# III. Murad > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Murad > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: III. Murad, https://tr.wikipedia.org/wiki/III._Murad (CC-BY-SA-4.0) ![İtalyan ressam Cristofano dell'Altissimo tarafından yapılan III. Murad'ın portresi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Sultan_Murad_III.jpg/1280px-Sultan_Murad_III.jpg) *İtalyan ressam Cristofano dell'Altissimo tarafından yapılan III. Murad'ın portresi. (Belli değil, public-domain)* - **Unvan:** İslâm Halifesi; Emîrü'l-mü'minîn; İki Kutsal Caminin Hizmetkârı; Han - **Veraset:** 12. Osmanlı Padişahı; 91. İslâm Halifesi; Saruhan Sancakbeyi - **Hüküm süresi:** 27 Aralık 1574 - 16 Ocak 1595 (); 27 Aralık 1574 - 16 Ocak 1595; 1562 - 1574 - **Önce gelen:** II. Selim; II. Selim; II. Selim - **Sonra gelen:** III. Mehmed; III. Mehmed; III. Mehmed - **Vekil başlık:** Sadrazamlar - **Doğum tarihi:** 4 Temmuz 1546 - **Doğum yeri:** Manisa, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm yeri:** Topkapı Sarayı, Kostantiniyye, Osmanlı İmparatorluğu - **Defin yeri:** Ayasofya, İstanbul - **Çocukları:** III. Mehmed; Diğer - **Tam ismi:** Murad bin Selim - **Hanedan:** Osmanlı Hanedanı 16px - **Babası:** II. Selim - **Annesi:** Nurbanu Sultan - **Dini:** Sünni İslam **III. Murad** (مراد ثالث; 4 Temmuz 1546, [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa) – 6 Ocak 1595, [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)), [divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)ndaki [mahlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahlas)ıyla **Muradî**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [12. padişahı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) ve 91. [İslam halifesidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halifeler_listesi). 27 Aralık 1574'ten 16 Ocak 1595'e kadar Osmanlı İmparatorluğu'nu yönetti. Saltanatı boyunca sefere gitmemesine rağmen, en geniş sınırlara onun saltanatında ulaşıldı. [Şehzade Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Selim) ve [Nurbanu Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurbanu_Sultan)'ın oğlu olarak [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'da doğdu. 1558'de dedesi [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) tarafından [Akşehir Sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir) olarak atandı. Babası II. Selim 1562’de [Kütahya Sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya_Sanca%C4%9F%C4%B1) olmasından sonra ise [Saruhan Sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1) oldu. Babası II. Selim'in ölümünden sonra, 27 Aralık 1574'te tahta çıktı. İktidarının ilk yıllarında [Vadisseyl Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vadisseyl_Muharebesi) ile [Fas Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1%27n%C4%B1n_Fas_seferi)'nde kesin zaferler kazandı ve [Fas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fas)'ı topraklarına kattı. [Safevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) hükümdarı [Şah Tahmasb](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Tahmasb)'ın ölmesinin ardından, iki devlet arasındaki ilişkiler gerildi. 1578'de başlayan [Osmanlı-Safevî Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Safev%C3%AE_Sava%C5%9F%C4%B1_%281578-1590%29), 12 yıl sonunda Osmanlı zaferiyle sonuçlandı ve [Ferhat Paşa Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferhat_Pa%C5%9Fa_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Osmanlı İmparatorluğu, doğudaki en geniş sınırlarına ulaştı. 1579'da [Sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) [Sokollu Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa), bir suikast sonucu öldürüldü. 1593'te [Kutsal Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile sınır çatışmalarının artması üzerine Uzun Türk Savaşı olarak da bilinen [Osmanlı-Avusturya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1593-1606_Osmanl%C4%B1-Avusturya_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Savaş devam ederken, 16 Ocak 1595'te felç geçirerek hayatını kaybetti. Hükümdarlığı süresince [Sokollu Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın etkisi altında kaldı. Sokollu'nun ölümünden sonra eşi [Safiye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan), devlet yönetiminde etkili olarak [kadınlar saltanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1nlar_saltanat%C4%B1)nı devam ettirdi. III. Murad döneminde devletin toprakları yaklaşık 19,2 milyon km²'ye yükseldi ve en geniş sınırlara ulaşıldı.