# Józef Bem > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zef_Bem > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Józef Bem, https://tr.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Bem (CC-BY-SA-4.0) **Józef Zachariasz Bem** ([Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca): Bem József, [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e): Murad Tevfik Paşa; 14 Mart 1794 – 10 Aralık 1850), [Polonyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) mühendis ve general, [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pa%C5%9Fa)sı, [Polonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya) ve [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan) ulusal kahramanıdır. 19. yüzyıl Avrupa'sındaki birçok yurtsever hareketle iç içe geçmiş tarihi bir kişiliktir. [Tadeusz Kościuszko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tadeusz_Ko%C5%9Bciuszko) ([Amerikan Bağımsızlık Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda savaşmış), [Jan Henryk Dąbrowski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jan_D%C4%85browski) ([Napolyon Bonapart](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon_Bonapart)'ın ordusunda İtalya ve [Rusya seferlerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon%27un_Rusya_seferi) katılmış) gibi, Bem de Polonya sınırları dışında liderliğine ve askeri becerilerine ihtiyaç duyulan her yerde görev almıştır. ## Erken dönemi ![Józef Bem'in Tarnów'da doğduğu evde bulunan Polonya ve Macar anıt plaketleri.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Tarnow_tablica_Bem.jpg/1280px-Tarnow_tablica_Bem.jpg) *Józef Bem'in Tarnów'da doğduğu evde bulunan Polonya ve Macar anıt plaketleri. (Andrzej Otrębski, CC-BY-SA-4.0)* ![Bem hanesinin arması](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/POL_COA_Behem.svg/1280px-POL_COA_Behem.svg.png) *Bem hanesinin arması (Projekt graficzny: Tadeusz Gajl , POL\_COA\_blank.svg : Tadeusz Gajl , vector version: Bastianow , POL COA Gryf.svg : Tadeusz Gajl , vector version: Bastianow , Other charges and arrangement of the elements: Avalokitesvara Bu W3C belirsiz vektörel grafik Inkscape ile oluşturuldu ., CC-BY-SA-3.0)* Behm ailesi, köken olarak [Silezya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Silezya)'daki Schweidnitz (bugün [Świdnica](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Awidnica)) kentinden gelmekteydi ve 17. yüzyılda [Galiçya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gali%C3%A7ya_%28Do%C4%9Fu_Avrupa%29)'ya taşınmıştı. Józef'in dedesi , [Lviv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lviv) (Lwów) kentinin belediye başkanıydı. Józef Bem, 14 Mart 1794'te [Galiçya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gali%C3%A7ya_ve_Lodomerya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) sınırları içerisindeki [Tarnów](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarn%C3%B3w)'da doğdu.[^1] Napolyon'un ele geçirdiği topraklarda [Varşova Düklüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Var%C5%9Fova_D%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'nün kurulmasının ardından ailesiyle birlikte [Kraków](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krak%C3%B3w)'a taşındı. Burada askeri okuldan mezun olduktan sonra (matematikteki üstün başarısıyla dikkat çekmiştir), 15 yaşında [askeri öğrenci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_%C3%B6%C4%9Frenci) (*cadet*) olarak Düklük ordusuna katıldı.[^2] Fransız ordusundaki Polonyalı topçu alayında topçu subayı olarak görev yaptı; [Rusya Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon%27un_Rusya_seferi)'ne (1812) katıldı ve ardından [Danzig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gda%C5%84sk) ([Lehçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leh%C3%A7e): Gdańsk) Savunması (Ocak–Kasım 1813) sırasında gösterdiği kahramanlıkla [Légion d'honneur](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%A9gion_d%27honneur) Şövalye Nişanı'nı kazandı.