamamladı. Öğrenimi sırasında Mısır Hıdivi [Abbas Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Abbas_Hilmi_Pa%C5%9Fa)'nın hizmetine girdi. 1851 Londra'daki [Dünya Fuarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Expo) esnasında Hidiv'in oğullarından birine refakat ederek [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere)'yi ziyaret edip; çok iyi derecede [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) öğrendi; Abbas Paşa'nın oğlu İlhami Bey'e ders verdi. Abbas Paşa'nın sarayında siyasi görevler de aldı ve 1854 yılında İstanbul'a gönderilen bir siyasi heyet içinde yer alarak ilk defa İstanbul'a gitti. Aynı yıl Avrupa başkentlerini ziyaret edecek bir heyetin içinde görevlendirildi. Ancak Abbas Paşa'nın iki hizmetkârı tarafından öldürülmesini üzerine heyet geri döndü ve Kâmil Paşa, İlhami Bey ile birlikte Mısır'dan ayrılıp İstanbul'a yerleşti.[^6] Sultan Abdülmecid'in kızı Münîre Sultan'la evlenen Hilmi Paşa'nın 1857'de ölmesi üzerine sadrazam [Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1sl%C4%B1_Mehmed_Emin_Pa%C5%9Fa)'nın isteği ile Mısır'daki memuriyetten ayrılıp Osmanlı Devleti'nin hizmetine geçti.[^7] ### Osmanlı hizmetine girişi ![Kâmil Bey'in gençliği](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b7/Kamil_bey.jpg) *Kâmil Bey'in gençliği (public-domain)* 1860 yılında Osmanlı Devleti hizmetine girdi. 1885 yılında ilk defa sadrazam olarak atanıncaya kadar 25 yıl boyunca ufak memuriyetlerden nazırlığa kadar çeşitli görevlerde bulundu. [Doğu Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Rumeli), [Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hersek), [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova), [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir) (ismen [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n)) ve memleketi Kıbrıs gibi pek çok vilayette valilik görevleri yaptı. 1879 ve 1882 yıllarında iki kez [Evkaf-ı Hümâyun Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evkaf-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun_Nez%C3%A2reti), 1880-1881 yılları arasında [Maarif Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti) yaptıktan[^8] sonra ilk kez 1885'te sadrazamlığa atandı. ### Sadrazamlıkları Mehmed Kâmil Paşa, 1885 ile 1913 arasında dört kez sadrazamlık yapmıştır. İlk defa 1885 yılında sadrazamlığa atandı ve beş yıl on bir ay dokuz gün boyunca sadrazamlık makamında kaldı. I. sadrazamlık devrinde azınlık milletlerin isyanlarını önlemeye çalıştı; yeni eğitim kurumlarının açılmasına büyük önem verdi.[^9] [Ziraat Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziraat_Bankas%C4%B1)'nın kuruluşu bu dönemde gerçekleşti.[^10] Yerine Mehmed Said Paşa'nın getirilmesi üzerine aralarında büyük bir rekabet başladı. ![Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa'nın ileri yaşlardaki bir resmi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b9/Mehmed_Kamil_Pasha.jpg) *Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa'nın ileri yaşlardaki bir resmi (Edward Frederick Knight, public-domain)* Ermeni olaylarının ortaya çıkışı ve bu olaylarla ilgili olarak Avrupa devletlerinin ıslahat yapılmasını istemesi üzerine bu ıslahatların gerçekleştirilmesi için 1895'te Mehmed Kâmil Paşa ikinci kez sadrazamlığa atandı. 3 Ekim'de başlayan sadareti 7 Kasım'da son buldu. 12 yıl süreyle Aydın valiliği yaptı.[II. Meşrutiyet|sağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilânından iki gün önce 22 Temmuz 1908'de Said Paşa'nın yedinci defa sadârete getirilmesinin ardından Said Paşa kabinesinde Mecli-i Vükela Memuru olarak yer aldı. Çok kısa süre sonra Said Paşa'nın istifa etmesi üzerine üçüncü defa sadârete tayin edildi. [Osmanlı Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan_3._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi)'ni toplamayı, Abdülhamîd'i ikna ederek bu meclisin açılışına götürmeyi başardı. Ancak [İttihat ve Terakkî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) ileri gelenleri arasındaki anlaşmazlıklar nedenle zor durumda kaldı. Ordunun siyasetten çekilmesi için çalışması, meşrutiyeti ordunun desteğinden yoksun bırakarak irticayı güçlendirmek olarak yorumlandı.[^11] Sadrazam Meclis-i Meb'ûsan'a izahat vermek için çağrıldı. Kâmil Paşa 4 gün sora Meclise geleceğini ve bilgi vereceğini arz etti. Bu süre tanınmadığı gibi meclise gelmediğinden güvensizlik kararı verildi. Kâmil Paşa 15 Şubat 1909'da görevinden çekildi. Üç yıl boyunca bir köşede kalan Mehmed Kâmil Paşa, 1911'de [zatürre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zat%C3%BCrre)ye yakalanıp ağır bir hastalık dönemi geçirdi ve hava değişikliği için Mısır'a gitti. Bu sırada Hindistan gezisine çıkmış olan İngiltere Kralı [V. George](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._George)s ve [kraliçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mary_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k_krali%C3%A7esi%29) ile gemide öğle yemeğinde buluştu. Bu olay, İttihat ve Terakkî yanlısı basında ağır eleştirilere uğramasına neden oldu.[^12] Bir süre sonra İstanbul'a döndü. 