[^1][^2] Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk rasathanesi olan [Takiyüddin'in Rasathanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin%27in_Rasathanesi), onun döneminde kuruldu. Murad, [şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir) ve [hat sanatıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCsn-i_hat) ilgiliydi; [İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Merkez_K%C3%BCt%C3%BCphanesi) ve [Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Vak%C4%B1f_Hat_Sanatlar%C4%B1_M%C3%BCzesi)'nde eserleri yer almaktadır. ## Şehzadeliği ![Konstantin Kapıdağlı tarafından çizilmiş portresi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/III._Murat_Han.jpg) *Konstantin Kapıdağlı tarafından çizilmiş portresi (Belli değil, public-domain)* ![III. Murad'ın minyatürü, Şehinşahnâme](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/Sultan_Murad_III_%281574-1595%2C_detail%29_Visiting_the_Port_of_Constantinople._Manuscript_miniature_from_%27Sehinsahname%27_%28The_Story_of_the_King_of_Kings%29.jpg) *III. Murad'ın minyatürü, Şehinşahnâme (1592 artist, public-domain)* [II. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Selim)'in [Nurbanu Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurbanu_Sultan)'dan olan en büyük oğlu ve vârisidir. Nurbanu'nun anne ve babasının kimler olduğu ise kesin olarak bilinememektedir.[^3] İyi bir [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim) alan [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade) [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) öğrendi. 1558 yılında babası II. Selim'in [Saruhan Sancakbeyliği’nden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1) [Konya Sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya) olarak atanması sonucu dedesi [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) tarafından [Akşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir) Sancakbeyliğine gönderildi. Babası II. Selim 1562’de [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya) Sancakbeyi olduktan sonra ise Saruhan Sancakbeyliği’ne gönderildi.[^4] Babası II. Selim'in vefatından sonra 22 Aralık 1574'te [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gelerek Osmanlı tahtına oturdu. ## Padişahlığı ![Osman Paşa ve Cafer Paşa Kazaklara karşı (1592)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Sahansahname_130b.jpg) *Osman Paşa ve Cafer Paşa Kazaklara karşı (1592) (Nakkas Osman, public-domain)* ### Tahta çıkışı (1574) 22 Aralık 1574 *(Ramazan ayı)* Çarşamba sabahı, Osmanlı mülkünü devralır almaz fetva ile ilk iş olarak 5 kardeşini boğdurmuştur.[^5][^6] ![III. Murad döneminde basılan Osmanlı sikkesi, Amasya Müzesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Sultan_3_Murat_Paras%C4%B1.jpg) *III. Murad döneminde basılan Osmanlı sikkesi, Amasya Müzesi (Mkadioglu2020, CC-BY-SA-4.0)* ### Lehistan'da veraset sorunu (1575) Osmanlı Devleti, [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) yönetimine hakim olmakla [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'ya komşu olan iki müttefik elde etmiş olacaktı. [Fransızlar'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar)la Kanuni döneminde iyi ilişkiler kurulmuştu. Fakat [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) tahtının boşalması ile [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'da iktidar boşluğu oluştu. III. Murad'ın isteği ile [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel) Beyi [Bathary](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stephen_B%C3%A1thory), [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kralı oldu. Lehistan ile yapılan anlaşmalar sonucu kuzey sınırı güvenli hale getirildi. ![III. Murat](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/III._Mur%C3%A1d_szult%C3%A1n.jpg) *III. Murat (public-domain)* ### Osmanlıların Fas'a müdahalesi (1576-1578) III. Murad tahta geçtiğinde [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) kıyılarından sadece [Fas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fas) Osmanlı topraklarına katılmamıştı. 1578 yılında Ramazan Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri [Fas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fas)'ı ele geçirerek bölgedeki [Portekiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz) gücünü kırdılar. ### Osmanlı-Safevî Savaşı (1578-1590) Şah [I. Tahmasb](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Tahmasb)'ın oğlu [Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eah) [II. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C4%B0smail), Osmanlı Devleti ve [Safevi Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) arasındaki barış antlaşmalarına riâyet etmemiş ve Osmanlı'ya bağlı bazı Emirleri kendi tarafına çekmeyi başarmıştı. Osmanlı hükûmeti Van Beylerbeyine talimat vererek orada huzurun sağlanmasını istemişti. Safeviler'in [Luristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luristan) valisinin Osmanlı devletine sığınması zaten gergin olan ilişkileri daha da kötüleştirdi. Bu arada Şah II. İsmail ölmüş, Safevi Hanedanlığı'nda taht kavgaları başlamıştı. Bu durumdan yararlanmak isteyen [Van Beylerbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_%28eyalet%29), Safeviler'e saldırdı. İlk Safevi savaşı on iki yıl (1577 - 1589) sürdü. [Özdemiroğlu Osman Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zdemiro%C4%9Flu_Osman_Pa%C5%9Fa) komutasındaki Osmanlı birlikleri Safevi kuvvetlerini [Çıldır](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1ld%C4%B1r)'da yendi.[^7] Bu savaştan sonra tüm [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) fethedildi. 1578'de [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis), Osmanlı vilayeti durumuna getirildi. Aynı yıl [Şirvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan_%28b%C3%B6lge%29) da [Meşaleler Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Faleler_Muharebesi) ile Osmanlı topraklarına katıldı. Bu gelişmeler üzerine Safeviler barış istemek zorunda kaldı. 21 Mart 1590 tarihinde [Ferhat Paşa Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferhat_Pa%C5%9Fa_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. Bu antlaşmaya göre [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars), [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz), [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis), [Gence](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence) ve [Şehrizur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehrizor) Osmanlı Devleti'nde kalacaktı. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaşmış oluyordu. ### Sokullu Mehmed Paşa'nın öldürülmesi (1579) [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman)'ın son yıllarından beri azledilmeksizin kesintisiz 15 yıldır sadrazamlık görevinde bulunan [Sokollu Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa), 11 Ekim 1579 tarihinde derviş kılığındaki biri tarafından bir ikindi divanı çıkışında kalbinden hançerlenerek ağır yaralandı. Ağır yaralarından dolayı Sokollu bir süre sonra 74 yaşında öldü. [Eyüpsultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ey%C3%BCpsultan)'da bulunan türbesine defnedildi. Sadrazamın katili konuşturulamadı ve ertesi gün öldürüldü. ### İngiltere'yle diplomatik ilişkilerin kurulması (1583) III. Murad zamanında [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cenova), [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik) ve [Fransızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar)'[Fransızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar)a verilen [kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon)lar ile ticaret gemileri Osmanlı limanlarında ticaret yapma hakkına sahiptiler. 1583'te [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere) [Kraliçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krali%C3%A7e)si [I. Elizabeth](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Elizabeth) bir elçi göndererek aynı imtiyazlardan faydalanmak istediğini belirtti. Venedik ve [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cenova) haricindeki [kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon)u olmayan devletlerin tüccarı, Fransız bayrağıyla Osmanlı limanlarına geliyordu. [1572'deki Bartalameos Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziz_Bartalmay_Yortusu_K%C4%B1y%C4%B1m%C4%B1) yüzünden [Katolikler'den](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) yüz çevirmeye başlayan Osmanlı hükûmeti, [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa)'nın koyduğu stratejik harp malzemesi ambargosunu kırabilmek için [Protestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) olan [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere)'ye yakınlaştı.