[^3] 1815 [Viyana Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana_Kongresi) sonrasında Varşova Düklüğü, [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na [bağımlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ml%C4%B1_toprak) [anayasal Polonya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kongre_Polonyas%C4%B1)'na dönüştürüldü. Bem, burada askeri akademide öğretmen olarak görev yaptı ve roket benzeri yeni bir silah sistemi üzerine araştırmalar yürüttü; çalışmasını ayrıntılı çizimlerle yayımladı. Polonya'nın tam bağımsızlığını yeniden kazanmasını amaçlayan gizli bir yurtsever örgüte katıldı, ancak 1822'de örgüt üyeliği ortaya çıkınca rütbesi indirildi ve bir yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ceza ertelense de görevinden istifa etti ve Galiçya'ya yerleşti. Burada [buhar makineleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhar_makinesi) üzerine araştırmalar yaparak bunların uygulanabilirliğini inceledi ve sonuçlarını yayımladı. Lviv (Lwów) ve Brody'de 1830'a kadar yaşadı, bu dönemde konuyla ilgili bir inceleme kitabı yazmayı planladı.[^4] ## Kasım Ayaklanması ![Ostrołęka Savaşı (1831) (Karol Malankiewicz'in 19. yüzyıla tarihlenen tablosu)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Battle_of_Ostroleka_1831.PNG) *Ostrołęka Savaşı (1831) (Karol Malankiewicz'in 19. yüzyıla tarihlenen tablosu) (Karol Malankiewicz, public-domain)* [Kasım Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1m_Ayaklanmas%C4%B1) (29 Kasım 1830), Rus İmparatorluğu'na karşı Polonya bağımsızlığı için patlak verdiğinde, Bem hemen isyancı saflarına katıldı. [Varşova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Var%C5%9Fova)’ya ulaştığında [binbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Binba%C5%9F%C4%B1) rütbesiyle 4. Hafif Süvari Taburu'nun komutasına getirildi ve [Iganie](https://turkipedia.org/tr/wiki/Iganie_Muharebesi) ile [Ostrołęka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ostro%C5%82%C4%99ka_Muharebesi) Muharebeleri'nde görev aldı.[^5] Ostrołęka Muharebesi sırasında Bem'in birliği, Rus ordusuna karşı kahramanca saldırılar düzenledi. Polonya ordusu 6.000 kayıpla ağır bir yenilgi alsa da, Bem'in müdahalesi ordunun tamamen yok olmasını önledi.[^6] Bu cesareti nedeniyle [Virtuti Militari](https://turkipedia.org/tr/wiki/Virtuti_Militari) Altın Haçı ile ödüllendirildi[^7] ve [Tuğgeneral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Fgeneral) rütbesine yükseltildi.[^8] Ayaklanmanın sonuna kadar teslimiyete karşı direndi, ancak 27 Eylül 1831'de Varşova'nın [Prens Paskeviç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0van_Paskevi%C3%A7)'e teslim edilmesiyle isyan sona erdi. Polonya ordusu 5 Ekim 1831'de silah bırakarak [Büyük Göç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_G%C3%B6%C3%A7_%28Polonya%29) (Wielka Emigracja) dönemine girdi ve General Maciej Rybiński komutasında Rusya-[Prusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prusya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) bölünme sınırını geçti. ## İlk sürgünü Bem, Fransa'ya kaçtı ve [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)’te matematik dersleri vererek geçimini sağladı.[^9] Burada Polonya ulusal ayaklanması üzerine bir eser yayımladı; hem 1831 isyanını değerlendirdi hem de bağımsızlık mücadelesinin nasıl sürdürülmesi gerektiğine dair bir program sundu. [Hôtel Lambert](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%B4tel_Lambert) örgütüyle iş birliği yaptı ve [Polonya Tarihi ve Edebi Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya_Tarihi_ve_Edebi_Cemiyeti)’nin üyesi oldu.[^10] 1833’te, [Portekiz İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [Portekiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz)’e giderek gelenekçi [Dom Miguel'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Miguel) karşı savaşan liberal [Dom Pedro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Pedro_%28Brezilya_imparatoru%29)’nun ordusuna katılmak istedi, ancak Polonya lejyonu oluşturulamayınca planından vazgeçti. Bu sırada Rus ajanları tarafından düzenlenen bir suikast girişiminden kurtuldu.