# II. Mehmed > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: II. Mehmed, https://tr.wikipedia.org/wiki/II._Mehmed (CC-BY-SA-4.0) ![II. Mehmed'in 1479'da İtalyan ressam, Gentile Bellini'ye yaptırdığı portresi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg/1280px-Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg) *II. Mehmed'in 1479'da İtalyan ressam, Gentile Bellini'ye yaptırdığı portresi. (Gentile Bellini, public-domain)* - **Veraset:** 7. Osmanlı Padişahı; Birinci saltanatı; İkinci saltanatı; Saruhan Sancakbeyi; İlk Dönem; İkinci Dönem - **Hüküm süresi:** Ağustos 1444 - Eylül 1446; 3 Şubat 1451 - 3 Mayıs 1481; 1443 - 1443; 1444 - 1451 - **Önce gelen:** II. Murad; II. Murad; Şehzade Alâaddin - **Sonra gelen:** II. Murad; II. Bayezid; Şehzade Mustafa - **Vekil başlık:** Sadrazamlar; Sadrazamlar - **Vekil:** Çandarlı Halil Paşa - **Doğum yeri:** Edirne, Rumeli Eyaleti, Osmanlı Devleti - **Ölüm yeri:** Gebze, Anadolu Eyaleti, Osmanlı İmparatorluğu - **Defin tarihi:** 22 Mayıs 1481 - **Defin yeri:** Fatih Camii, İstanbul, Türkiye - **Çocukları:** II. Bayezid; Gevherhan Hatun; Şehzade Mustafa; Şehzade Cem - **Tam ismi:** Meḥemmed bin Murād Ḫan - **Hanedan:** Osmanlı Hanedanı 16px - **Babası:** II. Murad - **Annesi:** Hüma Hatun - **Dini:** Sünni İslam **II. Mehmed** (kalın|محمد ثانى) veya bilinen adıyla **Fatih Sultan Mehmed** ya da ünvanı olan **Fatih**, [divan edebiyatındaki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1) mahlasıyla **Avnî**[^1] (30 Mart 1432, [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) - 3 Mayıs 1481, [Gebze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gebze)), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun 7. [padişahıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi). İlk olarak 1444-1446 yılları arasında kısa bir dönem, daha sonra 1451'den 1481 yılındaki ölümüne kadar 30 yıl boyunca hüküm sürdü. 29 Mayıs 1453 tarihinde [İstanbul'u fethetti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) ve yaklaşık bin yıllık [Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na son verdi. Fetihten sonra "Fatih" ünvanıyla anılmaya başladı.[^2] Bu olay, birçok uzman kişi tarafından [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'ın sonu ve [Yeni Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_%C3%87a%C4%9F)'ın başlangıcına neden olan tarihî olaylardan biri olarak görülmektedir.[^3] II. Mehmed, 30 Mart 1432 tarihinde [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de doğdu. Babası altıncı [Osmanlı padişahı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), annesi ise [Hüma Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCma_Hatun)'dur. Küçük yaşta tahsiline ve yetişmesine çok önem verilen [Şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade) Mehmed, devrin en üstün âlimlerinden eğitim gördü. 11 yaşına geldiğinde idari yönden tecrübe kazanması için [Saruhan Sancakbeyliğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1) tayin edildi.[^4] [Felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe), [hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis), [tefsir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tefsir), [fıkıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1k%C4%B1h), [kelâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kel%C3%A2m), [tarih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih), [geometri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geometri) ve [matematik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik) alanlarında fevkalâde yetişti.[^5] 1444 yılında [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), tahtı 12 yaşındaki oğlu Mehmed'e devrederek [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'ya çekildi.[^6] Ancak [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tahtına küçük yaşta birisinin geçtiğini duyan [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ülkeleri, bir kez daha Osmanlı topraklarına yöneldi. Bunun üzerine II. Murad, 1446 senesinde tekrar tahta geçti.[^7] Tahttan indirilen Şehzade Mehmed, tekrar gönderildiği [Saruhan Sancağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1)'nda kendi tuğrasını çekip adına paralar bastırarak bağımsız bir hükümdar gibi davrandı ve resmî yazışmalarda "[Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultan)" ünvanını kullandı. 1451 yılında babasının ölmesi üzerine 19 yaşında tekrar Osmanlı tahtına oturdu. [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)nı güçlendirip [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'e saldırmak için hazırlıklara başladı ve şehri 1453'te 21 yaşındayken fethedip [Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na son verdi. Ardından 1460'ta [Mora Despotluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Despotlu%C4%9Fu)'nu, 1461'de ise [Trabzon İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu ele geçirip Bizans'ın son iki kalıntısını da egemenliği altına aldı. 1473'te, [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) hükümdarı [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan)'ı [Otlukbeli Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otlukbeli_Muharebesi) ile mağlup etti. Bunların yanı sıra, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da ve [Güneydoğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Avrupa)'da fetihlerini sürdürüp [Karaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman) ve çevresi, [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan), [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak), [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek), [Arnavutluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk), [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m) gibi önemli bölgeleri Osmanlı İmparatorluğu'na kazandırdı. 1481 yılında Anadolu'ya doğru yeni bir sefere çıkan Sultan Mehmed, yolun başında hastalandı ve 3 Mayıs 1481 tarihinde, [Gebze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gebze) yakınlarında yer alan Hünkârçayırı'ndaki ordugâhında 49 yaşındayken öldü. Mezarı [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'un [Fatih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih) ilçesindeki [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'nde yer almaktadır. Fatih Sultan Mehmed, [İstanbul'u fethettikten](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) sonra kendini "Roma hükümdarı" ([Kayser-i Rûm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sezar_%28%C3%BCnvan%29)) ilan etti ve hayatının geri kalanında Osmanlı Devleti'ni [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [devamı olarak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1lar%C4%B1n_Roma_halefli%C4%9Fi_iddias%C4%B1), kendini de imparatorluğun "yerine geçen" değil onu "devam ettiren" kişi olarak gördü. Saltanatı süresince birçok siyasi ve sosyal reform yapan II. Mehmed, döneminde çıkardığı kanunları [*Fâtih Kanunnâmesi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Kanunn%C3%A2mesi) adıyla kitaplaştırıp yürürlüğe koydu.[^8] [Sanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanat)ı ve [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim)i teşvik etti ve saltanatının sonlarına gelindiğinde, "yeniden inşa" programı sayesinde [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'i gelişen bir imparatorluk başkentine dönüştürdü. ## İsimleri ve ünvanları Fâtih Sultan Mehmed'in doğum adı olan *Mehmed*, [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) peygamberi [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in adından türemiş [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) kökenli bir sözcüktür ve "övülen, methedilen, her türlü övgüye layık olan" anlamlarına gelmektedir.[^9][^10] Türkler Muhammed ismini "Mehemmed" diye telaffuz ettikleri için kaynakların bazılarında *Mehemmed* şeklinde geçmiş; sonra bu isim *Mehmed*, ondan sonra ise *Mehmet* olarak okunmaya başlanmıştır.[^11] *Mehmed* ismi ayrıca, *Muhammed* isminin kısaltılmış ve Türkçeleştirilmiş hâlidir. II. Mehmed 1453 yılında, 21 yaşındayken [İstanbul'u fethederek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun varisi olan 10 asırlık [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na son verdi ve bu olay bazı tarihçiler tarafından [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'ın sonu ve [Yeni Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_%C3%87a%C4%9F)'ın başlangıcı olarak kabul edildi.[^12] Bu fetihten sonra; "Zafer Kazanan, Fetheden" anlamlarına gelen *Fâtih*,[^13] *Fethin Babası* anlamına gelen (**ابو الفتح**), "Roma İmparatoru" anlamına gelen [*Kayser-i Rûm*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sezar_%28%C3%BCnvan%29) (**قیصر روم**) ve daha sonraki dönemlerde "Çağ Açan Hükümdar" ünvanları ile anıldı. *Kayser-i Rûm* ünvanı II. Mehmed'in [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) olduğunu göstermez, bu ünvan siyasi emeller için kullanılmıştır.[^14][^15] Zira II. Mehmed, İstanbul'un Fethi'nden sonra Doğu Roma İmparatorluğu'nun bütün eski topraklarının [yasal hükümdarı olduğunu ileri sürüyordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1lar%C4%B1n_Roma_halefli%C4%9Fi_iddias%C4%B1).[^16] [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1)'da *Grand Turco* ("Büyük Türk")[^17][^18][^19] takma adıyla bilinen II. Mehmed'in adı, birçok tarihî kaynakta, Mehmed isimli diğer padişahlarınki gibi *Muhammed* şeklinde[^20][^21][^22][^23][^24][^25][^26] veya [divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)ndaki [mahlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahlas)ıyla *Avni* şeklinde de geçmiştir.[^27] Kıvâmî'nin Fetih-nâme'si gibi kendi yaşadığı devrin harekeli metinlerinde isminin açıkça Muhammed okunacak şekilde (مُحَمّدْ) yazılmış olması[^28] isminin aslında Muhammed olduğunu göstermektedir. Ayrıca *Sultanü'l-Berreyn ve Hakanü'l-Bahreyn* ("İki Karanın Sultanı ve İki Denizin Hakanı") ünvanını da kullanmıştır.[^29] Burada "iki kara" ile kastedilen [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) ve [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) iken, "iki deniz" ile kastedilen de [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz) ve [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'dir.[^30] ## Doğumu ve şehzadeliği ![318x318pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Sultan_Mehmed_II_The_Conqueror.jpg/1280px-Sultan_Mehmed_II_The_Conqueror.jpg) *318x318pik (A follower of Gentile Bellini, public-domain)* II. Mehmed, [hicrî takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim)e göre 27 Receb 835 (30 Mart 1432) Pazar günü şafak vaktinde, devletin başkenti [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de, [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad)'ın dördüncü oğlu olarak dünyaya geldi.[^31] Annesi [Hüma Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCma_Hatun); tarihçi [Franz Babinger](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Babinger) ve yazar [Lord Kinross](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrick_Kinross) başta olmak üzere birçok kaynağa göre [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim) bir [cariye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cariye)dir.[^32][^33][^34] Türk tarihçi [Halil İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k) da bu görüştedir.[^35] Yine Babinger'e göre annesi, ölümünden sonra [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mitolojisi)-[Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pers_mitolojisi) efsanelerindeki cennetkuşu [hümadan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCma_ku%C5%9Fu) esinlenilerek "Hüma Hatun" olarak adlandırılmıştır.[^36] Bir anlatıya göre Mehmed iki yaşına kadar Edirne'de kaldıktan sonra, 1434 yılında sütninesi ve küçük ağabeyi Alâeddin Ali ile birlikte, on dört yaşındaki büyük ağabeyi Ahmed'in [Rum sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum_%28eyalet%29) olduğu [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya)'ya gönderildi. Burada ağabeyi Şehzade Ahmed'in erken yaşta ölmesi üzerine Mehmed altı yaşında Rum sancakbeyi oldu. Diğer ağabeyi Alâeddin Ali ise [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'da [Saruhan sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1) oldu.[^37] İki yıl sonra, babaları [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad)'ın talimatıyla iki kardeş yer değiştirdi ve Mehmed Saruhan sancakbeyi oldu.[^38] [Halil İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k); Mehmed'in altı yaşında Amasya'ya Rum sancakbeyi olarak tayin edilmesinin şüpheli olduğunu, 1443 baharında 12 yaşındayken, eski Türk devlet geleneğine göre idare ve hükûmet işlerine alışması için, iki [lala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lala)sı ile birlikte Edirne'den Manisa'ya vali gönderildiğinin bilindiğini belirtmiştir.[^39][^40] Mehmed'in eğitimi için babası çeşitli hocalar görevlendirdi. Ancak zeki olduğu kadar hırçın bir çocuk da olan Mehmed'in eğitilmesi kolay olmadı. Bu nedenle babası, heybetli ve otoriter bir din âlimi olan [Molla Gürânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_G%C3%BCr%C3%A2n%C3%AE)'yi görevlendirdi.[^41] Gürânî, muhtemelen II. Mehmed'in ilk saltanatı (1444-1446) ve daha sonra tekrar [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'ya yollanması sırasında onun yanında bulundu.[^42] Rivayete göre [Sultan Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), Gürânî'ye bir değnek vermiş ve Mehmed itaatsizlik ederse kullanmasını söylemiştir.[^43] Molla Gürânî, Şehzade Mehmed'e dersini dikkate almayan bir öğrencinin hocası tarafından dövülmesi ile ilgili olan edebi bir cümleyi inceletmiş, Mehmed de durumun ciddiyetini kavrayarak eğitimine önem vermeye başlamıştır.[^44] ![323x323pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Fatih_Sultan_Mehmet-in_defterinden.jpg) *323x323pik (II. Mehmed, public-domain)* Şehzade Mehmed'in [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) kökenli hocalarının yanı sıra, bilgi edindiği bazı Batılı şahsiyetler de vardı. [Saruhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhan_Sanca%C4%9F%C4%B1) (Manisa) sarayında [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) [hümanisti](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) [Anconalı Ciriaco](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anconal%C4%B1_Ciriaco) ve saraydaki başka İtalyanlar onun [Avrupa tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_tarihi) ile [Antik Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Yunanistan) [filozof](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filozof)larının hayatlarıyla ilgili kitaplar okumasına önayak olmuştu.[^45] Bu durum Şehzade Mehmed'e çok kültürlülük kazandırmıştır. [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1) arşivinde bulunan, II. Mehmed'in şehzadelik yıllarına ait olan karalama defterinde [Latin harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri), [Arap harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri), [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) büstlerini andıran insan çizimleri ve [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) figürleri bulunmaktadır.[^46][^47] Fâtih Sultan Mehmed'in [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)nın yanı sıra [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince), [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) ve [İtalyanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanca)yı çok iyi bilmesi, bu dönemdeki münasebetlerine dayandırılmaktadır.[^48] Öte yandan, Mehmed'in çeşitli İslamî yazıları okumasının bir padişah olarak ihtirasları üzerinde önemli bir tesiri olacaktı. [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'i fethetme arzusu, [Kindî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kind%C3%AE) ve [İbn Haldun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0bn_Haldun) gibi Arap düşünürlerin yazılarından ilham aldı ve bir Müslüman ordusunun şehri fethedeceğini bildiren, İslam peygamberi [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e atfedilen bir [söz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis) tarafından daha da gelişti.[^49] ## Tahta birinci çıkışı [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), 1442 yazında [Karaman beyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) İbrahim'i [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da yenilgiye uğrattıktan sonra Ekim ayında [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'ye döndüğünde [János Hunyadi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%A1nos_Hunyadi), [Macar kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Ladislas ve [Sırp despotu](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_Despotlu%C4%9Fu) [Yorgo Brankoviç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%90ura%C4%91_Brankovi%C4%87) önderliğindeki bir [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan) ordusunun [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'nın güneyindeki Osmanlı topraklarını istila etmeye başladığı haberini aldı. Ordu; [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'yı hızla geçip ilerlemiş, [Niş Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9F_Muharebesi)'ni kazanıp [Niş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9F%2C_S%C4%B1rbistan) ve [Sofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sofya)'yı ele geçirmiş ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) geçitlerine dayanmıştı. Aynı dönemde [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_%28il%29)'dan Şehzade Ali'nin öldüğü haberi geldi.[^50][^51] İki ağabeyinin erken yaştaki ölümü sonucu Mehmed tahtın vârisi oldu. II. Murad, Hristiyan ordusunun [İzladi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zladi)'de durdurulmasının ardından başlayan müzakereler sırasında Mehmed'i [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'dan Edirne'ye getirtti. 12 Haziran 1444 tarihinde, Edirne'de [Macarlarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [antlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne-Segedin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) yaptıktan bir ay sonra oğlu Mehmed'i Edirne'de [Sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) [Çandarlı Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa) denetiminde "kaymakam" olarak bırakarak [Hamitoğlu Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamito%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) topraklarını işgal eden Karamanlıların üzerine yürümek üzere Anadolu'ya geçti ve Karamanoğulları ile [Yenişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C5%9Fehir%2C_Bursa)'de bir anlaşma yaptı.[^52][^53] Yenişehir'den ayrıldıktan sonra Ağustos ayında [Mihaliç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacabey)'te yeniçeri ağası Hızır Ağa ve diğer beylere tahttan oğlundan yana resmen çekildiğini duyurdu ve ordusu Edirne'ye dönerken kendisi [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa)'da kaldı.[^54] II. Murad'ın 1444 yazında doğuda ve batıda barışı sağladığını düşünerek tahttan çekilmesi Edirne'de bir otorite boşluğu yaratarak devleti buhrana sürükledi. Dış siyasette ihtiyatlı davranmayı tercih eden Sadrazam Halil Paşa ile Mehmed'in etrafında toplanmış [Şahabeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_%C5%9Eeh%C3%A2bedd%C3%AEn_Pa%C5%9Fa), [Zağanos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Za%C4%9Fanos_Pa%C5%9Fa) ve [Turahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turahan_Bey) paşalar arasında rekabet baş gösterdi.[^55] Bu rekabet, 1444-1453 arasında Osmanlı Devleti'nde yaşanan başlıca politik gelişmelerin belirleyici etmenlerinden biri olmuştur.[^56] ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Chelebowski_varna.jpg) *240x240pik (Stanisław Chlebowski, public-domain)* Ağustos başında Macar kralı Ladislas'ın Osmanlılarla yapılan barışı geçersiz sayarak yeni bir Haçlı seferine çıkacağını ilan etmesi başkent Edirne'de paniğe yol açtı ve halk şehri terk etmeye başladı. [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'de [Rumların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_Rumlar%C4%B1) himayesinde olan ve Osmanlı tahtında hak iddia eden [Orhan Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_%C3%87elebi), bu sırada [Çatalca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87atalca) yakınlarında [İnceğiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nce%C4%9Fiz%2C_%C3%87atalca)'e ve [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca)'ya geçerek bir isyan girişiminde bulundu. Bu girişim, [Şahabeddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_%C5%9Eeh%C3%A2bedd%C3%AEn_Pa%C5%9Fa) tarafından önlendi ve Orhan Çelebi Konstantiniyye'e kaçtı.