[^8] Böylece [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz)'de İngiliz-Fransız rekabeti başlamış oldu. Bu rekabetten Osmanlı Devleti de birçok siyasi menfaat kazanmış oldu. ### Kırım Hanlığı'na müdahale (1584) Azledildikten sonra isyan eden [Kırım Hanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [II. Mehmed Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed_Giray)'ı cezalandırmak, [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nda [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hakimiyetini tesis etmek ve yeni Han [II. İslam Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C4%B0slam_Giray)'ı tahta çıkarmak amacıyla 1584 yılında iki askerî harekât düzenlendi. Birinci harekâtta (Ocak-Haziran) Osmanlı birliklerine [Özdemiroğlu Osman Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zdemiro%C4%9Flu_Osman_Pa%C5%9Fa) komuta ederken, [Kılıç Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7_Ali_Pa%C5%9Fa) kumandasındaki [Osmanlı Donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1) [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe)'ye çıkarma yaptı. Başarıyla sonuçlanan birinci harekâtın ardından, bu defa idam edilen [Mehmed Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed_Giray)'ın oğulları [Saadet Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Saadet_Giray) ve Safa Giray'ın ([Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın da yardımıyla) [Nogaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogaylar)ın ve [Don Kazakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Kazaklar%C4%B1)'[Don Kazakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Kazaklar%C4%B1)nın desteğini alarak, Eylül başında [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'[Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nın başkenti [Bahçesaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bah%C3%A7esaray%2C_K%C4%B1r%C4%B1m)'ı saldırarak [II. İslam Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C4%B0slam_Giray)'ı yaralı bir şekilde [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe)'ye sığınmaya mecbur bırakmaları üzerine, [Gazi Ferhad Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_Ferhad_Pa%C5%9Fa) komutasındaki birlikler [Kılıç Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7_Ali_Pa%C5%9Fa) kumandasındaki [Osmanlı Donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)yla nakledilerek [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe)'ye ikinci bir çıkarma yapıldı ve isyan bastırıldı. 1584 yılındaki müdahaleden sonra, Osmanlı padişahları Kırım hanlarını doğrudan tayin etmek suretiyle [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) üzerindeki Osmanlı hakimiyetini sıkılaştırdılar. Ayrıca, [II. İslam Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C4%B0slam_Giray) zamanına kadar hutbelerde yalnız [Kırım hanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_hanlar%C4%B1_listesi)nın adları okunurken, onun hanlığından itibaren ise hutbelerde ilk olarak Osmanlı padişahının sonra da Kırım hanının isimlerinin okunması kabul edildi.[^9] ### Venedik'le gerginlik (1584) 1584 yılında bir [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) isyanında öldürülen [Trablus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus)garp Valisi Ramazan Paşa'nın ailesini İstanbul'a getiren gemiye [Kefalonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefalonya) açıklarında [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik) gemileriyle saldırı düzenlenmesi sonucunda Venedik ile uzun süredir devam eden barış sona erdi. Venedik senatosuna bir [ültimatom](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cltimatom) gönderen III. Murad, Ramazan Paşa'nın ailesini ve mallarını [Preveze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze)'ye getirtmeyi başardı. Venedik'in de barışı korumak istemesi üzerine iki devlet arasındaki mesele çözüldü. ### Devalüasyon ve Ekonomik Kriz (1585) ![III. Murad'a ait tuğra](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Tughra_of_Murad_III.jpg/1280px-Tughra_of_Murad_III.jpg) *III. Murad'a ait tuğra (public-domain)* III. Murad döneminde hem devam eden [Osmanlı-Safevî Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Safev%C3%AE_Sava%C5%9F%C4%B1_%281578-1590%29)'nın, hem artan harcamaların hem de sayıları 30-40 binlere dayanmış yeniçerilere yapılan harcamalarının bütçeye getirdiği yük sebebiyle paradaki gümüş oranında %44 oranında azaltmaya ([tağşiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C4%9F%C5%9Fi%C5%9F)) gidilip daha fazla akçe basılmaya başlanmış, gümüş oranı yüksek eski akçeler ise toplanıp devlete teslim edilmiştir. Bu durum tarihî kaynaklarda Osmanlı tarihinin en büyük devalüasyonlarından biri olarak adlandırılmıştır.