[^11] ## 1848 kahramanı ![Józef Bem'in 9–27 Kasım 1848'de kaldığı yer, Budapeşte, Macaristan](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Five_storey_neoclassical_cornerhouse_by_M%C3%A1ty%C3%A1s_Zitterbarth_in_1835._Listed_monument_ID_416_-_Budapest_District_V.%2C_Akad%C3%A9mia_St._1.%2C_Vigy%C3%A1z%C3%B3_Ferenc_St._2.JPG/1280px-thumbnail.jpg) *Józef Bem'in 9–27 Kasım 1848'de kaldığı yer, Budapeşte, Macaristan (Globetrotter19, CC-BY-SA-3.0)* [1848 Devrimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/1848_y%C4%B1l%C4%B1nda_Avusturya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27ndaki_devrimler) sırasında Avusturya İmparatorluğu’ndaki ayaklanma Bem’e yeni bir fırsat sundu. İlk olarak [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana)’nın Windisch-Grätz Prensi I. Alfred'in imparatorluk birliklerine karşı savunmasında yer aldı, ancak kentin düşmesinin ardından [Lajos Kossuth](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lajos_Kossuth)’un davetiyle Macaristan’a ([Pressburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bratislava) / Bratislava) geçti. Burada Polonyalı göçmen radikallerin yönelttiği “ihanet” ve “aristokrat eğilimler” suçlamalarına karşı kendini uzun bir konuşmayla savundu. 1848 sonunda [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel) savunmasının komutanlığı kendisine verildi.[^12] 1849'da [Sekel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sekeller) birliklerinin generali olarak küçük kuvvetleriyle büyük başarılar kazandı; özellikle 9 Şubat 1849'da Piski Köprüsü'nde (günümüzde [Simeria](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simeria), [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya)) gün boyu süren çarpışmalar sonunda Avusturya kuvvetlerini püskürttü. Ardından [Banat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banat) bölgesindeki Avusturya Generali Anton von Puchner'i yenilgiye uğrattı ([Orşova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Or%C5%9Fova), 16 Mayıs). Ancak Rus ordusunun Erdel'i işgali üzerine geri çekilmek zorunda kaldı. 12–22 Temmuz arasında aralıksız savaştıysa da 31 Temmuz 1849'daki [Segesvár Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Segesv%C3%A1r_Muharebesi)’nde (bugün [Sighișoara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sighi%C8%99oara)) ordusu ezici üstünlükteki düşman kuvvetleri tarafından imha edildi ve Bem ölü numarası yaparak kurtulabildi. 6 Ağustos’ta [Nagycsür](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eura_Mare)’de (Șura Mare) tekrar savaştı ve ordusunun kalanını Temesvár ([Temeşvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teme%C5%9Fvar)) Muharebesi’ne ulaştırdı.[^13] Burada General Henryk Dembiński’ye destek verdi ve 9 Ağustos 1849’daki son büyük savaşta ağır yaralandı. ![Tarnów'daki General Józef Bem Mozolesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Tarn%C3%B3w%2C_Mauzoleum_Genera%C5%82a_J%C3%B3zefa_Bema.jpg/1280px-Tarn%C3%B3w%2C_Mauzoleum_Genera%C5%82a_J%C3%B3zefa_Bema.jpg) *Tarnów'daki General Józef Bem Mozolesi (Pz, CC-BY-SA-3.0)* ## İkinci sürgünü ve ölümü Ayaklanmanın başarısızlığa uğraması üzerine [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)’na sığındı, [İslamiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)’i kabul ederek[^14] *Murad Tevfik* adını aldı[^15] ve [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) Valiliği görevine atandı.[^16] Son askeri başarısı Halep’i kuşatan [Bedeviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedeviler)e karşı kazandığı zafer oldu. 10 Aralık 1850’de [sıtma](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1tma) nedeniyle hayatını kaybetti.[^17] ## Defnedildiği yer ve mezarı Bem’in naaşı önce Halep'teki bir askeri mezarlığa defnedildi. 