[^57] Aynı dönemde başkentte kendini [Hurûfilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) taraftarlarının elçisi olarak tanıtan bir [İranlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar), halktan epey yandaş topladı. Mehmed de İranlının öğretisine ilgi duydu ve koruması altına aldı. Ancak Müftü Fahreddin ve Çandarlı Halil Paşa'nın bu duruma tepki göstermesi üzerine Mehmed çok geçmeden desteğini çekmek zorunda kaldı ve sonunda başkentte bir Hurûfi katliamı yaşandı.[^58] Devletin müderrislerinden [Fahreddin''-''i Acemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahreddin-i_Acemi)'nin, "kâfir oldukları" gerekçesiyle Hurûfilerin canlarının alınması gerektiği yolunda bir fetva çıkartması üzerine, Hurûfiler diri diri yakılarak öldürüldü.[^59][^60] Bu sırada şehirde çıkan bir yangında [bedesten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedesten) ile birlikte binlerce ev kül oldu.[^61][^62] Eylül ayı sonlarında Kral Ladislas önderliğindeki Hristiyan ordusu [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'yı aşarak Edirne'ye doğru yürürken, bir [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) filosu da [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nı kapattı. II. Murad, Sadrazam Halil Paşa'nın çağrısıyla [Anadolu Hisarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hisar%C4%B1)'nın bulunduğu noktadan [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)'ye geçerek Edirne'ye geldi ve 10 Kasım 1444'te Hristiyan ordusunu [Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna)'da [yenilgiye uğrattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna_Muharebesi).[^63] Varna Muharebesi sırasında ve sonrasında Mehmed tahttan çekilmemişse de, padişah fiilen II. Murad'dı. [Zağanos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Za%C4%9Fanos_Pa%C5%9Fa) ve [Şahabeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_%C5%9Eeh%C3%A2bedd%C3%AEn_Pa%C5%9Fa) paşalar, genç yaştaki padişahın otoritesini güçlendirmek için Mehmed'i Varna Muharebesi'ne götürmek istemişler; ama Sadrazam Halil Paşa buna mani olmuş ve onlara karşı II. Murad'a gerçek padişah muamelesi yapmıştı. Ancak II. Murad savaştan sonra oğlunun konumunu [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'deki [Orhan Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_%C3%87elebi)'ye karşı zayıflatmamak için fiilî durumu hakiki bir [cülûs](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCl%C3%BBs) hâline getirmeden [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'ya çekildi.[^64] II. Murad, 1446'nın Mayıs ayında Sadrazam Halil Paşa'nın çağrısıyla bir kere daha Edirne'ye tahtına döndü. Bunun sebebi, Mehmed'in [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'ye saldırma planları yapıyor olmasıydı. [Çandarlı Halil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa), kendi gücünü zayıflatacağı düşüncesiyle bu saldırıya karşı gelirken, Mehmed'in yandaşları olan Zağanos ve Şahabeddin bu planı destekliyordu. Sonunda Halil Paşa bir [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) isyanı düzenleyerek Mehmed ve yandaşlarını iktidardan uzaklaştırdı.[^65] Murad'ın yeniden tahta geçmesi üzerine Mehmed Manisa'ya çekildi, Zağanos da [Balıkesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1kesir)'e sürgüne gönderildi.[^66] ## Manisa dönemi ![Manisa'daki şehzadelik sarayının Nakkaş Hasan Paşa (ö. 1622) tarafından yapılmış minyatürü. II. Mehmed, Manisa Sancağı'na (Saruhan Sancağı) gönderilen ve sancağı yöneten ilk şehzadeydi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Manisa_Saray%C4%B1.jpg/1280px-Manisa_Saray%C4%B1.jpg) *Manisa'daki şehzadelik sarayının Nakkaş Hasan Paşa (ö. 1622) tarafından yapılmış minyatürü. II. Mehmed, Manisa Sancağı'na (Saruhan Sancağı) gönderilen ve sancağı yöneten ilk şehzadeydi. (Kültür Envanteri, CC-BY-SA-4.0)* ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cf/Sueleymanname_akinci.png) *240x240pik (public-domain)* Mehmed'in [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'daki ilk yıllarında neler yaptığına dair çok fazla bilgi yoktur. Muhtemelen, tahtı tekrar babası Murad'a bırakmasının hemen sonrasında; [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar), [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) veya [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) kökenli bir Hristiyan [köle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cariye) olan [Gülbahar Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClbahar_Hatun_%28II._Mehmed%27in_e%C5%9Fi%29) ile ilk evliliğini yaptı.[^67] Babasının 1446'da [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'ya düzenlediği sefere katılmadı. 1447 sonlarında ya da 1448 başlarında Gülbahar Hatun'dan, ileride padişah olacak [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) adında bir oğlu oldu.[^68] 1448'de [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) ile yapılan [II. Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Kosova_Muharebesi)'nde babasına Anadolu birliklerinin önderliğinde eşlik ederek ilk defa bir savaşta yer aldı.[^69][^70] Mehmed, Manisa'da bulunduğu sıralarda oldukça başına buyruk bir biçimde hareket etti. Resmî olarak "Mehmed Çelebi Sultan" ünvanıyla anılan Mehmed'in o zamanki durumu, daha önce padişah olduğundan dolayı bir [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade)ninkinden farklıydı.[^71] Onun rızasıyla Türk korsanları [Ege](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi)'deki [Venediklilere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) saldırdılar. [Hicrî takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim)le 852 (1448/1449) yılında [Selçuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uk)'ta kendi adına paralar bastırdı.[^72] Şehzadelik dönemine ait defterinde kendi çizdiği [tuğra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Fra)sı da bulunmaktadır. Osmanlılarda bir şehzade kendi adına para bastırıp tuğra çektirdiği takdirde normalde idam cezasına çarptırılsa da, II. Murad Mehmed'e müdahale etmemiştir. Bunun sebebi de büyük ihtimalle, Mehmed'in o sıralar [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad)'ın tek oğlu olmasıdır. 1449'un Ağustos veya Eylül ayında annesi [Hüma Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCma_Hatun) öldü.[^73] 1450 yılında babasının [İskender Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender_Bey) üzerine yaptığı Arnavutluk seferine ve başarısızlıkla sonuçlanan [Akçahisar Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7ahisar_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281450%29)'na katıldı.[^74] Akçahisar'daki başarısızlığın ardından aynı yıl, Gülbahar Hatun ile olan birlikteliğini tasvip etmeyen babası tarafından [Dulkadiroğulları Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dulkadiro%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'ndan Süleyman Bey'in kızı [Sitti Mükrîme Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sitti_M%C3%BCkrime_Hatun) ile Edirne'de ikinci kez evlendirildi.[^75] ## Tahta ikinci çıkışı ![II. Mehmed'in Edirne'deki cülûs töreni (1451)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/Hunername_accession_Mehmed_II.jpg) *II. Mehmed'in Edirne'deki cülûs töreni (1451) (public-domain)* [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), 3 Şubat 1451 günü öldü. Mehmed babasının ölüm haberini [Sadrazam Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa)'nın özel [ulak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulak) ile Manisa'ya gönderdiği mektupla aldı. Anlatılana göre, "Beni seven ardımdan gelsin!" diyerek atına atlayıp kuzeye doğru yola çıktı. Mehmed, 18 Şubat 1451 ([Hicrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim): 8 Muharrem 855) tarihinde [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de ikinci kez tahta çıktı.[^76] Çandarlı Halil Paşa'yı sadrazamlık makamında tutarken, [İshak Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0shak_Pa%C5%9Fa)'yı da [Anadolu beylerbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_%28eyalet%29) olarak atadı ve babasının cenazesine eşlik etmek üzere [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa)'ya gönderdi. Daha sonra babasının [Candaroğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Candaro%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) beyinin kızından olan sekiz aylık oğlu Ahmed'i boğdurttu. Bu şekilde kardeş katli yasası da uygulamaya girmiş oldu. Ahmed'in cenazesi de babası Murad'ınkiyle birlikte Bursa'ya gönderildi.[^77] Artık "sultan" olan Mehmed, her ne kadar Çandarlı Halil Paşa'yı görevinde bıraktıysa da artık gerçek iktidar, kendisiyle birlikte [lala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lala)ları [Şahabeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_%C5%9Eeh%C3%A2bedd%C3%AEn_Pa%C5%9Fa) ve [Zağanos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Za%C4%9Fanos_Pa%C5%9Fa) paşaların başını çektiği savaşçı kesimin eline geçmişti. II. Mehmed'in amacı, [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'nın güneyindeki [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) toprakları ile [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat)'ın batısındaki [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) topraklarını alarak büyük dedesi [Yıldırım Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid)'in oluşturmaya çalıştığı merkeziyetçi imparatorluğu kurmaktı. Ancak Bayezid'in aksine, bunu yapmak için önce Konstantiniyye'yi alması gerektiğini düşünüyordu.[^78] Öte yandan gerek batıda gerekse de [Doğu Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) kesiminde yeni padişah, genç yaşı ve tecrübesizliği dolayısıyla ilk başta önemli bir tehdit olarak algılanmamıştı. Bu görüş, Sultan Mehmed'in 1451'de [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti), [Cenevizler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti), [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Sırplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_Despotlu%C4%9Fu) ile babasının yapmış olduğu anlaşmaları yenilemesiyle pekişmişti.[^79] Mehmed bununla da kalmayıp Doğu Roma'ya babası dönemindeki dostane ilişkileri devam ettireceğini ve [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'te Doğu Roma himayesinde olan Orhan Çelebi için yıllık 300 bin [akçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7e) ayırdığını bildirmişti.[^80] ![II. Mehmed 1451'de ikinci kez tahta geçtiğinde Osmanlı Devleti'nin sınırları.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/OttomanEmpire1451.png/1280px-OttomanEmpire1451.png) *II. Mehmed 1451'de ikinci kez tahta geçtiğinde Osmanlı Devleti'nin sınırları. (Chamboz, CC-BY-SA-4.0)* Mehmed'in yetersiz bir hükümdar olduğunu düşünen yalnızca [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan)lar değildi. Tahta geçmesinin ardından [Karamanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), yerel beylikleri yeniden diriltmek üzere ayaklandılar ve [Seydişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seydi%C5%9Fehir) ile [Akşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir)'i ele geçirdiler. Bunun üzerine Mehmed, 1451 yazında Anadolu'ya geçti ve kısa sürede bu isyanı bastırdı. Bu sırada Mehmed'in Anadolu'da bulunmasını fırsat bilen [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [imparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_imparatorlar%C4%B1_listesi) [XI. Konstantinos](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos), ulakları vasıtasıyla Şehzade Orhan'ın ödeneğinin yapılmadığını bildirip ödeneğin ikiye katlanmaması hâlinde Orhan'ın Osmanlı tahtında hak iddia etmesine izin vereceği tehdidinde bulundu. Mehmed ise sorunu çözeceğini söyleyerek elçileri gönderdi, ancak Edirne'ye döndükten sonra Orhan için ayrılmış gelirlere el koydu ve [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis) kuşatması hazırlıklarının başlamasını emretti.[^81] ## İstanbul'un Fethi ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Rumeli_Castle.jpg/1280px-Rumeli_Castle.jpg) *240x240pik (Dennis G. Jarvis, CC-BY-SA-2.0)* II. Mehmed, İstanbul'u kuşatma hazırlıklarına 1451 yılının sonlarında başladı. [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nın Anadolu yakasında büyük dedesi [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid)'in yaptırmış olduğu [Anadolu Hisarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hisar%C4%B1)'nın karşısına o dönemde Boğazkesen adı verilen [Rumeli Hisarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_Hisar%C4%B1)'nın inşa emrini verdi. [İmparator Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos), Mehmed'e hisarın yapımı için kendisinden izin alması gerektiğini bildirmek için elçiler gönderdi ancak Mehmed elçileri kabul etmedi. İmparator en son 1452 yılı Haziran ayında barış görüşmeleri için bir kere daha elçilerini gönderdi ancak Mehmed elçileri yine reddetti. Bunun anlamı savaştı. Hisar 1452'nin Ağustos ayında tamamlandı. Böylece [boğazın](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) kontrolü Osmanlıların eline geçmiş oldu. Boğazdan geçecek gemiler bundan böyle geçiş parası ödemek zorundaydı. Aksi takdirde gemiler [top](https://turkipedia.org/tr/wiki/Top_%28silah%29) atışıyla batırılacaktı. 1452'nin sonlarında, ödeme yapmayı reddeden bir [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) gemisi batırıldı ve kaptanı ile tayfası tutuklandı. Söz konusu toplar, [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel)li [Urban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urban) adında bir top dökümcüsü tarafından yapılmıştı. Sultan Mehmed kendisinden [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'nin [surlarını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis_Surlar%C4%B1) yıkabilecek güçte bir top yapıp yapamayacağını sormuş, Urban da "Ne Konstantinopolis, ne de [Babil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babil)'in surlarının karşı koyabileceği bir top yapabileceğini" söylemişti.[^82] Öte yandan bu gelişmeler karşısında [İmparator Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos), [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa) ve İtalyan şehirlerinden umutsuzca yardım talebinde bulundu ama bunlar sonuçsuz kaldı. Yalnızca [Cenova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti), 1452'nin Kasım ayında yardım göndermeye karar verdi ve [Giovanni Giustiniani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giovanni_Giustiniani) adında bir komutan öncülüğünde 700 kadar asker taşıyan Ceneviz kadırgaları 26 Ocak 1453'te [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'ye vardı. Konstantin, Giovanni Giustiniani'yi kara kuvvetlerinin başkumandanı yaptı.[^83] Konstantinopolis'teki asker sayısı 8 bin civarındaydı, limanda ise 26 savaş gemisi bulunuyordu. Daha evvel 700 [İtalyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) taşıyan 7 [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit) ve [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) gemisi Şubat ayında şehirden kaçmıştı.[^84] Düzenli [Osmanlı ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu)ndaki asker sayısı ise en az 50 bindi. Ayrıca Mehmed, yalnızca karadan kuşatmanın yeterli olmayacağını düşünerek bir [donanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_kuvvetleri) da hazırlatmıştı. Bu donanma bahar aylarında boğazın [Marmara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi) girişine vardı.[^85] ![Nisan 1453'te, Konstantinopolis'in düşüşünden önce Osmanlı Devleti ve Bizans İmparatorluğu haritası.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Byz1453.png/1280px-Byz1453.png) *Nisan 1453'te, Konstantinopolis'in düşüşünden önce Osmanlı Devleti ve Bizans İmparatorluğu haritası. (NeimWiki, CC-BY-SA-4.0)* ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Kusatma_Zonaro.jpg) *240x240pik (Fausto Zonaro, public-domain)* Osmanlı ordusu 23 Mart 1453 tarihinde başkent [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'den hareket etti ve 2 Nisan'da [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'ye vardı. Aynı gün [Haliç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hali%C3%A7)'in girişi zincirle kapatıldı. Karargâhını [Romanus Kapısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1)'nın karşısına [Maltepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maltepe%2C_Zeytinburnu)'ye kuran Mehmed, son kez teslim çağrısında bulundu ama İmparator reddetti. 6 Nisan sabahı ilk saldırı başladı. II. Mehmed, şehri o zamana dek görülmemiş büyüklükte toplarla dövdü.[^86] Kuşatma, aralıklı çatışmalarla 53 gün kadar sürdü. [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos), [Giustiniani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giovanni_Giustiniani) ile birlikte Romanus Kapısı'nı savunuyordu. [Şehzade Orhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_%C3%87elebi) da Marmara kıyısındaki birliklerden birini yönetiyordu.[^87]20 Nisan 1453 günü [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa)'nın gönderdiği üç [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) gemisi ve [Sicilya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sicilya)'dan gelen bir [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) yük gemisi şehrin açıklarında belirdi. [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1) bunları durdurmak üzere harekete geçti ve [Yenikapı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenikap%C4%B1%2C_Fatih) önlerinde karşıladı. Şiddetli [lodos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lodos), kürekli Osmanlı gemilerinin manevra yapmasını önlüyordu. Marmara Denizi'nde yapılan savaşın sonunda, akşam saatlerinde Ceneviz gemileri [Haliç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hali%C3%A7)'e girmeyi başardı.[^88] Bu, çok büyük bir başarısızlıktı ve kuşatmayı sürdüren ordunun da maneviyatını kırdı. Denizdeki mücadeleyi damlara çıkmış [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) halkının ve [Zeytinburnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeytinburnu) kıyılarından bizzat II. Mehmed'in de seyrettiği rivayet edilir. Bu başarısızlık sadece asker üzerinde değil, ulemâ ve kumandanlar arasında da huzursuzluğa yol açmıştı.[^89] ![Fâtih Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethederken kullandığı kılıcı, günümüzde Topkapı Müzesi'nde sergilenmektedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Fatih_Sultan-Schwert.jpg/1280px-Fatih_Sultan-Schwert.jpg) *Fâtih Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethederken kullandığı kılıcı, günümüzde Topkapı Müzesi'nde sergilenmektedir. (Nérostrateur, CC-BY-2.5)* Donanmasını bir şekilde Haliç'e indirmesi gerektiğini anlayan II. Mehmed, gemilerini karadan geçirmeye karar verdi. Bunun için de, bugünkü [Dolmabahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e)'den [Kasımpaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1mpa%C5%9Fa)'ya uzanan güzergâha kalaslar döşendi ve bir kısım gemi, silindirler üstünde 22 Nisan sabahında [Haliç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hali%C3%A7)'e indirildi. Böylece Haliç'in kontrolü Osmanlıların eline geçti. Öte yandan kuşatmanın yedinci haftasında [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hâlâ kesin bir sonuç alamamıştı.[^90] Bu sırada da Osmanlı ordugâhında, kuşatmanın başarılı olamayacağı ve hemen kaldırılması gerektiği kanısındaki [Çandarlı Halil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa) ile gelecekleri kuşatmanın başarısına bağlı olan Sultan ve savaşçı grup arasındaki çekişme sürüyordu. [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) ve [Macarların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) güçlerini harekete geçirdikleri haberi geldiğinde, kurulan savaş meclisinde bu bir kez daha açığa çıktı. Bu noktada Sadrazam Halil Paşa son bir kez Mehmed'i teslim çağrısı yapmaya ikna etti, ancak [İmparator](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos) teklifi yine reddetti. Bunun üzerine Osmanlılar, 29 Mayıs günü için son bir saldırı planladılar.