[^10] 1585'teki büyük devalüasyondan sonra uzun vadede Osmanlı ekonomisi 17. yüzyılın ortalarına kadar devam edecek enflasyonist bir ekonomik ortama bürünmüştür. Kısa vadede ise bu devalüasyonun yarattığı ekonomik kriz [Beylerbeyi Vakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beylerbeyi_Vakas%C4%B1) gibi isyanlara sebep olmuş, Rumeli Beylerbeyi Mehmed Paşa ve Başdefterdar Mahmud Efendi bu olay sırasında isyancı yeniçeriler tarafından öldürülmüştür.[^11] ### Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'yla Savaş (1593-1606) 1590'da [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ile yapılan 8 yıllık barış antlaşması 1593 yılında, Telli Hasan Paşa'nın başıbozukların oluşturduğu Uskokların üzerine yürümesini savaş sebebi sayan [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ile bozuldu. Avusturya İmparatoru [II. Rudolf](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Rudolf_%28Kutsal_Roma_imparatoru%29) ödemekte olduğu vergiyi vermediği gibi [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak), [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel) ve [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan) beylerini de isyana teşvik etti. [Telli Hasan Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Telli_Hasan_Pa%C5%9Fa) [Hırvatistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1rvatistan) sınırındaki Siska kalesini kuşatma altında aldı. Ancak burada yapılan [savaşta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kulpa_Bozgunu) Hasan Paşa ve binlerce askerle birlikte [Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek) Sancakbeyi de öldü. Bunun üzerine [Sinan Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinan_Pa%C5%9Fa)'nın ısrarıyla 1593 yılında [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'ya savaş ilan edildi. ### III. Murad'ın ölümü (1595) Savaş devam ederken 16 Ocak 1595'te III. Murad İstanbul'da [felç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fel%C3%A7) geçirerek öldü. Cenazesi [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya) Camii avlusuna defnedildi. ![Sultan III. Murad'ın türbesi Ayasofya Camii'in avlusunda yer alan eski vaftizhane içerisindedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tomb_of_Sultan_Murad_III_Mars_2013.jpg/1280px-Tomb_of_Sultan_Murad_III_Mars_2013.jpg) *Sultan III. Murad'ın türbesi Ayasofya Camii'in avlusunda yer alan eski vaftizhane içerisindedir. (Arild Vågen, CC-BY-SA-3.0)* ## Ölümünden sonra 1574'ten 1595'e kadar 21 sene [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin başında bulunmuştur. Saltanatı süresince başveziri olan [Sokollu Mehmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın etkisinde kalmıştır. Saltanatı döneminde eşi [Safiye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan), özellikle [Sokollu Mehmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın 1579 yılındaki ölümünden sonra devlet yönetiminde oldukça önemli bir rol üstlenmiştir. Saltanatı süresince [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarının genişliği 19.902.000 km²'ye yükselmiştir.[^12] Osmanlı Devleti en geniş toprağa bu zamanda erişmiştir. III. Murad 16 Ocak 1595'te 48 yaşında iken ölmüş, kabri [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya) Camii avlusundaki türbesindedir. Ayrıca [Beşiktaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fikta%C5%9F)'taki [Yahya Efendi Türbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahya_Efendi_T%C3%BCrbesi)'ni ve [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'ndaki Hasoda'yı yaptırmış, [Fethiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fethiye_Camii)'ni de kiliseden camiye çevirmiştir. [Avusturyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturyal%C4%B1lar) tarihçi [Hammer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Joseph_von_Hammer-Purgstall), III. Murad'ın saltanatı boyunca 11 defa [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam), 7 defa [şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam) değiştirdiğini, düşüncelerinde bir istikrar bulunmadığını, zevke, tasavvufa ve şiire eğilimli bir [insan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan) olduğunu, etrafında remilciler, müneccimler dolaştığını bildirmekte ve bu yönüyle eleştirmektedir.