22 Temmuz 1912'de sadrazam olan [Ahmed Muhtar Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Muhtar_Pa%C5%9Fa) kabinesinde Şûrâ-yı Devlet reisi sıfatıyla yer aldı. Üç ay sonra Ahmed Muhtar Paşa'nın istifası üzerine 29 Ekim 1912'de dördüncü kez sadrazam tayin edildi. Sadrazamlığı sırasında [Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) çıktı. Edirne Bulgarlar tarafından işgal edildi. Bu arada [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) meydana geldi ve Kâmil Paşa sadrazamlık makamına gelen [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'nın kendisini tabanca ile tehdit etmesi sonucu istifasını verdi. ### Kıbrıs sürgünü ve ölümü ![Kâmil Paşa'nın mezarı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/K%C4%B1br%C4%B1sl%C4%B1_Mehmet_Kamil_Pa%C5%9Fa_mezar%C4%B1_2022.jpg/1280px-K%C4%B1br%C4%B1sl%C4%B1_Mehmet_Kamil_Pa%C5%9Fa_mezar%C4%B1_2022.jpg) *Kâmil Paşa'nın mezarı (Basak, CC-BY-SA-4.0)* İstifasından sonra yakın dostu Lord [Herbert Kitchener](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horatio_Herbert_Kitchener) tarafından davet edildiği [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire)'de üç ay kalan Kâmil Paşa, 1878'de İngiliz yönetimine giren memleketi Kıbrıs'ta yerleşti. Koşulların değişmesini ve tekrar Osmanlı başkentine dönmeyi umuyordu ancak kendisinden sonra sadrazam olan [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'nın suikaste kurban gitmesi ve [İttihat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)çıların muhalif siyasetçileri sürgüne yollamaya başlamaları ile ümitleri son buldu. Sürgün edilenler arasında bulunan ailesi de Kıbrıs'a yanına geldi. Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa bu esnada, İngiltere'ye gitmeye hazırlanırken, 14 Kasım 1913 günü [kalp krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalp_krizi) veya [senkoptan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Senkop_%28t%C4%B1p%29) ölmüş, Lefkoşa [Arabahmet Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arabahmet_Camii) hazîresine gömülmüştür. ## Ailesi Kâmil Paşa, tiyatro sanatçısı [Zeki Alasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeki_Alasya)'nın büyük dayısı[^13] eski korgeneral ve milletvekili [Naci Eldeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naci_Eldeniz)'in kayınpederi, eski senato başkanı [Tekin Arıburun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekin_Ar%C4%B1burun)'un büyük kayınpederi, XI. dönem İzmir milletvekili [Perihan Arıburun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perihan_Ar%C4%B1burun)'un ve 1933-1934 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevi yapan Ord. Prof. Dr. [Hikmet Bayur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Hikmet_Bayur)'un dedesi ve Albay Dr. Ali Şener'in eşi Vahide Mine Şener'in büyük dedesidir. ## Dış bağlantılar - Harry Charles Luke, (1921), *Cyprus under the Turks, 1571-1878,* Oxford: Oxford University Press, [http://books.google.com/books?id=uXqlS9ZKjbwC](http://books.google.com/books?id=uXqlS9ZKjbwC) - Mehmet Demiryürek, "Sadrazam Kıbrıslı Kamil Paşa hakkında bazı notlar ve Kamil Paşa'nın terekesi", *Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi *,Cilt: 25 Sayı: 40, sayfa 59-105 [http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/36/309.pdf](http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/36/309.pdf) - Buz, Ayhan (2009) " Osmanlı Sadrazamları", İstanbul: Neden Kitap, ISBN 978-975-254-278-5 - Danișmend, İsmail Hâmi (1971),*Osmanlı Devlet Erkâni*, İstanbul: Türkiye Yayınevi - Kuneralp, Sinan (1999) *Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839 - 1922) Prosopografik Rehber*, İstanbul:ISIS Press, ISBN 9784281181. - İnal, İbnülemin Mehmet Kemal, (1964) *Son Sadrazamlar 4 cilt*, Ankara: Millî Eğitim Basimevi, (Dergah Yayinevi 2002) (Google books [http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ](http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ), - Tektaş, Nazim (2002), *Sadrâzamlar Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı*, İstanbul:Çatı Yayınevi (Google books: [http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&](http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&) [^1]: Cyprus under the Turks, 1571-1878, Harry Charles Luke, Oxford University Press, 1921. [^2]: Sadrazam Kıbrıslı Kamil Paşa hakkında bazı notlar ve Kamil Paşa'nın terekesi, Mehmet Demiryürek, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi Cilt: 25 Sayı: 40, sayfa 59-105. [^3]: Demiryürek, Mehmet. Sadrazam Kıbrıslı Mehmet Kamil Paşa Hakkında Bazı Notlar ve Kamil Paşa’nın Terekesi. 2006, s. 59-105. [^4]: Şen, İsmail. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa: 1832-1913. 1995. [^5]: Şen, İsmail. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa: 1832-1913. 1995. [^6]: Şen, İsmail. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa: 1832-1913. 1995. [^7]: Çetin, Atilla. KIBRISLI KÂMİL PAŞA maddesi. [^8]: Kıbrıslı Kamil Paşa (1832)-(1913), biyografi.net. [^9]: Çetin, Atilla. KIBRISLI KÂMİL PAŞA maddesi. [^10]: Şen, İsmail. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa: 1832-1913. 1995. [^11]: Şen, İsmail. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa: 1832-1913. 1995. [^12]: Çetin, Atilla. KIBRISLI KÂMİL PAŞA maddesi. [^13]: Kıbrıs'a yakından bakış Hürriyet. Alıntı: 17 Şubat 2004