[^91] Son saldırı hazırlıklarını [Zağanos Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Za%C4%9Fanos_Pa%C5%9Fa) düzenledi.[^92] Osmanlı ordusu 29 Mayıs'ın ilk saatlerinde taarruza başladı. Osmanlılar son taarruzu üç dalga hâlinde gerçekleştirdiler. İlk iki saat boyunca [başıbozuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9F%C4%B1bozuk)lar surlara saldırdılar, ardından Anadolu birlikleri onların yerini aldı. Son olarak öldürücü darbeyi vurmak üzere [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler devreye girdi. Bu sırada yaralanan [Giustiniani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giovanni_Giustiniani)'nin savaş alanından ayrılması, şehri savunanlar arasında büyük moral bozukluğuna neden oldu.[^93] Nihayet sabah saatlerinde Osmanlı askerleri, *Kerkoporta* adlı kapıdan içeri girmeyi başardılar ve kapının üzerindeki burca [Osmanlı sancağını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_bayraklar%C4%B1) diktiler.[^94] Sultan Mehmed öğleden sonra şehre girdi, [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'ya giderek [namaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Namaz) kıldı ve *"Min-ba'd (Bundan sonra) tahtım *[*İstanbul*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)*'dur."* dedi.[^95] [İskoç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7lar) tarihçi ve yazar [Lord Kinross](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrick_Kinross), İstanbul'un Fethi'yle ilgili düşüncelerini şöyle yazmıştır: “İstanbul'un düşmesi, sadece Bizans İmparatorluğu'nun sonunu ve son etkili imparatorunun ölümünü belirler. Zira 150 yıldan beri devam edegelen Osmanlı akınlarıyla Bizans'ın bırakacağı boşluk, zaten yavaş yavaş doldurulmuş durumdaydı. Şehrin düşmesinden önce de Avrupa ile Asya'nın birleştiği bu noktanın hâkimi zaten Osmanlılardı. Bizans'ın o günlerde İslam okyanusu içerisindeki bir Hristiyan adacığından farkı kalmamıştı.” “Ani bir fırtınadan sonra, oluklardan akan yağmur suları gibi oluk oluk kan aktı.” Şehir kılıç zoruyla fethedilmişti, bu yüzden dinî hukuka göre yağmalanabilirdi.[^96] II. Mehmed, şehir fethedildikten sonra ordusuna üç günlük yağma izni verdi.[^97] Bütün çatışmalar ancak öğleden sonra bitti. Halktan sağ kalanların tamamı [tutsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F_tutsa%C4%9F%C4%B1) edildi ve bir kısmı gemilere gönderildi, bir kısmı da [surlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis_Surlar%C4%B1) dışında kurulmuş olan Osmanlı çadırlarına gönderildi. Şehri devletin [başkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkent)i yapmayı planlayan ve bu yüzden daha fazla harap olmasını önlemek isteyen Sultan Mehmed, 30 Mayıs'ta savaş hâlinin bittiğini ilan etti.[^98] Buradan hareketle yağmanın iki gün dahi sürmediği, 30 Mayıs'ta durduğu anlaşılmaktadır.[^99] [İmparator Konstantinos](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos)'un akıbeti ise meçhuldür. [Guistiniani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giovanni_Giustiniani)'den boşalan yeri doldurmak için bizzat çarpışmaya katılan İmparator, aldığı yaraların etkisiyle savaşta öldü.[^100] İmparator'un ölümüne dair hayatta kalan bilinen hiçbir görgü tanığı yoktur.[^101] Kimi kaynaklar cesedinin bulunamadığını söylerken, [Franz Babinger](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Babinger) gibi bazı tarihçiler ise İmparator'un cesedinin mor ayakkabılarından teşhis edildiğini yazar. [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) yazar [Alphonse de Lamartine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alphonse_de_Lamartine), eserinde İmparator'un cesedinin bulunduğunu ve Sultan Mehmed'in [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos) için [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) usulü [cenaze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cenaze_%28Hristiyanl%C4%B1k%29) töreni düzenlediğini belirtir.[^102] [Şehzade Orhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_%C3%87elebi) ise [keşiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C5%9Fi%C5%9F) kılığında şehri terk etmeye çalışırken yakalanıp idam edildi.[^103] II. Mehmed, şehrin en büyük mabedi [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'ya giderek burada toplanmış olan halka ve din adamlarına güvenliklerinin sağlanacağı teminatını verdi.[^104] Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra "Kayser-i Rûm" ünvanını, başka bir deyişle "[Roma İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_imparatoru)" ünvanını benimsedi.[^105] Basılan yeni paralarda da [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) olarak "Bizans İmparatoru" ünvanını kullandı. Bu ünvan [Batı dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1)nca da kabul edilmişti. Sultan Mehmed, 1481 yılında [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) sanatçı [Costanzo da Ferrara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Costanzo_da_Ferrara)'ya günümüzde dünyada sadece dört örneği bulunan bir [madalyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Sultan_Mehmet%27in_Madalyonu) yaptırdı.[^106] Madalyonun üzerinde "Bizans İmparatoru Muhammed" yazması yer almaktaydı.[^107] II. Mehmed kendisini Roma İmparatoru olarak görmekte ve devletini de [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun varisi saymaktaydı. Bu ideal doğrultusunda [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dan sonraki hedefi de [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma) şehriydi. Ayrıca bu vesileyle [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) [peygamberi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam%27da_peygamberler_ve_el%C3%A7iler) [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in konuyla ilgili "[Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis) elbet fetholunacaktır. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden ordu ne güzel ordudur." [hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis)ine nâil olduğu için günümüzde [Müslüman dünyasının](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1) bir kesiminde "kahraman" olarak görülmektedir.[^108][^109][^110] ## Çandarlı Halil Paşa'nın idamı Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi sırasında sergilediği tutumlar nedeniyle Sadrazam [Çandarlı Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa)'yı 1 Haziran 1453'te görevinden azletti. Çandarlı Halil Paşa'nın kuşatma sırasında ordudaki olumsuz söylentilere sebep olduğu ve [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'tan rüşvet aldığı düşünülmekteydi, ama bununla ilgili herhangi bir kanıt bulunamadı.[^111] Şehir düştükten sonra Bizans megadükü [Lukas Notaras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lukas_Notaras)'ın, Çandarlı Halil'in Bizans'la hep iletişim içerisinde olduğunu padişaha söylemesi üzerine şüpheler kuvvetlendi, sadrazamın mallarına el konuldu ve düzenlenen [divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun) toplantısında azledildiği bildirilerek çocuklarıyla birlikte hapse atıldı.[^112] [Yedikule Zindanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedikule_Zindanlar%C4%B1)'na kapatılan Çandarlı Halil Paşa, zindandaki ilk günlerinde nazik muamele gördü. Kendisinden önce [idam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96l%C3%BCm_cezas%C4%B1) edilmiş bir [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_sadrazamlar%C4%B1_listesi) olmadığı ve ailesi kısa aralıklarla 154 yıldır iktidarda olduğu için son ana kadar idam edileceğine inanmadı.[^113] Daha sonra çocukları serbest bırakıldı.[^114] Ancak Çandarlı, azlinden kırk gün sonra, 10 Temmuz 1453'te [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de veya [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da infaz edildi.[^115][^116] Ölümünden önce gözlerine mil çekildi. Boyun eğeceği yerde sultana dik dik baktığı iddia edilir.[^117] Daha sonra oğlu İbrahim Paşa tarafından [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik)'e götürülüp türbesine gömüldü. Devlet tarafından el konulan malları ise [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) devrinde çocuklarına geri verildi.[^118] Çandarlı Halil Paşa, idam edilen ilk Osmanlı sadrazamıydı. Olayı yorumlayan tarihçilerin genel kanısı, Osmanlı Devleti'ne hizmet eden [Çandarlı ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_ailesi) ile [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1) arasındaki rekabetin bu idama yol açtığı yönündedir.[^119][^120] Bazı kaynaklara göre Çandarlı, Fatih'i sabırsız ve deneyimsiz buluyordu. [Franz Babinger](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Babinger), Çandarlı Halil Paşa'nın ölümüyle II. Mehmed'in kendi otoritesini pekiştirmiş olduğunu ve herkesin genç sultana boyun eğdiğini belirtir.[^121] Böylelikle hanedanına rakip aile bırakmayan Mehmed, halk arasında "Fâtih" diye iyice anılır oldu. Ayrıca Sultan Mehmed, artık [divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun) toplantılarına katılmamaya ve halkla teması eskiye nazaran düşük tutmaya başladı; böylece Osmanlı padişahlarının halktan kopuk yaşamı başlamış oldu.[^122][^123] ## Yeni başkentin kurulması ![298x298pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg/1280px-Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg) *298x298pik (20th century Greek iconographer (Sotiris Varvoglis 1944-2023), public-domain)* Fetihten sonra "Fâtih" ünvanıyla anılmaya başlayan II. Mehmed, şehrin ticaret merkezi olan [Galata](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galata)'dan kaçmış olan [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)ların ve [Cenevizli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti)lerin şehre dönmesini sağladı ve [Rum Ortodoks Patrikhanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Rum_Ortodoks_Patrikhanesi)'nin yeniden açılmasına izin verdi.[^124] Ayrıca bir [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) [Haham](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haham)başlığı ile bir [Ermeni Patrikhanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Ermeni_Patrikhanesi) kurdurdu. II. Mehmed, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'u farklı dinlerden insanların bir arada yaşadığı, ticaret ve kültür merkezi olan bir imparatorluk başkenti yapmayı amaçlıyordu. II. Mehmed, fethin hemen ardından şehrin onarımına başladı. Amacı Doğu Roma İmparatorluğu'nu yıkmak değil, onu [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yapısı içinde diriltmekti. Kuracağı imparatorluk bir [İslam devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_devleti) olmakla birlikte [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) gibi kozmopolit bir yapıya sahip olacaktı. II. Mehmed'in emri sayesinde [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya) tahrip edilmedi; daha sonra Ayasofya'nın [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami)ye çevrilmesi sebebiyle mozaiklerinin sökülmesi icap etti, ancak sultanın emriyle mozaikler sökülmeyerek kireçle kaplandı.[^125] Ayasofya'yla beraber çok sayıda [kilise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilise) ve [manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r) da camiye ve [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ye çevrildi.[^126] Ayasofya Külliyesi bünyesinde [Ayasofya Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya_Medresesi)'ni kurdu ve 1466 yılında caminin kuzey tarafında yeni bir medrese binası inşa ettirdi.[^127][^128] Medreselerde eğitim vermeleri ve bilim çalışmaları yapmaları için [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant), [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire), [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam), [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) gibi şehirlerden âlimler davet edildi.[^129] Daha sonra, 1462-1470 arasında tamamlanan [Sahn-ı Seman Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi)'ne gelir getirmesi için bazı binalar ve araziler bağışlandı.[^130] Şehirde Rum Ortodoks Patrikhanesi, Ermeni Patrikhanesi ve Yahudi Hahambaşı bulunmasına izin veren Sultan Mehmed, 1454'te [Yorgo Skolaris](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Gennadios)'i (II. Gennadios) yeni [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) [patriği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrik) olarak atadı. Ayasofya camiye çevrildiğinden, Patrikliğe resmî makam yeri olarak [Havariyyun Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havariyyun_Kilisesi) verildi. Şehirdeki Yahudilerin hahambaşı olarak Moşe Kapsali atandı. 1461 yılında ise Bursa piskoposu [Hovagim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursal%C4%B1_I._Hovagim), İstanbul Ermeni Patriği olarak atandı. ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Aya_Sophia_%287144824757%29.jpg/1280px-Aya_Sophia_%287144824757%29.jpg) *240x240pik (Benh LIEU SONG from Torcy, France, CC-BY-SA-2.0)* [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da Osmanlı hâkimiyetinin başlamasıyla beraber, demografik yapı da ciddi değişime uğradı. Fetih sırasında şehir nüfusunun 30 ila 40 bin arasında olduğu tahmin edilmektedir.[^131] II. Mehmed, başta sanatkârlar olmak üzere birçok insanın İstanbul'a iskân edilmesi emrini verdi. Halk buna sıcak bakmasa da, gönüllü gelecek olanların istedikleri mülke sahip olabileceği haberinden sonra birçok insan şehre yerleşti. İstanbul çevresindeki tarım arazilerinin işlenmesi için [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da esir alınan insanlar getirildi.[^132] Bunun haricinde, isyan tehlikelerinin olduğu [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya), [Karaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman) ve [Aksaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksaray) yörelerinden de mecburi iskânlar yapıldı.[^133] II. Mehmed, [Theodosius Forumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Theodosius_Forumu)'nun olduğu yerde ilk sarayının inşasını başlattı. Daha sonraki yıllarda ise [Sarayburnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarayburnu)'nda [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'nı inşa ettirdi. Yaklaşık 1478 yılında inşası tamamlanan Topkapı Sarayı, bundan sonra uzunca bir süre başkentin idare merkezi ve [Osmanlı padişahlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) resmî ikâmetgâhı oldu.[^134] 1477 yılında İstanbul'un nüfus sayımı yapıldığında ortaya çıkan tablo şu şekildeydi: ## Diğer fetihler ### Sırbistan'ın Fethi (1454-1459) ![445x445pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/Siege_of_N%C3%A1ndorfeh%C3%A9rv%C3%A1r.jpg) *445x445pik (public-domain)* Sultan Mehmed'in İstanbul'un Fethi'nden sonraki ilk seferi, 1389'daki [I. Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Kosova_Muharebesi)'nden o yana Osmanlı İmparatorluğu'nun [vasal devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasal_devlet)i olan Sırbistan'a yönelikti. Osmanlıların [Sırp Despotluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_Despotlu%C4%9Fu) ile bir bağlantısı vardı: II. Mehmed'in babası [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad)'ın eşlerinden biri olan [Mara Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mara_Hatun), Sırp despotu [Đurađ Branković](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%90ura%C4%91_Brankovi%C4%87)'in kızıydı.[^135] İstanbul'un Fethi'nden sonra Osmanlı'ya bağlılığını bildiren ve ele geçirdiği kaleleri geri veren Sırplar, [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile iş birliği yaparak yeniden düşmanlıklarını göstermeye başladılar.[^136] Bunun üzerine Osmanlı ordusu 1454'te [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'den Sırbistan'a doğru yola çıktı. 1454-1457 arasında üç kez peş peşe Sırbistan'a sefer düzenlendi ve [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad) dışındaki bütün Sırp toprakları ele geçirildi. Osmanlı ordusu, 14 Temmuz 1456'daki [Belgrad Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281456%29)'nda şehri [János Hunyadi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%A1nos_Hunyadi)'den fethetmeye çalıştı ancak başarısız oldu. Sultan bunun üzerine Edirne'ye çekildi ve Sırbistan'ın bazı bölgelerinin mülkiyetini geri aldı. Ancak yıl sonundan önce, 79 yaşındaki Sırp kralı [Đurađ Branković](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%90ura%C4%91_Brankovi%C4%87) öldü. Sırpların bağımsızlığı, Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarını resmen ilhak etmesine kadar yalnızca iki yıl hayatta kaldı. En küçükleri [Lazar Branković](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazar_Brankovi%C3%A7), annesini zehirledi ve kardeşlerini sürgüne gönderdi; ancak kısa süre sonra o da öldü. Devam eden kargaşada en büyük erkek kardeş Stefan Branković tahta çıktı.[^137] Bu sıralarda [Mora Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Seferi_%281458%29)'nde bulunan II. Mehmed, Sırp meselesine son verilmesini emretti. Osmanlı İmparatorluğu'nun Sırp siyasetinde başlıca rol oynayan [Veli Mahmud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veli_Mahmud_Pa%C5%9Fa), 1459'da başkentleri [Semendire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semendire)'yi ele geçirilerek Semendire Sancakbeyliği'ni oluşturdu ve [Sırp Despotluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_Despotlu%C4%9Fu) yıkılmış oldu.[^138][^139] Böylece Sırbistan'da 350 yıl sürecek Osmanlı hâkimiyeti başladı. ### Mora'nın Fethi (1458-1460) ![Mora Despotluğu'nun 1450'de Dimitrios ve Thomas arasında bölünmesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Despotate_of_Morea_1450.svg/1280px-Despotate_of_Morea_1450.svg.png) *Mora Despotluğu'nun 1450'de Dimitrios ve Thomas arasında bölünmesi. (MapMaster, CC-BY-SA-3.0)* İstanbul'un Fethi'nden sonra Bizans imparatoru [XI. Konstantinos](https://turkipedia.org/tr/wiki/XI._Konstantinos)'un kardeşleri, rakipleri [Kantakuzinos ailesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/%3AKategori%3AKantakuzinos_ailesi) karşı, [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'da Osmanlılardan yardım istemişlerdi. Turahanoğlu Ömer Bey, [akıncı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1nc%C4%B1)ları ile duruma müdahale etti ve muhalifler bertaraf edildi. Fakat bu sefer, iki kardeş olan [Dimitrios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrios_Paleologos) ve [Thomas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Thomas_Paleologos) arasında mücadele başlamıştı. Bölge ülkelerinin Mora'yı istila niyetlerini iyi bilen Fâtih Sultan Mehmed, 1458'de harekete geçti. [Korint](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korint)'i ele geçiren Mehmed, Mora'nın bir kısmını merkeze bağlayarak burada bir sancak oluşturdu.[^140] [Atina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atina) ve diğer bölgeler ise Osmanlı yönetimini kabul etti.[^141] Kardeşi [Dimitrios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrios_Paleologos)'a karşı [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)ın desteğini alan [Thomas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Thomas_Paleologos)'ın Osmanlılarla yapılan anlaşmayı bozması üzerine ikinci kez Mora'ya sefer düzenlendi.[^142] Osmanlıların zaferiyle biten sefer sonrasında [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son uzantılarından biri olan [Mora Despotluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Despotlu%C4%9Fu) tarihe karıştı. Mora'nın son despotlarından Thomas; [Korfu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korfu)'dan [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya)'ya, [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa)'nın yanına kaçtı. Mehmed, beraberinde götürdüğü Dimitrios'u ise [Edirne Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_Saray%C4%B1)'nda zorunlu ikamete mecbur etti ve kendisine [İmroz](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7eada), [Limni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limni), [Semadirek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semadirek) ve [Taşoz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Foz) adalarından vergi toplama imtiyazı verildi. 1467 yılında ise [Dimetoka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimetoka)'ya sürgüne gönderildi.