[^13] ## Edebî ve ilmî kişiliği ![III. Murad Türbesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Tomb_of_Sultan_Murad_III_-_07.JPG/1280px-Tomb_of_Sultan_Murad_III_-_07.JPG) *III. Murad Türbesi. (Mogadir, CC-BY-SA-3.0)* [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) divanları bulunan III. Murad şiirlerinde "*Muradî*", bazen de "*Murad*" mahlaslarını kullanmıştır ve ayrıca "Fütuhat-ı Siyam" adlı [tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf) konulu bir eser yazmıştır.[^14] [Hat sanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaligrafi) alanında da mahir olan III. Murad'ın [Ayasofya Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'nde asılı olan ayet levhasıyla kelime-i şehadet levhasının bulunduğunu Müstakimzade bildirmektedir ve ayrıca [İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Merkez_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)'nde ve [Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Vak%C4%B1f_Hat_Sanatlar%C4%B1_M%C3%BCzesi)'nde hat sanatı eserleri vardır. Ayrıca döneminde Osmanlı'nın ilk rasathanesi olan [Takiyüddin'in Rasathanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin%27in_Rasathanesi) (İstanbul Rasathanesi) kurulmuştur.[^15] İddiaya göre rasathanenin tamamlanmasının üzerinden birkaç ay geçtikten sonra beliren bir [kuyruklu yıldız](https://turkipedia.org/tr/wiki/1577_B%C3%BCy%C3%BCk_Kuyruklu_Y%C4%B1ld%C4%B1z%C4%B1) nedeniyle Sultan III. Murad, [Takiyüddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin)'den kehanette bulunmasını talep etmiş, o da bu yıldızın bir mutluluk ve saadet devrinin habercisi olduğu tahmininde bulunmuştu. Ancak bunun tam aksine o devirde ortaya çıkan bir salgın hastalığın getirdiği felaket nedeniyle rasathanenin muhaliflerinin sayısında bir hayli artış olmuştu.[^16] [Takiyüddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin) gözlemlerine bir iki yıl daha devam edebilmişti.[^17] Bazı kaynaklar ise bilime muhalif bir tarikatın yıkım kararının alınmasında etkili olduğunu belirtmektedir.[^18] [İlber Ortaylı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lber_Ortayl%C4%B1)'ya göre İstanbul'daki bir [deprem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deprem)den sonra halk ayaklanmış ve depremin rasathane yüzünden olduğunu söylemişlerdir. Sarayın önünde büyük gösteriler olmuş, bunun üzerine III. Murad, denizden top atışı ile rasathaneyi yıktırmak zorunda kalmıştır. Kimi araştırmacılar rasathanenin yıkılmasının gerçek sebebinin bir siyasal çekişme olduğu iddia edilmiştir. Rasathanenin kurulmasına önayak olan Hoca Sadettin Efendi'nin Şeyhülislam Kadızade Ahmet Şemsettin Efendi ile farklı siyasi gruplarda yer alması ve bu gruplar arasındaki çekişmenin yıkıma sebep olduğu sanılmaktadır.[^19] ## Özel hayatı ![Sultan Murad Han](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Dankaerts-Historis-9326.tif/lossy-page1-1280px-Dankaerts-Historis-9326.tif.jpg) *Sultan Murad Han (Matthäus Merian, public-domain)* [Safiye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan) adında bir eşi vardı. Safiye Sultan ile kaynanası [Nurbanu Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurbanu_Sultan) arasındaki çekişip didişmeler; o dönemlerde çeşitli saray oyunlarıyla, sadrazamların durmadan değişmesine neden olmuştur. Nurbanu Sultan, Safiye Sultan'ı öldüresiyle kıskandığı için, oğlu III. Murad'a yıllar boyu, onu unutturacak bir sevgili arayıp durmuştu. Söylentilere göre, bu yüzden tutsak pazarında cariye fiyatları iki yüz - üç yüz altından, iki bin - üç bin altına çıkmıştır.[^20] **Eşleri** - [Safiye Valide Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan) - Şemşiruhsar Hatun - Medine'de vakfı vardır. Erkek çocuğu olmadığı ve devlet işlerine karışmadığı için sarayda kalmasına izin verilmiştir. 1613'ten önce ölmüştür. Rukiye Sultan'ın annesidir.[^21] - Mihriban Hatun - Şahihuban Hatun - Vakıfları vardır. Bahçekapı'da kendi adıyla anılan türbesinde yatıyor. - Nazperver Hatun - Fahriye Hatun **Erkek çocukları** - [III. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Mehmed)[^22] - Şehzade Osman[^23] (1573-1587) - Şehzade Mustafa[^24] (1578-1595) - Şehzade Bayezid[^25] (1579-1595) - Şehzade Abdullah[^26] (1580-1595), [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'da medfundur.