1926’da, cenazesinin Polonya’ya getirilmesi için bir komite kuruldu. Mimarı Adolf Szyszko-Bohusz olan anıt mezar, [Tarnów](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarn%C3%B3w)’daki , gölet üzerindeki bir adada inşa edildi. Bem, Osmanlı’da görev yapabilmek için Müslüman olduğundan [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) mezarlığına gömülememiş; bu nedenle altı [Korint sütunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korint_d%C3%BCzeni) üzerinde yükselen dikdörtgen bir lahitten oluşan mezar tasarımı, onun doğduğu şehirde toprağa verilmesini mümkün kılmıştır. Lahdin uzun kenarlarında “*Józef Bem*” ve “*Bem apó, a magyar szabadságharc legnagyobb hadvezére 1848–1849*” (“Bem Dede, 1848–1849 Macar özgürlük savaşının en büyük komutanı” – [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)), kısa kenarlarda ise “فريق مراد پاشا” (“Ferîk Murâd Paşa” - [Osmanlıca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca)) ve “1794 – 1850 – 1929” (doğum, ölüm ve yeniden gömülme tarihleri) yazılıdır. Mozole Temmuz 1928'de tamamlandı. Bem'in naaşı 20 Haziran 1929'da mezarından çıkarıldı. Tabut Tarnów'a ulaşmadan önce, halka açık olarak önce Budapeşte Ulusal Müzesi'nde, ardından Kraków'daki Wawel Kalesi'nde sergilendi. General Józef Bem'in cenaze töreni 30 Haziran 1929'da Tarnów'da gerçekleştirildi. Ertesi gün tabut, Tüfekçiler Derneği binasına taşındıktan sonra antropolojik araştırma yapılmak üzere açıldı. Kafatası alçı kalıp almak için fazla kırılgandı. 6 Temmuz sabahı, özel bir iskele inşa edildikten sonra tabut vinçlerle mozolenin tepesine kaldırılarak lahite yerleştirildi ve yan duvar örülerek kapatıldı. ## Karakteri ve mirası 1930'larda Polonya ve Macaristan'da birer atlı topçu alayı onun adını taşımaktaydı. Bem, iki ülkenin de tarihinde en tanınmış Müslüman figür olarak anılmaktadır.[^18][^19][^20] Anısına [Maroştorda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maro%C5%9Ftorda)'da bir heykel dikilmiş, ayrıca 31 Temmuz 1849'da Segesvár Muharebesi sırasında hayatını kaybeden Macar [milli şairi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_%C5%9Fair) [Sándor Petőfi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A1ndor_Pet%C5%91fi) ona ithafen şiirler yazmıştır. [1956 Macar Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1956_Macar_Devrimi), başlangıçta Polonya'daki [Poznań protestoları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pozna%C5%84_Ayaklanmas%C4%B1)na destek gösterisi olarak başlamış, 23 Ekim'de [Budapeşte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budape%C5%9Fte)'deki Bem Heykeli'nin önünde yapılan yürüyüşle fiilen patlak vermiştir. ## Eserleri ![O machinach parowych (Buhar Makineleri Üzerine), Józef Bem'in 1829'da Lwów'da yayınlanan kitabı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/13/J%C3%B3zef_Bem_O_machinach_parowych.jpg) *O machinach parowych (Buhar Makineleri Üzerine), Józef Bem'in 1829'da Lwów'da yayınlanan kitabı. (Józef Bem (1794-1850), public-domain)* Bem, Polonya, Fransızca ve [Almanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanca) dillerinde Polonya tarihi, teknoloji ve askerlik konularında eserler kaleme almıştır: - *La Pologne dans ses anciennes limites et l'empire des Russies* (1836) - *Notes sur les fusées incendiaires* - *Erfahrungen über die Congrevischen Raketen* (*Uwagi o rakietach zapalających / Yanıcı Roketler Üzerine Deneyler*, 1820) - *O machinach parowych* (*Buhar Makineleri Üzerine*) - *Węgrzy i Polacy w dzisiejszym stanie Europy* (*Avrupa’nın Güncel Durumunda Macarlar ve Polonyalılar*) - *O powstaniu narodowym* (*Ulusal Ayaklanma Üzerine*) ## Onurlandırmalar - Ölümünün 100. yılı olan 10 Aralık 1950'de Macaristan, onun anısına üç hatıra pulu ve aynı gün bir koleksiyon bloğu yayımladı.[^21] - 15 Mart 1952'de, 1848 Devrimi Kahramanları dizisinde bir başka pulu basıldı.[^22] - Polonya 15 Temmuz 1948'de Devrim Yüzyılı dizisinde ve 10 Aralık 1950'deki ölüm yıldönümünde anma pulları bastı.[^23] ## Popüler kültürdeki yeri [III. Jan Sobieski'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Jan_Sobieski) soyundan gelen Polonyalı şair [Cyprian Norwid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cyprian_Norwid), Bem'e ithafen *Bema pamięci żałobny rapsod* (General Bem'in Anısına Ağıt Rapsodisi) adlı şiiri yazmıştır. Bu eser, daha sonra [Zbigniew Herbert](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zbigniew_Herbert) ve [Czesław Niemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Czes%C5%82aw_Niemen) gibi sanatçılar tarafından yeniden yorumlanmıştır. Czesław Niemen'in 1969'da yayımladığı müzik uyarlaması (*Bema pamięci żałobny rapsod*) [Orta Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Avrupa)’da ve [Demir Perde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_Perde)’nin ötesinde kült statüsüne ulaşmıştır.