[^143] ### Trabzon'un Fethi (1461) ![II. Mehmed'i tasvir eden bir minyatür.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Sarayi_Album_145ba.jpg) *II. Mehmed'i tasvir eden bir minyatür. (Costanzo da Ferrara Reference: "Mehmed II, a highly educated Sultan who was very much interested in Western cultures, invited several European painters to his capital. The two Italians known to have worked in Istanbul are Costanza de Ferrara and Gentile Bellini. Costanza was at the court around 1478, public-domain)* İstanbul'un Fethi'nin ardından [Trabzon imparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon_h%C3%BCk%C3%BCmdarlar%C4%B1_listesi) [IV. İoannis](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._%C4%B0oannis_%28Trabzon_imparatoru%29), Fâtih Sultan Mehmed'e vergi vermeye başladı. Fakat tam bu sırada, [Canik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Canik)'e gelip buradaki Türkmenleri kendisine katan [Şeyh Cüneyd](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_C%C3%BCneyd), Trabzon'a yürüyerek şehri ele geçirmeyi ve [Komninos Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Komninos_Hanedan%C4%B1)'na son vermeyi hedefledi. [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) merkezli yeni bir devlet kurmak isteyen Şeyh Cüneyd ve Türkmenler, 1456'da Trabzon önlerine kadar geldilerse de şehri alamadılar.[^144] Şehir bundan beş yıl sonra, İstanbul'u aldığından dolayı [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun eski topraklarında hak iddia etmeye başlayan II. Mehmed'in yeni hedefi hâline geldi.[^145] Sultan Mehmed, önce Hızır Bey'i [donanmayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1) Trabzon'a gönderip bir keşif harekâtı yaptırdı, ardından Trabzon'un üzerine yürüdü. [Gelibolu sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu_Sanca%C4%9F%C4%B1) olan Kasım Bey de donanması ile askerî harekâta destek verdi. Karadan zorlu yolları aşarak Trabzon'a ulaşan II. Mehmed şehri kuşattı. Bazı kaynaklara göre altı, bazılarına göre ise dört hafta süren kuşatmanın ardından, Ağustos veya Eylül 1461'de şehir teslim oldu.[^146] Şehre giren Fâtih, birkaç gün burada kaldı ve idaresini Gelibolu sancakbeyi Kasım'a bıraktı. Böylelikle, 1204'teki [Dördüncü Haçlı Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%B6rd%C3%BCnc%C3%BC_Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferi)'nde İstanbul'un ele geçirilmesinden sonra Trabzon'a kaçan Bizans asillerince kurulan ve 257 yıl boyunca Doğu Karadeniz'de hüküm süren [Trabzon İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) da tarihe karışmış oldu. ### Eflak'ın Teslimi (1462) [Yıldırım Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid) zamanında vergiye bağlanan [Eflak Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak_Voyvodal%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nin başına, 1456 yılında Fâtih tarafından [III. Vlad (Kazıklı Voyvoda)](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Vlad) getirildi. Osmanlılara bağlı görünen Vlad, aslında gizliden gizliye düşmanlık ediyordu. Vlad Dracula, Macar kralı ile bir ittifak yaptı ve Mehmed'in [Trabzon'u fethetmek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon%27un_Fethi) için uzaklaşmasından faydalanarak [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) üzerindeki Osmanlı kalelerine saldırdı; ayrıca Sultan'ın elçilerini kazığa oturttu. Bunun üzerine Fâtih, 1462 yılı yazında [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak)'ı istila edip Vlad'ı kaçırdı ve onun yerine kardeşi [Radu](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Radu)'yu (III. Radu) [voyvoda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Voyvoda_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) tayin etti.[^147] Radu tam anlamıyla İstanbul'a tâbi oldu ve vergisini ödedi.[^148] Fâtih Sultan Mehmed, akıncı birliklerinin komutanı [Mihaloğlu Ali Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihalo%C4%9Flu_Ali_Bey)'i Osmanlı garnizonu başında Radu'un tahta çıktığı başkent [Targovişte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Cuma)'de bıraktı. Eflak'ın yıllık haracı 10 bin düka altın olarak belirlendi. Sefer sonucunda Eflak'ın direnci tamamen çökertildi ve Osmanlı İmparatorluğu'na bağımlılığı tartışmasız hâle geldi.[^149] Bu seferle Osmanlılar, çok az bir kayıpla büyük bir ülkeyi nihai olarak egemenlikleri altına aldılar.[^150] Fâtih Sultan Mehmed bir sonraki sefer mevsiminde (1463) [Bosna Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın üzerine yürümeyi aklına koyarken, 1462 sefer mevsimini ise [Midilli'yi fethederek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midilli%27nin_Fethi) nihayetlendirdi.[^151] ### Bosna'nın Fethi (1463-1464) ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Stari_Most22.jpg/1280px-Stari_Most22.jpg) *240x240pik (No machine-readable author provided. Mhare assumed (based on copyright claims)., CC-BY-SA-2.5)* Osmanlı Devleti'ne vergi yoluyla bağlı olan [Bosna Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın anlaşmalara riayet etmemesi üzerine [Üsküp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCp)'ten harekete geçen Fâtih, [Sadrazam Mahmud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veli_Mahmud_Pa%C5%9Fa) ve [Turahanoğlu Ömer Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turahano%C4%9Flu_%C3%96mer_Bey)'e [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek)'nın tamamen fethedilmesi emrini verdi. 1463 yılındaki seferle Bosna kralı Osmanlı hâkimiyetini yeniden tanıdı. Ancak [şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam)ın da fetvasıyla daha sonra öldürüldü ve bu topraklarda [Bosna Sancakbeyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Sanca%C4%9F%C4%B1) oluşturuldu.[^152][^153] Fakat ordunun [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a dönmesi üzerine aynı yıl Macar kralı Bosna'ya girdi. İkinci kez düzenlenen seferle Osmanlılar, [Yayçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yay%C3%A7a) dışındaki bütün kale ve şehirleri yeniden ele geçirdiler. Bosna seferleri esnasında [Hersek kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hersek_D%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) Stefan Vukçiç Kosariç de ülkesinin bir kısım toprağının Osmanlılara doğrudan bağlanması şartıyla tahtında bırakıldı. Ancak 1483 yılında [Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hersek) tamamen Osmanlı toprağı hâline gelecektir. Fâtih Sultan Mehmed, Bosna'yı Osmanlı topraklarına kattığı zaman, [teslis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teslis)i reddeden [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) [mezhebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k_mezhepleri) olan [Bogomil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bogomilizm) mezhebindeki [Bosnalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosnal%C4%B1lar)a çok iyi davranmıştır. Hem [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) hem de [Ortodoksların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) kendi kiliselerine almak için baskı yaptıkları Bogomiller, bu sebeple Osmanlı yönetimine sıcak bakmışlardır.[^154] [İsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa)'yı [Allah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah)'ın kulu ve peygamberi tanıyan inançlarıyla Müslümanlara benzeyen Bogomiller, kendilerine sağlanan din ve vicdan hürriyetinden etkilenerek zamanla [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) olmuşlardır.[^155] O zamandan itibaren de Müslüman Bosnalılara "[Boşnak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C5%9Fnaklar)" denilmeye başlanmıştır. ![535x535pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1a/Mehmed_II_ferman.jpg) *535x535pik (Mehmed II. (1432—1481), public-domain)* **Fâtih Sultan Mehmed'in Bosna Fransiskanları'nın özgürlüğü ile ilgili olan fermanı:**Ben Fâtih Sultan Han. Bütün dünyaya ilan ediyorum ki, kendilerine bu Padişah Fermanı verilen Bosnalı Fransiskanlar himayem altındadır ve emrediyorum: Hiç kimse ne bu adı geçen insanları, ne de onların kiliselerini rahatsız etmesin ve zarar vermesin. İmparatorluğumda huzur içinde yaşasınlar. Bu göçmen durumuna düşen insanlar özgür ve güvenlik içinde yaşasınlar. İmparatorluğumdaki tüm memleketlere dönüp korkusuzca kendi manastırlarına yerleşsinler. Ne padişahlık eşrafından, ne vezirlerden veya memurlardan, ne hizmetkârlarımdan hiç kimse bu insanların onurunu kırmayacak ve onlara zarar vermeyecektir. Hiç kimse bu insanların hayatlarına, mallarına ve kiliselerine saldırmasın, hor görmesin veya tehlikeye atmasın. Hatta bu insanlar başka ülkelerden devletime birisini getirirse onlar da aynı haklara sahiptir. Bu padişah fermanını ilan ederek burada; yerlerin, göklerin yaratıcısı ve efendisi Allah, Allah'ın elçisi aziz Peygamberimiz [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed) ve [124 bin peygamber](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam%27da_peygamberler_ve_el%C3%A7iler) ile kuşandığım kılıç adına yemin ediyorum ki; emrime uyarak bana sadık kaldıkları sürece tebaamdan hiç kimse bu fermanda yazılanların aksini yapmayacaktır. 28 Mayıs 1463[^156] ### Osmanlı-Venedik Savaşı (1463-1479) 1463 sonbaharında Venedikliler [Argos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argos)'u geri aldılar ve Germe Hisarı'nı aceleyle tekrar yükselttiler. [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'da birçok kale ve şehir isyan ederek [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) ile birleşti. Yarımada içindeki Müslümanlar da kalelere kapanıp kaldılar.[^157] Aynı tarihlerde (Aralık 1463) [Macar kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek)'nın başkenti [Yayçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yay%C3%A7a)'yi zaptetti. Venedik donanması [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) dışında dolaşıyordu. Fâtih Sultan Mehmed her tarafta beliren bu tehlikeler karşısında köklü önlemler aldı. [Sadrazam Veli Mahmud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veli_Mahmud_Pa%C5%9Fa)'yı kuvvetli bir ordu ile Mora'ya gönderdi.[^158] Mora'da Venedikliler yenilerek yarımadayı bir kez daha Osmanlılara bıraktılar.[^159] Sultan II. Mehmed, [İzdin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lamya)'e geldiği zaman orada harekâtın başarı ile sonuçlanmış olduğunu öğrendi. ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/Repubblica_di_Venezia.png) *240x240pik (-kayac- at İtalyanca Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* II. Mehmed, 1474-1478 yıllarında tekrar Venedik topraklarına karşı seferlere girişti. [Rumeli beylerbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_%28eyalet%29) Hadım Süleyman Paşa, Arnavutluk'taki en güçlü Venedik kalesi olan [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra)'yı muhasara ettiyse de alamadı. 1475'te kuvvetlerini [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe) üzerine göndermeye hazırlanan Fâtih, Venedik ile tekrar barış görüşmelerine girişti. 1477'de Venedik'e karşı yeniden saldırıya geçti. Süleyman Paşa bu defa Venedik'e ait [İnebahtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1) üzerine yürüdü, ancak kale zaptedilemedi. Aynı tarihte Arnavutluk'ta Venedik tarafından savunulan Kroya ([Akçahisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7ahisar)) Kalesi abluka altına alındı.[^160] Evrenosoğlu Ahmed Bey, denizden gelen bir Venedik yardımcı kuvvetini sahilde karşılayarak bozguna uğrattı. 1478-1479'da [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'da Venediklilere ait yerlere saldıran [Turahanoğlu Ömer Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turahano%C4%9Flu_%C3%96mer_Bey), bir Venedik donanmasını püskürtmeyi başardı. II. Mehmed, 1478 baharında bizzat kendisi Arnavutluk'ta Venediklilere karşı sefere çıktı. [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra)'yı muhasara etti. Kuvvetle tahkim edilmiş olan bu sarp kale şiddetli [topçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Top_%28silah%29) ateşiyle hücumlara dayandı. Sonra Fâtih, etraftaki bazı kaleleri zaptettirdi. İşkodra'yı abluka altında bulundurarak 8 Eylül'de kendisi çekildi. Aynı yılın başında [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) ile [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da başlayan barış görüşmeleri Fâtih'in İşkodra seferinden sonra tekrar ele alındı ve 25 Ocak 1479 tarihinde, 16 yıl süren bu uzun savaşa son veren [antlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Venedik_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281479%29) imzalandı.[^161] Ticaret serbestliği karşılığında Venedik her yıl 10.000 altın ödemeyi, ayrıca eski borcu olan 100 bin dükayı iki yılda vermeyi kabul etti. Venedik, İstanbul'da halkının hukuk işlerinde hüküm vermek hakkına sahip oldu.[^162] ### Akkoyunlular ile savaş (1473) ![282x282pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Otlukbeli_savasi.png/1280px-Otlukbeli_savasi.png) *282x282pik (public-domain)* [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) arasındaki düşmanlık, [Yıldırım Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid) ve [Kara Yülük Osman Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Y%C3%BCl%C3%BCk_Osman_Bey) zamanına dek uzanıyordu.[^163] O yıllarda Osmanlılar [Karakoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ile müttefikken, Akkoyunlular da [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)'u desteklemişlerdi.[^164] Şimdi ise, Fâtih Sultan Mehmed'in [Trabzon İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu ortadan kaldırmasından ve Orta Anadolu'da [Karamanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) üzerinde hâkimiyet kurmasından sonra doğudaki en güçlü rakibi, o sıralarda [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'nun önemli bir kısmına sahip olan ve [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dinine mensup olan [Diyarbekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)-[Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz) merkezli Akkoyunlular Devleti olmuştu.[^165][^166] Akkoyunlular Devleti'nin başında bulunan [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan), Anadolu'da 70 sene önceki [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)'un siyasetine benzer faaliyetlerde bulunuyordu. Osmanlı Devleti ile savaş hâlindeki [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) ile diplomatik ilişkiler kurmuştu ve [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Rodos Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri) ve [Kıbrıs Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile Osmanlı aleyhine ittifak çalışmalarında bulunmuştu.[^167] 1466'dan itibaren Osmanlı kuvvetleri Orta Anadolu'ya girerek Karamanoğulları'nı takibe başladı. Karamanoğlu kuvvetleri doğuya kaçarken Akkoyunlular sınırı geçti. Akkoyunluların Osmanlı topraklarındaki harekâtının haberi [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a ulaşınca, Fâtih Sultan Mehmed otağını [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'a kurdurup sefer hazırlıklarına başlanmasını emretti. Sultan Mehmed tarafından tekrar sadrazamlık makamına getirilen [Mahmud Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veli_Mahmud_Pa%C5%9Fa), kışın yaklaşmasından dolayı hazırlıkların tamamlanamayacağını söyleyerek padişahı seferin bahara ertelenmesine razı etti ve Akkoyunlular üzerine [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya) valisi [Şehzade Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Mustafa_%28II._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29) gönderildi.[^168] Ertesi yıl Sultan, bizzat ordunun başına geçerek doğuya yürüdü. [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan)'ın ordusu, Karamanoğulları'ndan arda kalanlarla takviye edilmişti. Ordu kalabalık fakat düzensizdi. Asıl gücünü hafif [süvari](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvari)ler ve [mızrak](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1zrak)lı [piyade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Piyade)ler oluşturuyordu. Uzun Hasan'ın amacı, Osmanlı [sipahi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sipahi)lerini mızraklı yayalarla devirmek ve süvarileriyle de kıskaca sarıp yok etmekti. Osmanlı ordusunda ise her ne kadar topçu [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler olsa da, asıl çarpışmalar sipahiler arasında gerçekleşti. Meydan savaşında sonucu belirleyecek olan da sipahiler ile [akıncı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1nc%C4%B1)ların hücumu idi. Ancak Fâtih Sultan Mehmed, [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) sırasında gücünü ispatlayan [topların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Top_%28silah%29) bu savaşta da kullanılmasını istiyordu. Bu amaçla ilk kez hafif havan topları üretildi ve bunlar doğu seferine götürüldü. 11 Ağustos 1473 tarihinde [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan_%28il%29) civarındaki [Otlukbeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otlukbeli) mevkiinde gerçekleşen savaşta Osmanlılar, Akkoyunlu kuvvetleri karşısında [büyük bir zafer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otlukbeli_Muharebesi) elde etti.[^169] Savaş sırasında hem [Şehzade Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Mustafa_%28II._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29) hem de [Şehzade Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'in hücumlarına karşı koyamayan Uzun Hasan, yerine kendisine benzeyen bir askerini bırakıp savaş alanından kaçtı.[^170] Zaferden sonra Osmanlı beyleri düşmanı takibi önerse de II. Mehmed ileri gitmedi.[^171] Arazi pusu kurmaya elverişliydi. Keşif birliklerinin düşmanı fark etmede geç kalmasını da göz önünde bulunduran Sultan Mehmed, düşmanın gitmesine göz yumdu.[^172] Ertesi yıl çatışmalar devam ettiyse de [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) için çöküş dönemi başladı.[^173] Savaştan sonra II. Mehmed, pek çok ülkeye çeşitli dillerde [fetihnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetihn%C3%A2me)ler yolladı. Bunlardan biri de [Timurlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'a yollanan, [Uygur alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_alfabesi)yle yazılmış olan fetihnâmedir.[^174] Otlukbeli Muharebesi'nde elde edilen zafer, 1402'deki ağır ve büyük [Timur mağlubiyetinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Muharebesi) sonra doğudan gelecek bir tehlike korkusu taşıyan Osmanlılara büyük bir moral kazandırdı.[^175][^176] Bu muharebe ayrıca, birçok tarihçiye göre döneme oranla kullanılan taktik, teknoloji ve insan gücü bakımından 15. yüzyılın en büyük savaşlarından biri olarak kabul edilmektedir.[^177] Osmanlı Devleti'nin bu zaferi, Akkoyunluların kendilerini bir daha toparlayamamalarına ve kısa bir süre sonra tarih sahnesinden çekilmelerine yol açtı.[^178] Onların boşluğunu ise; [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) mezhebine mensup olan, 1501'de kurulan, Osmanlılar için daha önemli ve ciddi bir rakip olan [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) merkezli [Safevîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) doldurdu. ### Karamanoğulları'nın İlhakı (1474) Osmanlı kuvvetleri 1468'de önce [Karamanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'nın hâkimiyetindeki Gevale'yi, ardından [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya)'yı aldı ve buraya [Şehzade Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Mustafa_%28II._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29) idareci tayin edildi. 1464-1469 arasında hüküm süren Karaman beyi [Sultanzâde Pîr Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pir_Ahmed) ise mücadeleye devam etti ve Karamanlıların [Toroslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1) bölgesini idaresi altında tuttu. Karamanlı kuvvetleri, karşı saldırıları ile bazı yerleri yeniden ele geçirdiler.[^179] Bu sıralarda [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan) meselesini bertaraf eden Sultan Mehmed'in Anadolu'da kendisini ciddi surette tehdit edecek bir güç kalmamıştı. Ancak Fâtih, [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) seferinde iken [Venediklilerle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) iş birliği yapan [Kasım Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kas%C4%B1m_%28Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_beyi%29) liderliğindeki Karamanoğulları Beyliği'ne artık son vermek istiyordu.