[^27] - Şehzade Selim[^28] (1581-1595) - Şehzade Süleyman (1585-1585) - Şehzade Cihangir[^29] (1585-1595) - Şehzade Abdurrahman[^30] (1585-1595) - [Şehzade Yahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Yahya) (İddia) (1585-1649) - Şehzade Hasan[^31] (1586-1591) - Şehzade Ahmed[^32] (1586-1595) - Şehzade Yakub[^33] (1587-1595) - Şehzade Alemşah[^34] - Şehzade Yusuf[^35] - Şehzade Hüseyin[^36] - Şehzade Korkud[^37] - Şehzade Ali[^38] - Şehzade İshak[^39] - Şehzade Ömer[^40] - Şehzade Alaeddin[^41] - Şehzade Davud[^42] Not: Erkek çocuklarının sayısının 25 olduğu söylenmektedir.Kaynak belirt Diğerlerinin adları bilinmemektedir. **Kız çocuklar** - [Ayşe Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ay%C5%9Fe_Sultan_%28III._Murad%27%C4%B1n_k%C4%B1z%C4%B1%29)[^43] (1565'ten önce - 15 Mayıs 1605) - [Safiye Valide Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan)'ın kızıdır. Padişah III. Mehmed'in türbesinde gömülüdür. - [Fatma Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatma_Sultan_%28III._Murad%27%C4%B1n_k%C4%B1z%C4%B1%29)[^44] (d. 1565'ten önce) - [Safiye Valide Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safiye_Sultan)'ın kızı. İlk evliliği: 1593 [Damat Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayserili_Halil_Pa%C5%9Fa). İkinci evliliği:1604 Damat Cafer Paşa. Üçüncü evliliği: 1610 Damat Hızır Paşa. Dördüncü evliliği: 1611 Damat Murad Paşa. - [Hümaşah Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCma%C5%9Fah_Sultan_%28III._Murad%27%C4%B1n_k%C4%B1z%C4%B1%29) - Hatice Sultan - [Mihrimah Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihrimah_Sultan_%28III._Murad%27%C4%B1n_k%C4%B1z%C4%B1%29)[^45] - 1604'te Mirahur Ahmed Paşa ile evlenmiştir. - [Fahriye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahriye_Sultan)[^46] - 1604'te Çuhadar Ahmed Paşa ile evlenmiştir. İkinci izdivacını Sofu Bayram Paşa ile yapmıştır. Bayram Paşa ölünce bir daha evlenmemiştir. - Rukiye Sultan - Şemsiruhsar Hatun'un kızıdır. - Fethiye Sultan ## Saltanatında meydana gelen bazı önemli olaylar - [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti)'le anlaşma yenilendi. - [Portekiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz)'le [Vadisseyl Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vadisseyl_Muharebesi) yapıldı. - [İspanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanya)'ya karşı [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere)'ye yardımlar yapıldı. - [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kralının tayininde çıkan mücadele kazanıldı ve 1577'de [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya-Litvanya_Birli%C4%9Fi) da Osmanlılara tâbi oldu. - [1577](https://turkipedia.org/tr/wiki/1577) yılında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) üzerinde gözlemlenen ve birçok minyatüre de konu olan [Büyül Kuyruklı Yıldız Vak'ası](https://turkipedia.org/tr/wiki/1577_B%C3%BCy%C3%BCk_Kuyruklu_Y%C4%B1ld%C4%B1z%C4%B1) meydana geldi.[^47] - 1578'de [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tabiiyetinde bulunan [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya savaş ilan etti. [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'ya kadar ilerleyerek [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'yı vergiye bağladı. - 1578'de [Safeviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) ile savaşlar başladı. [Çıldır Zaferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1ld%C4%B1r_Muharebesi) elde edildi. - 1582'de [Tiflis Müdafaası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281579%29) yapıldı. [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis) ve [Şirvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirvan%2C_Azerbaycan) fethedildi. - 27 günde Kars Kalesi yapıldı. - 1582'de Osmanlı tarihinin en büyük eğlencelerinden birini düzenleyerek oğulları için kırk gün kırk gece sünnet şöleni düzenlemiştir.\[[*kaynak belirtilmeli*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vikipedi%3AKaynak_g%C3%B6sterme)\] - 1583'te [Meşaleler Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Faleler_Muharebesi) kazanıldı. - 1585'te [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz) dördüncü defa fethedildi. Gence şehri alındı. - 1590'da [Ferhat Paşa Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferhat_Pa%C5%9Fa_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'ne kadar [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hakimiyetine alındı. Doğuda en geniş sınırlara ulaşıldı. - 1593'te [Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na harp ilân edildi. - 1594'te [Yanıkkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yan%C4%B1kkale) feth edildi. - Tedavülde bulunan o zamanki metal paranın altın ve gümüş oranı azaltılarak devletin tarihindeki gelmiş geçmiş en büyük [develüasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deval%C3%BCasyon) gerçekleştirilmiştir. - 1577 yılında Tophane sırtlarında [Takiyüddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin)'in yönetimi altında bir [gözlemevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6zlemevi) olan [Takiyüddin'in Rasathanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin%27in_Rasathanesi) kurulmuştur.