[^24] 1974’te, [Michał Urbaniak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Micha%C5%82_Urbaniak), [John Abercrombie](https://turkipedia.org/tr/wiki/John_Abercrombie_%28m%C3%BCzisyen%29), [Jan Hammer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jan_Hammer), [Rick Laird](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rick_Laird) ve [Don Grolnick](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Grolnick)’in katkılarıyla [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) versiyonu [CBS Records International](https://turkipedia.org/tr/wiki/CBS_Records_International) tarafından dünya çapında yayımlanmıştır.[^25] 1977’de, [Batı Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Almanya) [Krautrock](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krautrock) grubu [Jane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jane_%28Alman_m%C3%BCzik_grubu%29), bu parçanın giriş bölümünü *Between Heaven and Hell* albümünde kullanmış ve albüm kısa sürede “altın plak” statüsüne ulaşmıştır.[^26] Józef Bem'in soyundan gelenler çoğunlukla Polonya'da ve sürgünde sanatçılar ve müzikle ilgili işlerde yer almaktadır ve bunlar arasında caz şarkıcısı Ewa Bem[^27][^28][^29] ve kardeşleri Aleksander Bem ve caz gitaristi Jarosław Bem bulunmaktadır.[^30] ## Ayrıca bakınız - [Polonya tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya_tarihi) - [Macaristan-Polonya ilişkileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan-Polonya_ili%C5%9Fkileri) ## Dış bağlantılar - [Sydney Morning Herald](http://nla.gov.au/nla.news-article12928702) [^1]: JÓZEF BEM (1794-1850). [^2]: Laskowski, Otton. Encyklopedia wojskowa t. I, hasło Bem Józef. Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1931, s. 252-253. [^3]: Kovács, István. Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei. RYTM, 2009, s. 252-253. [^4]: JÓZEF BEM (1794-1850). [^5]: Józef Bem – człowiek ze spiżu. [^6]: Gen. Józef Bem – bohater trzech narodów. [^7]: Józef Bem: Son of Tarnów, Hero of Three Nations. [^8]: Gen. Józef Bem – bohater trzech narodów. [^9]: Józef Bem – kim był?. [^10]: Józef Bem – kim był?. [^11]: Jeszcze o próbach stworzenia legionu polskiego w Portugalii. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, 1982, s. 257-278. [^12]: Kalendarium życia Józefa Bema. [^13]: Wielcy tarnowianie: gen. Józef Bem, Bohater Obojga Narodów. [^14]: The Islamic World and the West, Christoph Marcinkowski, s. 99 [^15]: How General Jozef Bem became Murad Pasha. [^16]: Laskowski, Otton. Encyklopedia wojskowa t. I, hasło Bem Józef. Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1931, s. 252-253. [^17]: Józef Bem – człowiek ze spiżu. [^18]: JÓZEF BEM (1794-1850). [^19]: Laskowski, Otton. Encyklopedia wojskowa t. I, hasło Bem Józef. Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1931, s. 252-253. [^20]: Kovács, István. Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei. RYTM, 2009, s. 252-253. [^21]: colnect.com/en/stamps/list/country/6955-Hungary/year/1950/page/5,6. Catalog codes: Mi:HU 1142–44, Sn:HU 914–16, Yt:HU 979-81. [^22]: colnect.com/en/stamps/stamp/137466-Generals_HDembinski_and_JBem-Revolution_Centenaries-Poland. Catalog codes: Michel PL 498, Stamp Number PL 430, Yvert et Tellier PL 510, Stanley Gibbons PL 611, AFA number PL 494, Polish Stamps Catalog (Fischer) PL 451. [^23]: colnect.com/en/stamps/stamp/138403-Josef_Bem_and_battle_scene-Death_cent_Of_Gen_JBem-Poland. Catalog codes: Michel PL 670, Stamp Number PL 489, Yvert et Tellier PL 598, AFA number PL 562, Polish Stamps Catalog (Fischer) PL 532. [^24]: Czesław Niemen - Bema pamięci rapsod żałobny (original video clip) [^25]: NIEMEN - Mourner's Rhapsody (1974, CBS). [^26]: Jane - Between Heaven and Hell 2/2 (pirated copy) [^27]: Ewa Bem & Czesław Niemen - Jednego serca (2000). [^28]: Ewa Bem (discography at Discogs). [^29]: Ewa Bem (homepage - in progress). [^30]: Jarosław Bem (discography at Discogs).