[^180] Karamanoğulları'nın elinde kalan dağlık bölgeler, [Niğde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C4%9Fde_%28il%29) ve [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) yöresindeki [Develi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Develi)hisar'a yönelik düzenlenen Osmanlı seferi 1474 yılında başarıyla sonuçlandı ve Karamanoğulları Beyliği tam anlamıyla kontrol altına alındı.[^181] ### Boğdan Seferi (1475-1476) ![Temmuz 1476'da Osmanlı ile Boğdan kuvvetleri arasında gerçekleşen Akdere Muharebesi'nin savaş planı. Sultan II. Mehmed ile olan mücadelesiyle bilinen Boğdan voyvodası Ştefan Çel Mare, Osmanlılara karşı savaşı kaybeder.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6e/Battlrasb.png) *Temmuz 1476'da Osmanlı ile Boğdan kuvvetleri arasında gerçekleşen Akdere Muharebesi'nin savaş planı. Sultan II. Mehmed ile olan mücadelesiyle bilinen Boğdan voyvodası Ştefan Çel Mare, Osmanlılara karşı savaşı kaybeder. (CC-BY-SA-3.0)* [Boğdan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan_Prensli%C4%9Fi), 1455'te Osmanlı hâkimiyetini tanımak ve yılda 12 bin altın vermek suretiyle anlaşma yapmışlardı. Boğdan voyvodası [Ştefan Çel Mare](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._%C5%9Etefan), uzun bir süre vergisini ödediyse de Fâtih'in karada ve denizde yaptığı savaşlar sırasında bağımsızlığını ilan edecek faaliyetlere girişmişti. Ayrıca Fâtih'in 1473'te Akkoyunlu sultanı [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan)'a mağlup olabileceğini hesaba katarak [Macarlarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) iş birliği içerisine girip Osmanlı topraklarına saldırı hazırlıkları yapmışlardı.[^182][^183] Ştefan Çel Mare, bir süre sonra Türklere vergi vermeyi kabul etmeyerek harekete geçti ve 1475'te [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_%28eyalet%29) beylerbeyi [Süleyman Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_S%C3%BCleyman_Pa%C5%9Fa_%28Rumeli_beylerbeyi%29) kumandasındaki Osmanlı kuvvetlerini yendi. Ertesi yıl Fâtih Sultan Mehmed bizzat Boğdan seferine çıktı. Fâtih önce [Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna) civarında Ştefan'a verginin ödenmesini ve [Kili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kili) limanının teslimini teklif etti.[^184] Teklifin reddedilmesi üzerine Osmanlı ordusu Boğdan birliklerini Akdere mevkiinde [büyük bir yenilgiye uğratarak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdere_Muharebesi) [Suceava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suceava)'ya girdi, ama kaleyi ele geçiremedi. O sırada Osmanlı ordusunda kıtlık ve [veba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veba) çıkması ve Macar kralının da savaş hazırlıklarına başlaması üzerine Fâtih Sultan Mehmed geri çekildi. Fakat birkaç ay sonra kışın tekrar sefere çıkan padişah, Macarlar tarafından [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) kıyılarında yapılan kaleleri yıktı.[^185][^186] ### Arnavutluk'un Fethi (1466-1478) ![322x322pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Ritratto_di_Giorgio_Scanderbeg.jpg/1280px-Ritratto_di_Giorgio_Scanderbeg.jpg) *322x322pik (Cristofano dell'Altissimo, public-domain)* II. Mehmed ile aynı sarayda yetişen ve daha sonra [Papalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papal%C4%B1k_Devleti) ve [Napoli Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napoli_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın desteği ile harekete geçen [Arnavutluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk) hâkimi [İskender Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender_Bey), vurkaç taktiği ile Osmanlı kuvvetlerine baskınlar düzenlemekteydi. [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), Arnavutluk üzerine üç büyük sefer düzenlemiş olsa da her seferinde Macar tehlikesi nedeniyle bu kuşatmalar kaldırılmak zorunda kalmıştı. II. Mehmed'in tahta geçtiği 1451'e kadar savunma durumunda bulunan [İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender_Bey), 1452'de Napoli Krallığı ile yaptığı anlaşma sonrasında saldırgan bir tutum takındı.[^187] 1455 yılında Fâtih'in [Sırbistan seferini](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Seferleri) fırsat bilen İskender Bey, ordusuyla beraber Türklerin elinde bulunan [Berat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berat)'ı kuşattı. 1464'te İskender Bey, Osmanlı ile imzaladığı barış antlaşmasını Venedik ve Macarların desteğiyle bozarak Osmanlı İmparatorluğu'na ait kaleleri kuşatmaya başladı. Bunun üzerine Fâtih, [Balaban Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balaban_Pa%C5%9Fa) komutasında bir orduyu Arnavutluk üzerine gönderdi. Balaban Paşa, İskender Bey'in birliklerine karşı birkaç küçük galibiyet alsa da; [Papalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papal%C4%B1k_Devleti) ve diğer devletlerden aldığı kuvvetlerle Türklere saldıran İskender Bey, Balaban Paşa'yı öldürdü ve [İlbasan Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elbasan_Kalesi)'ni kuşattı.[^188] Ayrıca bu çatışmada Osmanlı kumandanlarından Yakup Paşa da öldürüldü.[^189] Gelişen bu olaylar üzerine Fâtih, 1467'de II. Arnavutluk seferine çıktı. 1467 yılının baharında Osmanlı ordusu Arnavutluk'a doğru harekete geçti. Fâtih Sultan Mehmed'in büyük bir ordu ile üzerine geldiği haberini alan İskender, [İlbasan Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elbasan)'nı kaldırarak çekildi.[^190] Buna rağmen Fâtih, seferi sonlandırmadı. 1468'de İskender Bey öldü ve yerine oğlu [II. Yuvan Kastriyota](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Yuvan_Kastriyota) geçti. Fâtih Sultan Mehmed'in 1478'de başlattığı üçüncü ve nihai Arnavutluk seferinde ise Arnavutların elinde kalmış olan [Kroya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7ahisar) ve [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra) kuşatıldı. 1479 yılında Arnavutluk da bir [Osmanlı vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilayet) durumuna geldi.[^191][^192][^193] ### Kırım'ın Fethi (1475) ![Kırım'ın Kefe şehrinde yer alan Ceneviz kalesi, 1475'te Osmanlı kuvvetlerince ele geçirildi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/THEODOSIA_01.jpg/1280px-THEODOSIA_01.jpg) *Kırım'ın Kefe şehrinde yer alan Ceneviz kalesi, 1475'te Osmanlı kuvvetlerince ele geçirildi. (Qypchak, public-domain)* Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi'nden sonra [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) kıyılarında Osmanlı egemenliğinin yerleştirilmesini, genişleme siyasetinin ana hedeflerinden biri hâline getirdi.[^194] Ticaret yolları üzerinde yer alan ve [Cenevizlilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) elinde olan [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m), müteakip yıllarda Osmanlıların odağında yer aldı.[^195] [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in), [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) ve [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'dan çeşitli [emtia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emtia)ları taşıyan yolların birleştiği bir mevkide bulunan Kırım; [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [İskandinavya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skandinavya), [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Litvanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Litvanya_B%C3%BCy%C3%BCk_D%C3%BCkal%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile ticarette de kilit rol oynuyordu.[^196] Esasen [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)nın Ceneviz kolonisi olan [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe)'ye yönelik [1454](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281454%29) ve [1469 yıllarındaki seferleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281469%29) bölgedeki Osmanlı nüfuzunu pekiştirmiş, bununla birlikte Cenevizlilerin mevcudiyeti ile [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın iç siyasetine müdahalelerine son verilememişti. Doğudaki [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) tehdidini [Otlukbeli Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otlukbeli_Muharebesi) (1473) ile bertaraf eden II. Mehmed, kuzeyindeki hedeflerine yönelme olanağı buldu. Bu çerçevede 1475 yılında [Boğdan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan_Prensli%C4%9Fi) üzerine [Hadım Süleyman Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_S%C3%BCleyman_Pa%C5%9Fa_%28Rumeli_beylerbeyi%29) komutasındaki Rumeli ordusunu sevk ederken Kırım üzerine de Sadrazam [Gedik Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gedik_Ahmed_Pa%C5%9Fa) komutasındaki Osmanlı donanmasını gönderdi.[^197] Gedik Ahmed Paşa, 4 Haziran 1475'te [Kefe Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe)'ni kuşattı. 9 Haziran'da kale teslim oldu ve Türk birlikleri kaleye girdi.[^198] Kefe'nin Osmanlılarca ele geçirilmesinin ardından Gedik Ahmed Paşa, [Cenevizliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) tarafından hapse atılmış olan Kırım Hanı [Mengli Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mengli_Giray)'ı kurtardı ve onunla [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) üzerinde Osmanlı himayesi kuran bir anlaşma yaptı.[^199] Daha sonra Osmanlı donanması; [Sudak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sudak), [Kerç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ker%C3%A7) ve [Azak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azak)'ı süratle ele geçirdi.[^200] Bu üç kalenin fethiyle beraber Kırım Yarımadası'nda ve tüm [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'de Ceneviz hâkimiyeti sona erdi. Osmanlılar son olarak adanın güneyinde varlık gösteren [Theodoro Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Theodoro_Prensli%C4%9Fi) adlı devletçiğin merkezi olan [Mangup Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mangup)'ne yöneldiler ve burayı da idarelerine bağladılar.[^201] 1475'teki bu [Kırım Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Seferi_%281475%29), Osmanlı donanmasının 1470'teki [Eğriboz Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Friboz_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281470%29)'nden sonra ikinci büyük çaplı ve denizaşırı askerî harekâtını teşkil etti. Bu harekâtın sonunda Kırım'daki Ceneviz varlığı sona erdirilirken, Kuzey Karadeniz ticaret yolları da kesin olarak Osmanlıların egemenliğine girdi. ### Otranto Seferi (1480-1481) ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Province_napoletane_%281454%29.PNG/1280px-Province_napoletane_%281454%29.PNG) *240x240pik (Location of the Kingdom of the Two Sicilies-it.svg : F l a n k e r Province Due Sicilie 1454.jpg : Wento derivative work: The White Lion, CC-BY-3.0)* [1479 Osmanlı-Venedik Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Venedik_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281479%29) ile Osmanlı tehlikesini atlatan [Venedik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti), [Katolik Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Fernando_%28Aragon_kral%C4%B1%29) olarak bilinen İspanya kralıyla savaşıyordu. Napoli kralı Ferdinand da bu savaşta İspanya'yı destekliyordu. [Napoli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napoli_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ye sorun çıkarmak isteyen Venedik, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a bir elçi yolladı.[^202] Elçi, [Puglia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Puglia) ve [Calabria](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalabriya) gibi büyük şehirlerin [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na ait olarak Yunan göçmenler tarafından kurulmuş olması dolayısıyla [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1) ve Bizans fatihinin bu bölgeleri kendi malı olarak isteme hakkı olduğuna Sultan II. Mehmed'i ikna etti. Napoli Krallığı'nın Osmanlı ile yapmış olduğu ittifak anlaşmasını bozmasını da göz önüne alan II. Mehmed, [Gedik Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gedik_Ahmed_Pa%C5%9Fa)'ya donanmasını hemen yukarı Arnavutluk sahilinden [Avlonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avlonya) limanına götürmesini ve oradan asker alarak Puglia kıyılarına çıkmasını emretti.[^203][^204] ![Otranto Kalesi, İtalya](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Otranto%2C_castello_04.jpg/1280px-Otranto%2C_castello_04.jpg) *Otranto Kalesi, İtalya (Palickap, CC-BY-SA-4.0)* Yaklaşık 132 gemiden oluşan [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1), 28 Temmuz 1480'de Napoli Krallığı'nın Otranto limanına demir attı. Karaya çıkma yeri olarak ilk [Brindisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brindisi) düşünüldüyse de, kıyı savunması olmadığı için [Otranto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto) tercih edildi. [Sipahi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sipahi)ler hemen şehri kuşattılar. Şehir direnmek istedi, fakat çok dayanamadan 11 Ağustos 1480 tarihinde fetholundu. Şehir halkının bazı ileri gelenleri Osmanlı'ya karşı geldikleri için idam edildi. Daha sonra bu kişiler [Papalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papal%C4%B1k_Devleti) tarafından [azizlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azizle%C5%9Ftirme) mertebesine ulaştırıldı.[^205] Sultan ileriki zamanlardaki fetihler için Otranto'yu bir üs olarak kullanmak istiyordu, fakat halkın büyük kısmı şehirden firar etti.[^206] Otranto halkının şehre dönmeyi ve Türklere yiyecek ikmali yapmayı reddetmesi üzerine Osmanlılar, kuvvetlerinin büyük bir kısmını [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya)'dan çekerek şehirde, denizyoluyla beslenebilecek küçük bir garnizon bıraktı. Bu sıralarda Sultan Mehmed'in bir ordunun başında bizzat İtalya'ya geleceği söylentileri dolaşmaya başladı.[^207] Türk istilası korkusu nedeniyle [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa), Fransa'daki [Avignon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avignon) kentine kaçmayı bile düşündü; ancak bunu yapmak yerine [Cenova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti), [İspanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanya), [Portekiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz) gibi çeşitli yerlerden yardım temin etti.[^208][^209] Fâtih Sultan Mehmed'in 3 Mayıs 1481 tarihinde ölmesinden hemen sonra Napoli kralı, Osmanlı'nın dikkatini dağıtmak amacıyla [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar) isyancıları destekledi. Daha sonra Arnavutluk'ta isyan çıktı ve [Otranto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto)-[Avlonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avlonya)-[İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) arasındaki iletişim kesildi.[^210] Bu sırada [Macar kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) sınır bölgelerinde çeşitli saldırılar düzenledi. Otranto'da bulunan ve Osmanlı ile bağı kesilen 8.000 askerden oluşan Osmanlı birliği karadan ve denizden kuşatıldı.[^211] 6 ay süren kuşatma sonrası erzak sıkıntısı çeken birlik daha sonra teslim oldu. Otranto, Osmanlı birliklerinin burayı boşaltması üzerine 10 Eylül 1481 tarihinde elden çıktı.[^212] ## Ölümü ![245x245pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a9/Territorial_changes_of_the_Ottoman_Empire_1481.jpg) *245x245pik (Esemono, public-domain)* II. Mehmed, 1481'de Anadolu'ya doğru yeni bir sefere çıktı. Fakat daha yolun başında iken hastalandı ve 3 Mayıs 1481 tarihinde, [Gebze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gebze) yakınlarındaki ordugâhında 49 yaşındayken öldü.[^213] [Gut hastalığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gut)ndan öldüğü sanılmakla birlikte, Alman tarihçi [Franz Babinger](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Babinger)'e göre [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27ndaki_Yahudilerin_tarihi) asıllı Osmanlı tabibi [Yakup Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Pa%C5%9Fa) tarafından zehirlenmiştir.[^214][^215] [Halil İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k), Fâtih'in ölüm sebebinin gut hastalığına bağlandığını, [zehirlenerek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zehirlenme) öldüğü yolundaki iddiaların [Âşıkpaşazâde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1kpa%C5%9Faz%C3%A2de)'de yer alan bir bilginin yorumuna dayandığını ve başka tarihî kaynaklarla doğrulanmadığını belirtmiştir.[^216] Tarihçi [Ahmet Şimşirgil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_%C5%9Eim%C5%9Firgil) de, son yüzyıla kadar II. Mehmed'in zehirlendiği iddiasının neredeyse hiç ortaya atılmadığı ve konuşulmadığını, bu tezi ilk kez Alman tarihçi Franz Babinger'in 1953 yılında kaleme aldığı "Mehmed der Eroberer und seine zeit" isimli eserinde ortaya attığını söylemiştir.[^217] Bazı kaynaklar ise Fâtih'in, oğlu ve halefi olan [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'in emriyle zehirlendiğini iddia etmişlerse de bu iddialara pek itibar edilmemiştir.[^218][^219] Nitekim [İlber Ortaylı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lber_Ortayl%C4%B1) da bu iddiaları reddetmiştir.[^220] Genel olarak Osmanlı tarihçileri, Fâtih'in ölüm sebebinin bir hastalık olduğu konusunda müttefiktir.[^221] Örneğin [Erhan Afyoncu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erhan_Afyoncu), Fâtih'in [şeker hastalığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyabet)ndan kaynaklanan bir sorunla ölmüş olabileceğinin üzerinde durulduğunu ifade etmiş, [Yavuz Bahadıroğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yavuz_Bahad%C4%B1ro%C4%9Flu) da [mafsal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mafsal) ağrılarının olduğunu söylemiştir.[^222][^223] Fâtih öldükten sonra ölümü saklandı. Padişah'ın [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam) ihtiyacı var denilerek gizlice cenazesi saraya getirildi. O sırada [Şehzade Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'e ve [Şehzade Cem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Sultan)'e ulaklar gönderildi. Gizlenen cenaze haberini 11 gün sonra öğrenen [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler İstanbul'a geldiler ve [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da büyük bir anarşi başladı.[^224] Sadrazam [Karamanî Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman%C3%AE_Mehmed_Pa%C5%9Fa), Cem taraftarı olduğu için öldürüldü.[^225] Şehirde her taraf yağmalanmaya başladı. [Gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim) tüccarların ev ve dükkânlarına saldırılar düzenlendi.[^226] O arada herkes kendi taraftarını tahta çıkarmak için uğraşırken, Fâtih'in cenazesi sarayda karanlık bir odada unutuldu. Baltacılar kethüdası olan Kasım isimli birisi, [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'e yazdığı mektupta, sarayda cenazenin yanına gittiğinde üç gün üç gece boyunca üzerine mum yanmadığını, cesedin kokusundan yanına zor varıldığını söylemiştir.[^227] Daha sonra tahnit ustasıyla beraber iç organları çıkarılmış ve ceset [tahnit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahnit) edilmiştir.[^228] Cesedi tahnit edebilmek için elbiselerinin çıkarılması gerekiyordu.[^229] Lâkin mevsimin sıcak olması dolayısıyla ceset bozulduğu için elbise cesede yapışmıştı. Bu yüzden, elbisesi sol kolunun üzerinden kesildi ve tahnit bu şekilde yapıldı. Kesik elbise bugün hâlen [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'ndadır.[^230] Fâtih, 22 Mayıs 1481 tarihinde defnedildi. Naaşı [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'ndeki türbesindedir. Fatih Sultan Mehmed'in ölümü, oğulları [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) ile [Karaman sancakbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman_%28il%29) olan [Cem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Sultan)'i tahta geçme konusunda karşı karşıya getirdi. Fatih'in düzenlediği [kanunnâmede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Kanunn%C3%A2mesi) padişah olacaklara kardeşlerini öldürme hakkı tanıması, [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade)ler arasındaki saltanat mücadelesine başka bir mahiyet de katmıştı.