[^48] [^1]: Taagepera, Rein. Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia. International Studies Quarterly, Eylül 1997, s. 498. [^2]: Turchin, Peter. East-West Orientation of Historical Empires. Journal of World-Systems Research, December 2006, s. 223. [^3]: III. Murat kimdir?. www.biyografi.info. [^4]: MURAD III. [^5]: Mufassal Osmanlı Tarihi, Cilt: III, Tan Matbaası, s. 1288. [^6]: Osmanlı, taht sahibini seçme işini iyi yapamadı. Milliyet. [^7]: Hanedan.org'dan bazı bölümler alınmıştır. [^8]: "Osmanlı'nın Hayaleti" sf. 149, Yeditepe Yayınevi. (2005). [^9]: "Osmanlı Tarihi", Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Türk Tarih Kurumu (2011), c.3, b.2, s. 3-5 [^10]: İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s. 4. [^11]: Kütükoğlu, Bekir, III. Murad, TDV İslâm Ansiklopedisi. [^12]: Türk Tarih Kurumu Osmanlı Padişahları III.Murad. [^13]: "Kuruluşunun 700 yılında Osmanlı" c.1 sf. 138, NESA Yayıncılık. (2007). [^14]: Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Sultanları, 12. baskı, sayfa: 199 [^15]: Bayatli, Altay. Osmanlı ve Kutup Stratejisinin Haritacılık Tarihi ve Coğrafi Keşifler Perspektifinden İncelenmesi / Examining of The Ottoman and Polar Strategy from The Perspective of The History of Cartopital and Geographical Discoveries. 1 Ocak 2022. [^16]: Arabs and Astronomy. Aram World Cilt 37 No:1, Ocak/Şubat 1986. [^17]: Roberts, John Morris, The History of the World, ss 264-74, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-521043-9 [^18]: Islamic Technology: An Illustrated History by Ahmad Y. al-Hassan and Donald Hill, Cambridge University Press, 1986, p.282 [^19]: Urang, Akgül. Osmanlının Uzaya Bakan Gözü Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi. Bilim ve Teknik, 1997, s. 34-40. [^20]: Milliyet.com.tr'den bazı bölümler alınmıştır. [^21]: Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 213 [^22]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^23]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^24]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^25]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^26]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^27]: Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani 1. 1.Baskı. İstanbul:Kültür Bakanlığı ve Türkiye Ekonomik Ve Toplumsal Tarih Vakfı ortak yayınları. Nisan 1996. s.15 ISBN 975-333-038-3 (takım) ISBN 975-333-038-1 (1.cilt) [^28]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^29]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^30]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^31]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^32]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^33]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^34]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^35]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^36]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^37]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^38]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^39]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^40]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^41]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^42]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^43]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^44]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^45]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^46]: Osmanlı Padişahları. Türk Tarih Kurumu. [^47]: Bayatli, Altay. Osmanlı ve Kutup Stratejisinin Haritacılık Tarihi ve Coğrafi Keşifler Perspektifinden İncelenmesi / Examining of The Ottoman and Polar Strategy from The Perspective of The History of Cartopital and Geographical Discoveries. 1 Ocak 2022. [^48]: Yavuz Unat, "Takîyüddîn el-Râsıd’ın Gözlemleriyle İstanbul Semalarında Zaman", P-Sanat, Kültür, Antika Dergisi, Zaman ve Sanat, Sayı 28, Kış 2003, s. 80–97