Işıkeli nohut kahvesi

Nohut kahvesi (coğrafi işaret tescilli adıyla Işıkeli nohut kahvesi; fakir tiryakiye) nohutun (cicer arietinum) kavrulup öğütülmesiyle elde edilen ve genellikle cezvede pişirilerek servis edilen kafeinsiz bir içecek türüdür.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.}

Akademik literatürde nohut kahvesi için fakir tiryakiye adının da kullanıldığı görülmektedir.^{[2]Demir, Yeliz. Spatial distribution of Türkiye’s local Turkish coffee kinds. Journal of Ethnic Foods, 11 Eylül 2023.} Yanı sıra, nohut kahvesinin bazı Osmanlı kaynaklarında kahve-i Rûmî adıyla anıldığı bilgisi de aktarılmaktadır.^{[2]Demir, Yeliz. Spatial distribution of Türkiye’s local Turkish coffee kinds. Journal of Ethnic Foods, 11 Eylül 2023.}

Tarihçe

Nohut kahvesinin, Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan kıtlık nedeniyle, ilk olarak Çanakkale'nin Biga ilçesine bağlı Işıkeli köyünde ortaya çıktığı düşünülmektedir.^{[3]Birinci Dünya Savaşı yıllarından kalma 106 yıllık gelenek: Nohut kahvesi.} Yanı sıra, Osmanlı döneminde kahve tüketimine getirilen yasaklar sırasında nohut kahvesi gibi ikame içeceklere talebin arttığının ileri sürüldüğünü; II. Dünya Savaşı yıllarında da kahve ithalatının azalmasının benzer bir yönelimi güçlendirdiğinin iddia edildiğini aktarmaktadır.^{[2]Demir, Yeliz. Spatial distribution of Türkiye’s local Turkish coffee kinds. Journal of Ethnic Foods, 11 Eylül 2023.}

Türkiye'de farklı bitkilerden “bitkisel kahve” yapımının bilindiği; özellikle savaş dönemleri ve ekonomik nedenlerle kahve çekirdeğine erişimin zorlaştığı dönemlerde nohut gibi ürünlerin kahve yerine kullanıldığı belirtilmektedir.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.} 2012–2013 yıllarında Işıkeli köyünde yürütülen etnobotanik çalışmalara göre nohut kahvesi geleneğinin köy kahvehanesinde sürdürüldüğünü bildirmiştir.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.} Aynı çalışmada, Işıkeli'nin 1896 yılında Bulgaristan'ın Filibe kentindeki Lokavitsa köyünden gelen Türk göçmenler tarafından kurulduğu ifade edilmektedir.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.} Kahvenin mucidinin ise bu köyde kahvehane işleten 'Emin Kısa' isimli biri olduğu not edilmektedir.^{[5]Narin, Atilla; Yıldırım, Semih. Türk Kahvesi Atlası: Anadolu Topraklarındaki Telvenin İzinde. 2023, s. 65-66.}

“Işıkeli Nohut Kahvesi” adı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 1442 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak 7 Ağustos 2023 tarihinde tescil edilmiştir; başvuru tarihi 4 Şubat 2022'dir.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.} Tescil ettiren/başvuru sahipleri Biga Ziraat Odası, Biga Ticaret ve Sanayi Odası ve Biga Belediyesi'dir.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.} Çanakkale Ticaret Borsası, tescilin 15 Ağustos 2023 tarihli ve 155 sayılı Resmî Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni'nde yayımlandığını bildirmiştir.^{[6]Işıkeli Nohut Kahvemiz, coğrafi işaretli 14. ürünümüz oldu. Çanakkale Ticaret Borsası, 15 Ağustos 2023.}

Üretim ve hazırlanış

Coğrafi işaret tescil belgesine göre Işıkeli nohut kahvesi üretiminde, coğrafi sınırda da üretilen ve “sarı nohut” olarak adlandırılan küçük taneli nohutlar kullanılır. Nohutlar suyla temizlendikten sonra odun ateşinde, 200–250 °C'de orta derecede kavrulur ve ardından yaklaşık 200–300 mikron büyüklüğünde öğütülür.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.} Ürün, genellikle 200 gramlık paketler hâlinde piyasaya arz edilir.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.}

Kızılarslan-Hançer et al., hazırlama sürecini nohutların uzun süre kavrulması sırasında sürekli karıştırılması, tüketilecek miktarın taze kalması için sınırlı miktarda öğütülmesi ve öğütülen ürünün serin-kuru koşullarda saklanması şeklinde özetler.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.}

İçeceğin pişirilmesi, Türk kahvesine benzer biçimde cezvede yapılır. Tescil belgesinde, öğütülmüş nohut ürününün su (isteğe bağlı şeker) ve az miktarda karbonat ile karıştırılıp yaklaşık 90–95 °C'de pişirilerek servis edildiği belirtilir.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.} Karbonatın, pişirme sırasında daha ince köpük oluşumuna katkı sağladığı bildirilmiştir.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.} Bazı kaynaklarda ise nohutların önce haşlanıp kurutulduktan sonra kavrulduğu tarifler de yer almaktadır.^{[2]Demir, Yeliz. Spatial distribution of Türkiye’s local Turkish coffee kinds. Journal of Ethnic Foods, 11 Eylül 2023.}

Servis ve tüketim

Kızılarslan-Hançer et al.'a göre nohut kahvesi, Işıkeli köyündeki kahvehanede hazırlanıp servis edilmeye devam etmekte; fincanda bir bardak su ile birlikte sunulmaktadır.^{[4]Kızılarslan-Hançer, Çağla; Sevgi, Ece; Akkaya, Muhammet; Altundağ-Çakır, Ernaz. As A Living Culture of Traditional Herbal Coffee in Turkey: Chickpea Coffee. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2019, s. 239-247.} Coğrafi işaret tescil belgesinde ise, geleneksel olarak şekersiz hazırlandığı ve kuru üzümle birlikte servis edildiği; günümüzde lokum veya çikolata eşliğinin yaygınlaştığı ifade edilir.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.}

Özellikler

Tescil belgesine göre toz haldeki Işıkeli nohut kahvesi kuru maddede yaklaşık %5,5 protein ve %8 yağ içerir; kafein içermez.^{[1]No: 1442 – Mahreç İşareti: Işıkeli Nohut Kahvesi (Coğrafi işaret tescil belgesi). Türk Patent ve Marka Kurumu.}