[^231] Fatih'in sadrazamı [Karamanlı Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman%C3%AE_Mehmed_Pa%C5%9Fa) Cem taraftarı iken; [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) muhafızı ve eski sadrazam [İshak Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0shak_Pa%C5%9Fa), [Anadolu beylerbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_%28eyalet%29) Sinan ve [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) ağası Kasım da Bayezid taraftarıydı. Fatih'in ölüm haberi [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'e de [Cem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem)'e de yollanmıştı. Ancak Cem'e giden [ulağın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulak) yolu kesilmiş, İstanbul'da çıkan karışıklıklarda ise Karamanlı Mehmed Paşa öldürülmüş ve [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler sokaklarda Bayezid lehine gösteriye başlamışlardı.[^232] [İshak Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0shak_Pa%C5%9Fa), bir an önce gelmesi için Bayezid'e dâvetnâmeler gönderdi.[^233] Babasının ölüm haberini 7 Mayıs'ta öğrenen Bayezid, 21 Mayıs'ta [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'a varabildi. Ertesi gün babasının [cenaze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cenaze_%28%C4%B0slam%29) merasimine katıldıktan sonra [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'na gitti. Aynı gün toplanan [divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun), saltanatın [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'e ait olduğunu ilan etti.[^234] Sultan Mehmed'in ölüm haberi [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da büyük bir sevince neden oldu. [Kilise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilise) çanları çalındı ve kutlamalar yapıldı. Haber [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti)'te şöyle duyuruldu:"La Grande Aquila è morta!" (Büyük Kartal Öldü!)[^235][^236]Fatih Sultan Mehmed'in ölmeden önce bir sonraki seferi nereye düzenlemeyi planladığı tam olarak bilinmemektedir. Zira Sultan, bu bilgiyi seferin güvenliği açısından çok gizli tutuyor ve kimseye söylemiyordu. Bazı tarihçiler, seferin [Rodos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodos) veya [Güney İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_%C4%B0talya)'ya (belki de [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma)) yönelik olduğunu tahmin ederken, bazıları da [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'daki [Memlûk Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'nı devirmek ve Mısır ile [hilâfet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)i ele geçirmek amaçlı olduğunu belirtmektedir.[^237][^238][^239] Ayrıca Erhan Afyoncu ve Selahattin Tansel, Fâtih Sultan Mehmed'in Memlûk Sultanlığı'na sefere çıkma nedenini şu şekilde açıklıyor; Fâtih'in Müslüman hacıların rahatı için hac su yollarını tamir ettirmek istemesinden dolayı Memlûk Devleti ile Osmanlılar arasında bir gerginlik oluşmuştu. Memlûkler onun bu hareketini hükümranlık haklarına aykırı bularak kabul etmediler. Çekişmenin asıl sebebi ise Maraş ve Elbistan civarlarında bulunan Dulkadir Beyliği'nin hangi devlete tâbi olacağı meselesiydi.[^240][^241] Fakat başka yerlere fetih düzenleyeceğini ileri süren başka tarihçiler de bulunmaktadır. [İlber Ortaylı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lber_Ortayl%C4%B1), bu büyük seferin hedefinin bilinmediğini, ancak Diliskelesi'nden gemilerin [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya)'ya yöneleceğinin muhtemel olduğunu belirtmiştir.[^242] Fatih Sultan Mehmed, [Anadolu Yakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Yakas%C4%B1)'na geçip birliklerini [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'da topladığı ve hazırlıkları başlattığı için, seferin İtalya'ya düzenlenme olasılığı günümüz tarihçileri tarafından zayıf bulunmaktadır. ## Yenilikleri ve kanunnâmeleri ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d7/Fatih_Camii_1888-1910_y%C4%B1llar%C4%B1.jpg) *240x240pik (Sebah & Joaillier, photographer, public-domain)* Fatih Sultan Mehmed, askerî başarılarla [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ni büyük bir [imparatorluğa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk) dönüştürdü. Bilime, tarihe ve felsefeye özel bir ilgi gösterdi. Kendisinin [Türkçeden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) başka [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) ve [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) kitaplardan oluşan özel bir kütüphanesi vardı.[^243] "Avni" [mahlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahlas)ıyla şiirler yazdı.[^244][^245] Bilim adamlarını ve edebiyatçıları destekleyen Fatih, [nesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nesir) ustası Sinan Paşa ile şair [Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Pa%C5%9Fa_%28%C5%9Fair%29)'yı [vezir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vezir)liğe kadar yükseltti.[^246] O dönem [Timur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun himayesi altında [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ta çalışmalarını yürüten matematikçi ve astronom [Ali Kuşçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u)'yu İstanbul'a davet etti ve [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da kalmasını sağladı.[^247] Ayrıca Fatih, [Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans) döneminin en önemli [İtalyan ressamlarından](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyan_R%C3%B6nesans%C4%B1%27nda_resim) biri olan [Gentile Bellini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gentile_Bellini)'yi 1479'da İstanbul'a getirterek kendisine hususi resimlerini yaptırdı.[^248] ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Mehmed_II_Doppelbildnis.jpg/1280px-Mehmed_II_Doppelbildnis.jpg) *240x240pik (Workshop of Gentile Bellini, public-domain)* Yeni bir imparatorluğun gerçek mânada kurucusu olan Fatih Sultan Mehmed, [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ne düzenli ve sürekli bir yapı kazandırmak için önemli düzenlemeler yaptı.[^249] Yönetim, maliye ve hukuk alanında koyduğu kuralları içeren [Fatih Kanunnâmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Kanunn%C3%A2mesi), sonraki dönemlerde de yürürlükte kaldı.[^250] Bu kanunnâme, tahta çıkan padişaha devletin geleceği (nizâm-ı âlem) için kardeşlerini öldürme hakkı veriyordu.[^251] Bu yönüyle Fatih Sultan Mehmed, kendinden sonraki nesilleri bağlayıcı şekilde derlemiş ve resmî olarak yürürlüğe konulmuş bir [kanunnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_hukuku) neşreden ilk [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) hükümdar olarak görünmektedir.[^252] Fatih'in Osmanlı devlet düzenine ilişkin temel ilkelerin pek çoğu [Tanzimat dönemine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) kadar geçerliliğini korumuştur.Fatih'in saltanatı döneminde Osmanlı Devleti'nde 500'den fazla mimari yapı yapıldı. Onun adına yapılan en önemli yapı ise, İstanbul'da bir [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami) ile [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese), [kütüphane](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCt%C3%BCphane), [imarethâne](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fevi) (aşevi), [darüşşifa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hastane) (hastane), [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam), [kervansaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervansaray) gibi birimleri kapsayan [Fatih Külliyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii)'dir.[^253] Özellikle [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nden sonra yeni başkentte yaptırdığı görkemli yapılarla, o dönem için [metropol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Metropol) özelliğine sahip olan şehir hızla gelişti. 1477-78'de yapılan bir ankete göre, o zamanlar [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis) ve komşu [Galata](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galata)'da toplam 16.324 hâne, 3.927 dükkân ve tahmini 80.000 nüfus vardı.[^254][^255] Nüfusun dinsel oranı da şu şekildeydi: Saltanatının sonunda, Sultan II. Mehmed'in iddialı yeniden inşa programı, İstanbul'u gelişen bir [imparatorluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk) başkentine dönüştürdü.[^256] [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarihçisi [Neşrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ne%C5%9Fr%C3%AE)'ye (ö. 1520) göre, "İstanbul'un tamamını Sultan Mehmed yarattı".[^257] Elli yıl sonra [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul), yeniden [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'nın en büyük ve ayrıca kozmopolit bir şehri hâline geldi.[^258] Örneğin, 1493 yılında İstanbul'daki [bedesten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedesten)lerde [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) [tüccar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCccar)ların yanı sıra [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Ermenileri), [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) ve [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Rumlar%C4%B1) tüccarlar da vardı.[^259] Bir buçuk yüzyıl sonra, ünlü [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) seyyahı [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi), kırk yılı aşkın sürecek olan ünlü seyahatine [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dan başladı ve şehri semt semt gezip çeşitli meclislerle [kahvehane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahvehane) ve [meyhânelere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meyhane) uğrayarak buralar hakkında bilgiler topladı.[^260] Bununla birlikte, zaman içinde birçok kişi çeşitli nedenlerle şehirden kaçtı ve şehir birkaç [veba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veba) salgını yaşadı. 1459 yılında Sultan Mehmed, fetihten sonra sürgün edilen [Rumların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Rumlar%C4%B1) şehre geri dönmesine izin vererek şehrin kozmopolit yapısını korumayı amaçladı; aynı yıl devlet erkânını yanına çağırarak şehrin herhangi bir yerinde kendilerinin ismiyle anılacak bir bölge seçmelerini ve orada bir [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami), bir [han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28konaklama%29), bir [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam) ve bir [pazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pazar_%28al%C4%B1%C5%9Fveri%C5%9F_yeri%29) yeri inşa etmelerini istedi.[^261] 16. yüzyıl ortalarında [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) gezgin [Pierre Gilles](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pierre_Gilles) (ö. 1555), [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'daki [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Rumlar%C4%B1) nüfusun camiye dönüştürülmüş veya terk edilmiş eski [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [kilise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilise)lerinin hiçbirine isim veremediğini yazmıştır.[^262] ## Eğitim ve kültürel faaliyetleri ![Fatih Sultan Mehmed ile Semerkantlı bilim insanı Ali Kuşçu'yu betimleyen bir 16. yüzyıl minyatürü.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2b/Fatih_Sultan_Mehmed_und_Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u.jpg) *Fatih Sultan Mehmed ile Semerkantlı bilim insanı Ali Kuşçu'yu betimleyen bir 16. yüzyıl minyatürü. (? Miniature painting, public-domain)* Fatih Sultan Mehmed, inşası 1462-1470 yılları arasında süren ve İstanbul'un ve Osmanlı'nın ilk yükseköğretim kurumu olan [Sahn-ı Seman Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi)'ni kurdu. Sahn-ı Semân medreseleri, [Fatih Külliyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii) içindeki en yüksek düzeyli medreseler idiler.[^263] Sahn-ı Semân'da [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an), [hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis), [kelâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kel%C3%A2m), [fıkıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1k%C4%B1h), [tefsir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tefsir) gibi [İslam bilimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_ilimleri)nin yanı sıra [fizik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fizik), [kimya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimya), [matematik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik), [astronomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astronomi) gibi aklî bilimlerde de dersler verilirdi.[^264][^265] Sahn-ı Semân medreselerinin eğitim müfredatının hazırlayıcılarından biri, çağın önemli bilim insanı olan [Ali Kuşçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u)'dur.[^266] Sultan Mehmed, o dönem [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ta bulunan Ali Kuşçu'yu [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a davet etti ve daha sonra onu [Sahn-ı Semân Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi)'ne [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris) olarak atadı.[^267] Bu [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)lerde Ali Kuşçu tarafından düzenlenen bir okutma planının olduğu, hatta bunun bir "kânûnnâme" şeklinde yapıldığı bilinmektedir.[^268] Sahn-ı Semân, [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) tarafından 1551-57'de inşa ettirilen [Süleymaniye Medreseleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Medresesi) zamanına kadar nakli ve akli bilimlerde öğrenci yetiştirmekteydi. Kanuni devrinde bu medreseler şer'î ilimler ihtisası yapılan medreseler olmuşlardır. Bunların yanı sıra Fatih, 1474'te [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii) mihrabının kenarlarına yerleştirttiği, iki dolaba koyulan, 800 cilt ile başlamış bir [kütüphane](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCt%C3%BCphane) kurdu. Bu kütüphane 1742'de caminin yanına yapılmış müstakil bir binaya, 1956'da da [Süleymaniye Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Yazma_Eser_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)'ne taşınmıştır.[^269] Fatih, [Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans) sanatçılarının himayesinin yanı sıra, çağdaş ve klasik edebiyatın ve tarihin hevesli bir bilginiydi. Bu ilgi, o'nun diğer dillerin yanı sıra [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Osmanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca), [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) ve [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) dillerinde 8000'den fazla el yazması içeren çok dilli ve devasa bir kütüphane inşa etme çalışmasıyla doruğa ulaştı.[^270] ## Öğrenim hayatı ![Fatih Sultan Mehmed'in kütüphanesindeki yazma eserlere vurulmuş mühür. Çeviri yazısı: "Mehmed bin Murad Han"](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ca/II._Mehmet_vakf%C4%B1_k%C3%BCt%C3%BCphanesi_m%C3%BChr%C3%BC.png) *Fatih Sultan Mehmed'in kütüphanesindeki yazma eserlere vurulmuş mühür. Çeviri yazısı: "Mehmed bin Murad Han" (Günay Kunt ve Nimet Bayraktar, public-domain)* Fatih Sultan Mehmed, çocukluğundan itibaren yoğun bir [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)î ve ilmî eğitim aldı. Kendisinden önceki [altı padişah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) gibi o da askerî hususlarda bilgi ve tekniğe sahipti. Kendisi, birçok tarihçi tarafından bir "[Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans) hükümdarı" olarak tanımlanmaktadır.[^271][^272] Fatih, [İtalyan kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC)nü tanıyan nadir bir Doğu hükümdarıydı.[^273] II. Mehmed'in yanında bulundurduğu [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Rumlar%C4%B1) tarihçi Kritovulos, onun kendi ana dili olan [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) dışında [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [İbranice](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0branice), [Keldanice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keldaniler), [Slavca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slav_dilleri), [İtalyanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanca), [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) ve [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) bildiğini ifade etmektedir.[^274][^275][^276][^277] Fatih'in özellikle [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nden sonra zengin bir kütüphanesi vardı ve binlerce ciltlik kitaba sahipti. Antik tarihe de meraklı olan padişah, [Plutarkhos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pl%C3%BCtark)'un *Geographia* isimli eserini Yunancadan Türkçeye çevirerek [coğrafi bilimlere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafya) olan ilgisini göstermiştir. Fatih'in sarayında Yunanca ve İtalyanca bilen iki kâtip bulunuyor ve padişaha [Antik Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_%C3%87a%C4%9F) tarihiyle ilgili bilgiler veriyordu. Tarih ve coğrafyanın yanında [mitoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mit)yle de ilgilenen Fatih, Yunan şair [Homeros](https://turkipedia.org/tr/wiki/Homeros)'un meşhur [İlyada Destanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lyada)'nın kopyasını hazırlatmıştı.[^278] Fatih'in yanında bulunan İtalyan [nedime](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nedime)si, ona [Antik Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Yunanistan)'daki düşünürlerin ve [Romalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarihçilerin eserlerini okutmuştu. ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Mehmed_the_Conqueror_%281432_%E2%80%931481%29.jpg) *240x240pik (Costanzo da Ferrara, public-domain)* Fatih ayrıca [papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa)ların, [imparator](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparator)ların, [Fransa krallarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender)'in ve [Lombardlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lombardlar)ın vakayinamelerini okumuştu.[^279] [Bizanslı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarihçi [Georgios Frantzis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgios_Francis), Fatih'in [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender), Roma imparatoru [Augustus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Augustus), Bizans imparatoru [Büyük Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin) ve [Theodosius](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Theodosius) gibi şahsiyetlere karşı hayranlık beslediğini söylemiştir.[^280] Fatih ateşli silahlara da yoğun ilgi göstermiş, tarihteki ilk havan topu olduğu bilinen ve İstanbul'un fethinde kullanılan [şahi toplarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahi) çizimlerini bizzat kendisi yapmıştır. [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)nda ise *Avni* mahlasıyla şiirler yazmıştır. Yine padişah, huzurunda [felsefi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe) tartışmalar yaptırıyordu. Zaman zaman [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulema)yı veya [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) bilginleri bir araya topluyor ve padişahın huzurunda [teolojik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lahiyat) sorunları tartışmalarını istiyordu. [Ali Kuşçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u), [Georgios Trapezuntios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgios_Trapezuntios) ve [Hocazâde Muslihuddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hocaz%C3%A2de_Muslihuddin) gibi devrin büyük zekâlarını korumuş olan Fatih, [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan) bilim adamları ve sanatkârları sarayına davet etmiş, onlara iltifat ve ikramlarda bulunmuştur. Ayrıca [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) ressam [Gentile Bellini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gentile_Bellini)'ye kendi hususi resmi olmak üzere çeşitli [portre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portre)ler ve [heykel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heykel)ler yaptırmıştır.[^281] [Hristiyanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) yakından tanımak isteyen Fatih, [İstanbul Ortodoks Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Rum_Ortodoks_Patrikhanesi)'ne [patrik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrik) olarak atadığı [Gennadios](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Gennadios) ile Hristiyanlık inancı üzerine bir müzakereye girişmiş ve Gennadios'tan padişaha anlattıklarını yazmasını istemiş, yazılan metne de Gennadios İtikadnâmesi denmiştir.[^282][^283] Ancak bu durum Avrupa'da Fatih'in Hristiyanlığa meylettiği şeklinde yorumlandı ve [Papa II. Pius](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Pius), padişahı Hristiyanlığa davet eden bir mektup kaleme aldı.[^284] Tarihçi [İlber Ortaylı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lber_Ortayl%C4%B1) bu konuyla ilgili olarak Fatih'in şüphesiz Müslüman olduğunu, fakat sofu derecesinde aşırı dindar olmadığını belirtmiş ve Fatih'in Hristiyanlığa kaydığı şeklindeki iddialara sert açıklamalar yapmıştır.[^285][^286] ## Ailesi ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/%C4%B0stanbul_5900.jpg/1280px-%C4%B0stanbul_5900.jpg) *240x240pik (User:Darwinek, CC-BY-SA-3.0)* ### Eşleri II. Mehmed'in bilinen eşleri şunlardır; 1. [Gülbahar Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClbahar_Hatun_%28II._Mehmed%27in_e%C5%9Fi%29) — Arnavut ya da Sırp kökenli cariyedir.[^287] [Akkoyunlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular)a gelin giden [Gevherhan Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gevherhan_Hatun) ile [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid)'in annesidir.[^288] 2. [Gülşah Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCl%C5%9Fah_Hatun) – Bir cariye[^289] ya da [Karamanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) Beyi [İbrahim Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C4%B0brahim_%28Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_beyi%29)'in kızı. [Şehzade Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Mustafa_%28II._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29)'nın annesidir. 3. [Sitti Mükrime Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sitti_M%C3%BCkrime_Hatun)–[Dulkadiroğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dulkadiro%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) Beyi [Süleyman Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dulkadiro%C4%9Flu_S%C3%BCleyman_Bey)'in kızı. Çocuksuz olduğu düşünülmektedir. 4. Hatice Hatun– [Zağanos Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Za%C4%9Fanos_Pa%C5%9Fa)'nın kızıdır. Fatih kısa sürede boşanmıştır. 5. [Çiçek Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i%C3%A7ek_Hatun)– Bir Türkmen Bey'in kızı veya bir cariye. [Cem Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Sultan)'ın annesidir. 6. [Helena Palaiologina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helena_Palaiologina) – Mora Despotu [Dimitrios Paleologos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrios_Paleologos)'un kızı. Bazı kaynaklara göre Fatih, Helena'nın kendisini zehirleyeceğinden korktuğundan evlenmeyi kabul etmedi.[^290]Ayrıca, hiçbir Osmanlı kroniğinde Fatih Sultan Mehmed ile Helena Palaiologina bir evlilikten bahsedilmemektedir.[^291] 7. [Anna Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anna_Hatun) –Trabzon imparatoru olan David Megas Komninos'un kızıdır. Fatih Anna'yı Zağanos Paşa ile evlendirmiştir. Zağanos Paşa vefat ettikten sonra Elvanbeyzade Sinan Bey ile evlendi.[^292] ### Çocukları II. Mehmed'in bilinen üç oğlu ve iki kızı vardı.[^293] 1. [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) — Fatih'ten sonra [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lerin desteğiyle Osmanlı tahtına geçen oğludur. 2. [Şehzade Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Mustafa_%28II._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29) — Karaman sancakbeyidir. 1474'te ölmüştür. 3. [Cem Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Sultan) — Bayezid ile taht mücadelesine giren oğludur. 4. [Gevherhan Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gevherhan_Hatun) —[Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) hükümdarı [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan)'ın oğlu [Uğurlu Mehmed Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C4%9Furlu_Mehmed_Bey) ile evlendi. 5. Ayşe Hatun.[^294] ## Popüler kültürdeki yeri ![240x240pik](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b2/1000_TL_reverse.jpg) *240x240pik (http://www.banknotes.it/Ricerca\_03.asp?ID=340&Side=r, CC-BY-SA-3.0)* ![240x240pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Fatih_sultan_mehmet_k%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC_%28cropped%29.jpg/1280px-Fatih_sultan_mehmet_k%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC_%28cropped%29.jpg) *240x240pik (Mehrdad85, CC-BY-SA-4.0)* ### Kültürel - [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nde 1986'dan 1992'ye kadar tedavülde olan 1.000 [Türk lirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_liras%C4%B1) değerindeki mor renkli [kâğıt paranın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banknot) arka yüzünde II. Mehmed'in resmi yer almıştır.[^295][^296] ### Mimari - Türkiye'nin [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) şehrinde, [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) üzerinde Fatih'in anısına inşa edilen [Fatih Sultan Mehmet Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Sultan_Mehmet_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC), 3 Temmuz 1988 tarihinde kullanıma açılmıştır.[^297] [Kavacık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavac%C4%B1k%2C_Beykoz) ile Hisarüstü arasında yer alan köprü, [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ile [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'yı [Boğaziçi Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/15_Temmuz_%C5%9Eehitler_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC)'nden sonra ikinci kez bağlayan [asma köprü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asma_k%C3%B6pr%C3%BC)dür. Temeli 29 Mayıs 1985 tarihinde atılmıştır.[^298] Hâlen dünyanın en büyük çelik asma köprüleri içinde 14. sırada yer almaktadır.[^299] - İstanbul'un [Fatih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih) ilçesindeki Fatih Parkı'nda ve ayrıca [Edirnekapı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirnekap%C4%B1) surlarının girişinde II. Mehmed'in heykeli bulunmaktadır.[^300] - II. Mehmed'in [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade)lik yıllarını geçirdiği [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'da hizmete açılan Fatih Parkı'nda Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethedişini anlatan heykel bulunmaktadır.[^301] ### Edebiyat - [Ahmet Ümit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_%C3%9Cmit)'in 2012'de yayımlanan [*Sultanı Öldürmek*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultan%C4%B1_%C3%96ld%C3%BCrmek) adlı romanı, Fatih Sultan Mehmed'in kişilik yapısı, psikolojik durumu ve ölümü üzerine yoğunlaşmaktadır.[^302] - [Nedim Gürsel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nedim_G%C3%BCrsel)'in 1995 tarihli *Boğazkesen* romanı, [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'ni ve Fatih'i konu almaktadır.[^303] - [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) gazeteci ve yazar 'ın 2007 tarihli *Fatih Sultan Mehmed Nasıl Öldürüldü?* kitabında Fatih'in ölümü ile ilgili bazı iddialar değerlendirilmektedir. - [Turan Oflazoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turan_Oflazo%C4%9Flu)'nun *Bizans Düştü Fatih* adlı [tiyatro oyununda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro) İstanbul'un Fethi anlatılmaktadır. - Beyazıt Akman'ın *Dünyanın İlk Günü* adlı romanında İstanbul'un Fethi konu alınmaktadır.[^304] - [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) yazar [Okay Tiryakioğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okay_Tiryakio%C4%9Flu), *Kuşatma 1453* adlı romanında, İstanbul'un Fethi ve II. Mehmed'in tarihî öyküsünü kurgusal ve tarihsel verilerle anlatmaktadır. - Tarihçi ve [akademisyen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akademisyen) [Feridun Emecen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feridun_Emecen), 2012'de yayımlanan *Fetih ve Kıyamet: 1453* adlı kitabında İstanbul'un Fethi'ni ve II. Mehmed'i tarihî belgeler, resimler ve haritalar ışığında tekrar anlatmaktadır.[^305] - Türk tarih proseförü [Halil İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k)'ın *Fâtih Sultan Mehemmed Han* kitabı, II. Mehmed'i detaylı bir şekilde anlatmaktadır. ### Sinema / televizyon / internet - 1951 yapımı [*İstanbul'un Fethi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi_%28film%29) filminde II. Mehmed, [Sami Ayanoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sami_Ayano%C4%9Flu) tarafından canlandırılmıştır. [Siyah ve beyaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyah-beyaz) çekilen bu film, [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'ni konu alan ilk [Türk sinema filmidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_sinemas%C4%B1).[^306] - 1966 çıkışlı [*Malkoçoğlu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malko%C3%A7o%C4%9Flu_%28film%29) adlı filmde [Nurtekin Odabaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurtekin_Odaba%C5%9F%C4%B1) tarafından canlandırıldı. - 1972-1978 yılları arasında çekilen [*Kara Murat*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Murat) film serisinin 7 filminden 6'sında II. Mehmed'i [Bora Ayanoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bora_Ayano%C4%9Flu) canlandırmıştır.[^307] - 1978 yapımı [*Kara Murat: Devler Savaşıyor*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Murat_Devler_Sava%C5%9F%C4%B1yor) filminde II. Mehmed, [Sümer Tilmaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmer_Tilma%C3%A7) tarafından canlandırılmıştır. - 1985 yapımı *Fethin Mucizesi* filminde II. Mehmed, [Zafer Ergin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zafer_Ergin) tarafından canlandırılmıştır.[^308] - 1997 yapımı [*Kuşatma Altında Aşk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9Fatma_Alt%C4%B1nda_A%C5%9Fk) filmi, İstanbul'un Fethi'ni arka planda tutan bir romantik filmdir.[^309] - 2009-2012 yılları arasında çekilen, 16 Şubat 2012'de gösterime giren, yönetmenliğini ve yapımcılığını [Faruk Aksoy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Faruk_Aksoy)'un yaptığı [*Fetih 1453*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetih_1453), Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethedişini anlatan detaylı bir [sinema filmidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Film). Filmde II. Mehmed'i [Devrim Evin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devrim_Evin) canlandırmıştır.[^310] [Türk sinema tarihinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_sinemas%C4%B1) en pahalı filmi olma özelliği taşıyan bu film[^311] hem [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de hem de yurt dışında pek çok rekora imza atmış[^312] ve Türk sinemasına yeni bir soluk katmıştır.[^313] Ayrıca Türkiye'de 5 ve 6 milyon seyirci barajını geçen ilk film olan bu yapım,[^314] şu an Türkiye'de en çok izlenen 4. sinema filmidir.[^315] - 2013 yılında [Kanal D](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanal_D)'de gösterime giren ve 5 bölüm süren [''Fatih''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_%28dizi%29) adlı dizide II. Mehmed'i [Mehmet Âkif Alakurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Akif_Alakurt) canlandırmıştır.[^316] - [*Osmanlı Tokadı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Tokad%C4%B1_%28dizi%29) adlı 2013 yapımı [TRT 1](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_1)'de yayımlanan Türk dizisinde II. Mehmed'i [İsmail Hacıoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Hac%C4%B1o%C4%9Flu) canlandırmıştır. - 2014'te yayımlanan [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) ve [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ortak yapımı [*Dracula: Başlangıç*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dracula%3A_Ba%C5%9Flang%C4%B1%C3%A7) filminde II. Mehmed'i [İngiliz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizler) aktör [Dominic Cooper](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dominic_Cooper) canlandırmıştır.[^317] - 2018'de [Kanal D](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanal_D)'de gösterime giren ve 6 bölüm süren [*Mehmed: Bir Cihan Fatihi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed%3A_Bir_Cihan_Fatihi) adlı Türk dizisinde II. Mehmed'i [Kenan İmirzalıoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kenan_%C4%B0mirzal%C4%B1o%C4%9Flu) canlandırmıştır.[^318] - 2018'de vizyona giren *Deliler Fatih'in Fermanı* isimli filmde II. Mehmed'i [Rüzgar Aksoy](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BCzgar_Aksoy) canlandırmıştır. - 2018-2020 yılları arasında [Netflix](https://turkipedia.org/tr/wiki/Netflix)'te yayımlanan [*Hakan: Muhafız*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakan%3A_Muhaf%C4%B1z) dizisinde II. Mehmed'i Saim Karakale canlandırmıştır. - [Netflix](https://turkipedia.org/tr/wiki/Netflix)'in 2020'de çıkardığı [*Rise of Empires: Ottoman*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rise_of_Empires%3A_Ottoman) dizisinin 1. sezonunda II. Mehmed'in [İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'ne kadarki, 2022'de yayımlanan 2. sezonunda ise [Eflak Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak_Seferi_%281462%29)'ne kadarki hayatı ele alınmaktadır. Dizide II. Mehmed'i ise [Cem Yiğit Üzümoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Yi%C4%9Fit_%C3%9Cz%C3%BCmo%C4%9Flu) canlandırmaktadır.[^319] - 2021-2022 yılları arasında [TRT 1](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_1)'de yayımlanan [*Barbaroslar: Akdeniz'in Kılıcı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaroslar%3A_Akdeniz%27in_K%C4%B1l%C4%B1c%C4%B1) dizisinde II. Mehmed'i Suat Karausta canlandırmıştır.[^320] - 2023 yapımı *Fatih Sultan Mehmed: Yeni Çağ* isimli Türk televizyon filminde II. Mehmed'i [Can Sipahi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Can_Sipahi) canlandırmıştır. - 2023 yapımı [Max](https://turkipedia.org/tr/wiki/HBO_Max)'de yayımlanan [*Prens*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prens_%28dizi%29) isimli Türk internet dizisinde II. Mehmed'i [Burak Dakak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burak_Dakak) canlandırmıştır. - 27 Şubat 2024'te [TRT 1](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_1)'de yayımlanmaya başlayan [*Mehmed: Fetihler Sultanı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed%3A_Fetihler_Sultan%C4%B1) isimli Türk televizyon dizisinde II. Mehmed'i [Serkan Çayoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serkan_%C3%87ayo%C4%9Flu) canlandırmaktadır. ## Ayrıca bakınız - [Osmanlı padişahları listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) - [Osmanlıların Roma halefliği iddiası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1lar%C4%B1n_Roma_halefli%C4%9Fi_iddias%C4%B1) - [Osmanlı İmparatorluğu kuruluş dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kurulu%C5%9F_d%C3%B6nemi) - [Osmanlı İmparatorluğu yükselme dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_y%C3%BCkselme_d%C3%B6nemi) - [II. Mehmed'in seferleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed%27in_seferleri_listesi) - [Giovanni Maria Angiolello](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giovanni_Maria_Angiolello) - [Osmanlı döneminde İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_%C4%B0stanbul) - [İstanbul tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_tarihi) - [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) [^1]: Fatih (Avnî) Divanı ve Tahlili. T.C İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ. [^2]: İstanbul'un Fethi. Türk Tarih Kurumu. [^3]: Tarihi Çağları Başlatan ve Bitiren Olaylar Nelerdir? Tarihi Çağlar Hangi Olay ile Başlar ve Biter?. Habertürk, 14 Mart 2023. [^4]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296. [^5]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296. [^6]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296. [^7]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296. [^8]: İnalcık, Halil. KANUNNÂME. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^9]: Mehmet İsminin Anlamı Nedir?. T.C. İstanbul Gedik Üniversitesi. [^10]: Muhammet. Nişanyan Sözlük. [^11]: Mehmet isminin anlamı nedir? Mehmet ne demek, Kur'an'da geçiyor mu?. Hürriyet, 27 Eylül 2023. [^12]: Middle Ages, Oxford Dictionary of English (2e), Oxford University Press, 2003. [^13]: Fatih. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. [^14]: İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar - I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 111. [^15]: Demirkent, Işın. KAYSER. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^16]: İnalcık, Halil (2008), s. 40 [^17]: Altınay, Ahmet Refik. Fatih Sultan Mehmed ve Bellini: 1479–1480. Matbaa-i Ahmed İhsan, 1909. [^18]: Freely, John. The Grand Turk: Sultan Mehmet II – Conqueror of Constantinople and Master of an Empire. Harry N. Abrams, 28 Aralık 2010. [^19]: Fabricius, Johann Albert. Bibliotheca Graeca. Creative Media Partners, LLC, 2015, s. 731-732. [^20]: Büsching, Anton Friedrich. Anton Friderich Büschings neue Erdbeschreibung: Welcher das Osmanische Reich in Europa, das Königreich Portugal, Spanien, Groß–Brittannien und Ireland enthält. Hurter, 1766, s. 29. [^21]: Latifî. oder Biographische Nachrichten von vorzüglichen türkischen Dichtern. H. Gessner, 1800, s. 274. [^22]: Fallmerayer, Jakob Philipp. Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters. Cotta, 1830, s. 550. [^23]: Jouannin, Joseph–Marie. Turquie. HACHETTE LIVRE, 1840, s. 461. [^24]: Pierer, H. A.. Supplemente zum Universal–Lexikon oder Encyclopädischem Wörterbuch. Pierer, 1843, s. 322. [^25]: Gibb, Elias John Wilkinson. Ottoman Poems: Translated Into English Verse in the Original Forms, With Introduction, Biographical Notices, and Notes. Creative Media Partners, LLC, 2022. [^26]: Oliver Herbrand Gordon Leigh (1901), Universal Classics Library, 14. cilt, s. 204. [^27]: Bazı padişahların mahlasları. GZT, 2 Ağustos 2022. [^28]: Fetihnâme / haz. Ceyhun Vedat Uyğur, Türk Tarih Kurumu [^29]: Ortaylı, İlber. Türklerin Tarihi 2: Anadolu'nun Bozkırlarından Avrupa'nın İçlerine. Kronik Kitap, 2022. [^30]: İnalcık, Halil (2008), s. 44 [^31]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^32]: Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 87. [^33]: Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 30-31. [^34]: Doukas. Decline and Fall of Byzantium to the Ottoman Turks. Wayne State University Press, 1975, s. 304. [^35]: Çaykara, Emine. Tarihçilerin Kutbu: Halil İnalcık Kitabı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2005, s. 459. [^36]: Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 30-31. [^37]: Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 95. [^38]: Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 95. [^39]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^40]: İnalcık, Halil. Fâtih Sultan Mehemmed Han. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019, s. 115. [^41]: Yaşaroğlu, M. Kâmil. MOLLA GÜRÂNÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^42]: Yaşaroğlu, M. Kâmil. MOLLA GÜRÂNÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^43]: Bu Sopayı Baban Verdi – Osmanlı Hikâyeleri. ehlisunnetbuyukleri.com. [^44]: Bu Sopayı Baban Verdi – Osmanlı Hikâyeleri. ehlisunnetbuyukleri.com. [^45]: Afyoncu, Erhan. Bir Cihan Hükümdarı Fatih Sultan Mehmed. Yeditepe Yayınevi, 2018, s. 11. [^46]: Fatih Sultan Mehmed'in Çocukluk Defteri. Panorama 1453 Tarih Müzesi, 3 Ağustos 2013. [^47]: Fatih Sultan Mehmet'in çocukken tuttuğu not defteri. GZT, 18 Ocak 2017. [^48]: Fatih Sultan Mehmet'in çocukken tuttuğu not defteri. GZT, 18 Ocak 2017. [^49]: Khokhar, Zain. Fatih Sultan Mehmed. Dünya Tarihi Ansiklopedisi, 13 Mayıs 2020. [^50]: İnalcık, Halil. Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 56-57. [^51]: Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 40-41. [^52]: İnalcık, Halil (1995), s. 35-38 [^53]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27. [^54]: İnalcik, Halil (1995), s. 61-67 [^55]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27. [^56]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27. [^57]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27. [^58]: Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi III. Cilt 2. Kısım: XVI. Yüzyıl Ortalarından XVI. Yüzyıl Sonuna Kadar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995 (6. baskı), ISBN 975-16-0014-6. ss. 450-451. [^59]: Bardakçı, Murat. İslam'ın Matrix'çi gizli mezhebi Hurufilik – Fatih'in yaktığı Matrix Tarikatı. Sabah, 14 Ocak 2007. [^60]: Kongar, Emre. Tarihimizle Yüzleşmek. Remzi Kitabevi, 2015, s. 59. [^61]: Babinger, Franz; s. 50-51 [^62]: Edirne: Edirne'nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı. 1993. [^63]: İnalcık, Halil (2008), s. 28 [^64]: İnalcık, Halil (1995), s. 76-80 [^65]: İnalcık, Halil (2008), s. 28 [^66]: Babinger, Franz (2003), s. 59 [^67]: Emecen, Feridun. GÜLBAHAR HATUN. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^68]: Babinger, Franz (2003), s. 62 [^69]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^70]: Kinross, Lord (1977), s. 93 [^71]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^72]: Babinger, Franz (2003), s. 68 [^73]: Babinger, Franz (2003), s. 69 [^74]: Kinross, Lord (1977), s. 93 [^75]: Babinger, Franz (2003), s. 67 [^76]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^77]: Babinger, Franz (2003), ss. 73-74 [^78]: İnalcık, Halil (2008), s. 29 [^79]: Kinross, Lord (1977), s. 95 [^80]: Babinger, Franz (2003), s. 77 [^81]: Nicol, Donald M. (1999), ss. 402-403 [^82]: Babinger, Franz (2003), ss. 82-84 [^83]: Babinger, Franz (2003), ss. 82-84 [^84]: Kinross, Lord (1977), ss. 100-101 [^85]: Kinross, Lord (1977), ss. 100-101 [^86]: İnalcık, Halil (2008), s. 38 [^87]: Babinger, Franz (2003), ss. 87-94 [^88]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^89]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^90]: Babinger, Franz (2003), ss. 87-94 [^91]: İnalcık, Halil (2008), s. 39 [^92]: İnalcık, Halil (2008), s. 39 [^93]: Nehmé, Lina Murr. 1453, Mahomet II impose le schisme orthodoxe. Franc̨ois-Xavier de Guibert, 2003. [^94]: Kinross, Lord (1977), ss. 100-101 [^95]: İnalcık, Halil (2008), s. 39 [^96]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^97]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^98]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^99]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^100]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^101]: Philippides, Marios. The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies. Ashgate Publishing, 2011, s. 100. [^102]: Lamartine, Alphonse de. Osmanlı Tarihi. Toker Yayınları, 1991. [^103]: Nicol, Donald M. (1999), ss. 418-420 [^104]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^105]: Demirkent, Işın. KAYSER. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^106]: Fatih'in madalyonu İstanbul'da. NTV, 25 Ocak 2023. [^107]: Fatih Sultan Mehmet Madalyonu İstanbul'a Geliyor. Arkeofili, 25 Ocak 2023. [^108]: Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethetmesini öven bir hadis var mıdır ve hangi hadis kitabında geçiyor?. sahihhadisler.com. [^109]: İstanbul'un fethini haber veren hadisi açıklar mısınız?. Sorularla İslamiyet. [^110]: Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23. [^111]: Von Hammer, Joseph. Büyük Osmanlı Tarihi. 2010, s. 293. [^112]: Tektaş, Nazım. Sadrâzamlar. Çatı Kitapları, 2002, s. 24. [^113]: Tiryakioğlu, Okay. Kuşatma 1453. Timaş Yayınları, 2019, s. 280. [^114]: Aktepe, M. Münir. Çandarlı Halil Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^115]: Tektaş, Nazım. Sadrâzamlar. Çatı Kitapları, 2002, s. 24. [^116]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss. 33-34 [^117]: "Halil Paşa (Çandarlı)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş., 1. cilt, s. 518 ISBN 975-08-0072-9 [^118]: Aktepe, M. Münir. Çandarlı Halil Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^119]: Tiryakioğlu, Okay. Kuşatma 1453. Timaş Yayınları, 2019, s. 280. [^120]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss. 33-34 [^121]: Babinger, Franz (2003), s. 103 [^122]: Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66. [^123]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 437 [^124]: Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi. [^125]: Öztürk, Said. İstanbul'un Fethi'nden Sonra Ayasofya'nın Camiye Çevrilişi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2003, s. 133-142. [^126]: Öztürk, Said. İstanbul'un Fethi'nden Sonra Ayasofya'nın Camiye Çevrilişi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2003, s. 133-142. [^127]: Nohut, Said. XIX. Yüzyılda Ayasofya Medresesi’nde Görev Alan Ulemâ Ailesi Mensubu Müderrislerin Medrese Kariyerleri Üzerine Bir Değerlendirme. www.dergipark.org, 2023. [^128]: Çakmak, Abdullah. Ayasofya. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021, s. 127-128. [^129]: Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66. [^130]: Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66. [^131]: Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66. [^132]: Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66. [^133]: Kuban, Doğan. İstanbul'un Tarihî Yapısı. Selbstverl., 1969. [^134]: Tarım Ertuğ, Zeynep. TOPKAPI SARAYI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^135]: Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896. [^136]: Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896. [^137]: Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896. [^138]: Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896. [^139]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^140]: Hammer, Joseph von. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2007. [^141]: Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274. [^142]: Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274. [^143]: Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274. [^144]: Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi. [^145]: Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi. [^146]: Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi. [^147]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^148]: Karpat, Kemal. EFLAK. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^149]: Sarğın, Yasemin. Başlangıcından 1606'ya Kadar Osmanlı Devleti ile Eflak ve Boğdan Voyvodalıkları Arasındaki İlişkiler. acikerisim.aku.edu.tr, 2013. [^150]: Sarğın, Yasemin. Başlangıcından 1606'ya Kadar Osmanlı Devleti ile Eflak ve Boğdan Voyvodalıkları Arasındaki İlişkiler. acikerisim.aku.edu.tr, 2013. [^151]: Zinkeisen, Johann Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. Yeditepe Yayınevi, 2011, s. 171-172. [^152]: Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978, s. 221-222. [^153]: Emecen, Feridun. BOSNA EYALETİ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^154]: ^ Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, II. cilt, Türk Tarih Kurumu, Ankara, s. 98 [^155]: Pinson, Mark. The Muslims of Bosnia–Herzegovina: Their Historic Development from the Middle Ages to the Dissolution of Yugoslavia. Harvard CMES, 1996, s. 11. [^156]: Fatih Sultan Mehmed Dönemi Ferman ve Arşiv Belgeleri. Gebze Belediyesi Kültür Yayınları, 2018, s. 173. [^157]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^158]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^159]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^160]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^161]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^162]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^163]: Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978. [^164]: Sümer, Faruk. AKKOYUNLULAR. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^165]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^166]: Narin, Ömer. Uzun Hasan ve Otlukbeli Savaşı. Tarih Kritik Dergisi, 12 Ekim 2022, s. 285-287. [^167]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^168]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^169]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^170]: Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003. [^171]: Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003. [^172]: Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003. [^173]: Erdem, İlhan. Otlukbeli Sonrası Akkoyunlular (1473-1478). dergiler.ankara.edu.tr, s. 1. [^174]: Sevim, Ali. Türkiye Tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990, s. 256-258. [^175]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^176]: Otlukbeli Savaşı Tarihi, Nedeni, Sonucu ve Önemi: Otlukbeli Savaşı Hangi Padişah Döneminde, Nerede ve Kiminle Yapıldı?. Habertürk, 10 Mart 2023. [^177]: Erdem, İlhan. Akkoyunlu Kaynaklarına Göre Otlukbeli (Başkent) Savaşı. dspace.ankara.edu.tr. [^178]: Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^179]: Sümer, Faruk. KARAMANOĞULLARI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^180]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 253. [^181]: Sümer, Faruk. KARAMANOĞULLARI. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^182]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 265-266. [^183]: Guboğlu, Mihail. Fâtih'in Ştefan Çel Mare Üzerine İki Boğdan Seferi (1474–1476). Belleten, 20 Ocak 1983, s. 139-194. [^184]: Özcan, Abdulkadir. BOĞDAN. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^185]: Guboğlu, Mihail. Fâtih'in Ştefan Çel Mare Üzerine İki Boğdan Seferi (1474–1476). Belleten, 20 Ocak 1983, s. 139-194. [^186]: Özcan, Abdulkadir. BOĞDAN. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^187]: Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019. [^188]: Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019. [^189]: Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019. [^190]: Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019. [^191]: Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019. [^192]: İskender Bey & Fatih'in Savaşları #4. Harp Tarihi, 18 Ekim 2020. [^193]: Hodgkinson, Harry. Scanderbeg. Centre for Albanian Studies, 1999. [^194]: Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015. [^195]: Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015. [^196]: Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015. [^197]: Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015. [^198]: Âşıkpaşazâde. Osmanoğulları'nın Tarihi. K Kitaplığı, 2003, s. 265-268. [^199]: Reindl-Kiel, Hedda. GEDİK AHMED PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^200]: Reindl-Kiel, Hedda. GEDİK AHMED PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^201]: Vasilʹev, Aleksandr Aleksandrovich. The Goths in the Crimea. Mediaeval Academy of America, 1936, s. 259. [^202]: Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 135-136. [^203]: Hammer, Joseph Freiherr von. Osmanlı Tarihi. MEB Yayınları, 1997, s. 300. [^204]: Kemal, Namık. Osmanlı Tarihi. Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2005, s. 315-316. [^205]: Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137. [^206]: Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137. [^207]: Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137. [^208]: Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137. [^209]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 289. [^210]: Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^211]: Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^212]: Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^213]: Fatih Sultan Mehmet nasıl öldü? Hastalık mı, zehirlenme mi?. Sabah, 9 Mayıs 2021. [^214]: Fatih Sultan Mehmed Han Zehirlendi mi? - Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil. ahmetsimsirgil.com, 29 Nisan 2015. [^215]: Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013. [^216]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^217]: Fatih Sultan Mehmed Han Zehirlendi mi? - Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil. ahmetsimsirgil.com, 29 Nisan 2015. [^218]: Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013. [^219]: A ́goston, Ga ́bor. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing, 2010, s. 368. [^220]: Fatih Sultan Mehmet'i Kim Zehirledi? - Celal Şengör & İlber Ortaylı. Vatan ve Hürriyet, 20 Eylül 2021. [^221]: Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013. [^222]: Fatih Sultan Mehmet'in Ölümü... Şeker Hastalığı Mı, Zehirlenme Mi? Cenaze Neden Defnedilemedi?. HT Bilim Tarih Felsefe, 7 Mayıs 2023. [^223]: Bahadıroğlu: Fatih ölünce 1 hafta ayin yaptılar. Haber7, 7 Mayıs 2014. [^224]: Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. 1975, s. 473-481. [^225]: Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. 1975, s. 473-481. [^226]: Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. [^227]: Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. [^228]: Vücudu tahnit edilen padişahlar!. [^229]: Bardakçı, Murat. Özal'ı tam zamanında mumyaladık, Fatih'i ise unutup kokutmuştuk!. 5 Aralık 2004. [^230]: Ölen padişahların elbiseleri neden kesilirdi?. 30 Eylül 2015. [^231]: Turan, Şerafettin. BAYEZİD II. [^232]: Turan, Şerafettin. BAYEZİD II. [^233]: Turan, Şerafettin. BAYEZİD II. [^234]: Turan, Şerafettin. BAYEZİD II. [^235]: Freely, John. The Grand Turk: Sultan Mehmet II - Conqueror of Constantinople, Master of an Empire and Lord of Two Seas. Overlook Press, 2009, s. 180. [^236]: Sonyel, Salahi Ramadan. Minorities and the Destruction of the Ottoman Empire. Turkish Historical Society Printing House, 1993, s. 14. [^237]: Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. [^238]: Fatih Sultan Mehmet nasıl öldü? Fatih Sultan Mehmet'in ölümünün üzerindeki sır perdesi!. 4 Nisan 2019. [^239]: Fatih Sultan Mehmet'in Ölümünden Sonra Naaşı Neden Unutuldu?. ViBio, 19 Ocak 2023. [^240]: Tansel, Selahattin. Osmanlı Kaynaklarına Göre Fatih Sultan Mehmed’in Siyasî ve Askerî Faaliyetleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1954, s. 330-331. [^241]: Afyoncu, Erhan. Sorularla Osmanlı İmparatorluğu. Milliyet, 2006, s. 137. [^242]: Ortaylı, İlber. 49'unda ölmeseydi.... 5 Mayıs 2019. [^243]: Fatih Sultan Mehmet'in Kütüphanesi'nden Çıkan "Hazine"ler.... HT Bilim Tarih Felsefe, 22 Ağustos 2022. [^244]: Bir şair sultan: Avni mahlasıyla Fatih Sultan Mehmet. 5 Aralık 2022. [^245]: Avnî (Fatih Sultan Mehmed) Edebi Kişiliği, Şiirleri. 27 Eylül 2016. [^246]: Ahmet Paşa Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri. [^247]: Aydın, Cengiz. ALİ KUŞÇU. [^248]: Welch, Evelyn S.. Art in Renaissance Italy, 1350-1500. Oxford University Press, 2000. [^249]: Şahin, Samet. Yasa Koyucu Hükümdar: Fatih Sultan Mehmed. 26 Şubat 2018. [^250]: İnalcık, Halil. KANUNNÂME. [^251]: Özcan, Abdülkadir. Fatih'in Teşkîlat Kanûnamesi ve Nizam-ı Âlem İçin Kardeş Katli Meselesi. 30 Haziran 2011, s. 7-56. [^252]: İnalcık, Halil. KANUNNÂME. [^253]: Fatih Camii. 27 Haziran 2020. [^254]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^255]: Adanır, Fikret. The Ottomans and the Balkans: A Discussion of Historiography. Brill, 2002, s. 358. [^256]: Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23. [^257]: Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23. [^258]: Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23. [^259]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^260]: İlgürel, Mücteba. Evliya Çelebi. [^261]: İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi. [^262]: Mamboury, Ernest. The Tourists' Istanbul. Çituri Biraderler Basımevi, 1953, s. 99. [^263]: Tekin, Zeki. Türk Eğitim Tarihi, s. 9. [^264]: Süleymanov, Kamran. Sahn-ı Semân Medreseleri ve Eğitim Sistemi. 2022. [^265]: Somel, Selcuk Aksin. The A to Z of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 23 Mart 2010. [^266]: Unan, Fahri. SAHN-ı SEMÂN. [^267]: Ali Kuşçu - İTÜ Astronomi Kulübü. 16 Aralık 2021. [^268]: Ünver, Ahmet Süheyl. İstanbul Üniversitesi Tarihine Başlangıç: Fatih, Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı. T.C. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1946, s. 119. [^269]: Kut, Günay. Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1984, s. 17-19. [^270]: Necipoğlu, Gülru. VISUAL COSMOPOLITANISM AND CREATIVE TRANSLATION: ARTISTIC CONVERSATIONS WITH RENAISSANCE ITALY IN MEHMED II’S CONSTANTINOPLE. 27 Mart 2012, s. 1-81. [^271]: Akyol, Taha. Tarihin Gölgesinde. Timaş Yayınları, 2011, s. 152-153. [^272]: Bir Rönesans Entelektüeli: Fatih Sultan Mehmet. HT Bilim Tarih Felsefe, 28 Nisan 2022. [^273]: Ortaylı, İlber. Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek. Timaş Yayınları, 2006, s. 74. [^274]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 149 (Kritovulos'tan naklen) [^275]: Fatih Sultan Mehmet Kaç Dil Biliyordu?. 13 Eylül 2019. [^276]: Barlas, Mehmet. Fatih 19 yaşında altı dili çok iyi biliyordu.... 30 Mayıs 2006. [^277]: Ortaylı, İlber. Doğu'nun ve Batı'nın efendisi Fatih Sultan Mehmed. 30 Mayıs 2021. [^278]: Meydan, Sinan. Son Truvalılar: Truvalılar Türk Müydü? TruvaIılar, Türkler ve Atatürk. İnkılap Kitabevi, 2019, s. 253. [^279]: Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009. [^280]: Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmet ve İtalya, s. 138. [^281]: Welch, Evelyn S.. Art in Renaissance Italy, 1350-1500. Oxford University Press, 2000. [^282]: Aydın, Fuat. Fatih-Gennaidus Tartışmasının Ürettiği, Konjonktürel Bir Hıristiyanlık Eleştirisi. 31 Aralık 2021, s. 355-385. [^283]: Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009, s. 147. [^284]: Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009, s. 147. [^285]: İlber Ortaylı ile Tarih, dk: 08:13. TRT2. [^286]: Celal Şengör ve İlber Ortaylı - Fatih Müslüman Mıydı?. 8 Ocak 2018. [^287]: FERİDUN EMECEN, "GÜLBAHAR HATUN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gulbahar-hatun (04.06.2026). > [^288]: Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978, s. 51. [^289]: Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, 2015, s. 173. [^290]: Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak Yayınları, 2003, s. 166. [^291]: Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, 2015, s. 176. [^292]: Altındal, Meral. Osmanlı'da Harem. Altın Kitaplar, s. 176. [^293]: Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 301. [^294]: İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^295]: Turkey 1000 Lira (1986) (Istanbul; Fatih Sultan Mehmet). [^296]: TCMB – E 7 – BİN TÜRK LİRASI II. TERTİP. [^297]: Tarih'te Bugün – 3 Temmuz – Fatih Sultan Mehmet Köprüsü hizmete açıldı. (1988). 3 Temmuz 2014. [^298]: Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün Tarihçesi, Karayolları Genel Müdürlüğü. [^299]: Dost, Yakup. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün Projelendirilme ve Yapım Aşamaları. 2008. [^300]: Fatih Sultan Mehmet Heykeli. 2016. [^301]: Fatih Parkı Peyzajı ve Fatih Sultan Mehmet Heykeli. [^302]: Ahmet Ümit – Sultanı Öldürmek Özeti ve Konusu. [^303]: Aktaş, Hacire. Boğazkesen: Fatih'in Romanı'nda Postmodernist Teknik. 31 Mayıs 2022, s. 534-554. [^304]: Beyazıt Akman – Dünyanın İlk Günü. 2012. [^305]: Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'u neden ve nasıl fethetti? – Gündem Özel 12.04.2019 Cuma. CNN TÜRK, 15 Nisan 2019. [^306]: Devrim, Ozan (Mayıs 2007), "İstanbul'u Kim Fethedecek?", 1453 Kültür ve Sanat Dergisi, s. 79. [^307]: Kara Murat: Fatih'in Fedaisi. 28 Haziran 2022. [^308]: Fethin Mucizesi. SinemaTürk. [^309]: Haftanın Kuşatması! - Kuşatma Altında Aşk. 14 Kasım 1997. [^310]: Fetih 1453 (2012). IMDb, 2 Şubat 2012. [^311]: Fetih 1453'ün gerçek bütçesi belli oldu!. 29 Mart 2012. [^312]: Fetih 1453 Rekora Koşuyor!. 19 Temmuz 2012. [^313]: Altaylı, Fatih. İlk gösterim Başbakan'a. 17 Şubat 2012. [^314]: Gişede 6 milyonu geçti!. Sabah gazetesi, 17 Haziran 2012. [^315]: Türk Filmleri Seyirci Rekoru – İlk 100 (1989'dan günümüze) – Tüm Zamanlar. [^316]: Haremlik değil selamlık taraftayız!. 22 Eylül 2013. [^317]: Dracula: Başlangıç. 3 Ekim 2014. [^318]: Mehmed Bir Cihan Fatihi dizisinin oyuncu kadrosu ve karakterleri. 28 Mart 2018. [^319]: Rise of Empires Ottoman dizisi için Cem Yiğit Üzümoğlu'nun ne kadar doğru bir tercih olduğu profesyonelliğinden anlaşılıyor. 1 Ocak 2023. [^320]: Fatih Sultan Mehmet kimdir? Barbaroslar Akdeniz'in Kılıcı'nın Fatih Sultan'ını Suat Karausta canlandırıyor! Suat Karausta kaç yaşında?. 24 Mart 2022.