# Hristiyan Türkler > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan_T%C3%BCrkler > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hristiyan Türkler, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hristiyan_T%C3%BCrkler (CC-BY-SA-4.0) **Hristiyan Türkler,** [Hristiyanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) benimseyen etnik [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)dır. Hristiyan Türk halkları, özellikle [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) bağlamında, [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) ve Hristiyan kültürel ve tarihi dinamiklerinin bir kesişimini temsil etmektedir. Tarihsel olarak bu kategorinin en belirgin grubunu [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar) oluşturmaktaydı. Şu anda, başlıca Hristiyan-Türk halkları arasında [Çuvaşistan'](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan)daki [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar), [Moldova'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova) [Gagavuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar), [Saha Cumhuriyeti'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutistan)ndeki [Yakutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutlar) ve [İdil-Ural](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil-Ural) bölgesindeki [Kreşinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kre%C5%9Finler) ve [Nagaybekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nagaybak) bulunmaktadır. [Çuvaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar) ve [Gagauzların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar) büyük çoğunluğu [Doğu Ortodoks Hristiyanlarıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi).[^1][^2] Bulgarlar, 5. ve 7. yüzyıllar arasında [Pontus-Hazar bozkırlarında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz-Hazar_stepleri) ve Volga bölgesinde gelişen [yarı göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) savaşçı kabileleriydi.[^3] Bunlar [Volga-Ural bölgesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil-Ural) [göçebe atlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_g%C3%B6%C3%A7ebeleri) olarak bilinirdiler, ancak bazı araştırmacılar etnik kökenlerinin [Orta Asya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) kadar uzandığına inanıyor.[^4] Bulgarlar, erken Orta Çağ döneminde, 10. yüzyıl civarında Hristiyanlığa geçtiler. [I. Boris Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Boris) ( döneminde), 865'te resmen Hristiyanlığı benimsediler ve 879'da [Doğu Ortodoksluğunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) benimsediler.[^5] Hristiyan kimlikleri, komşu devletlerle kültürel ve siyasi ilişkilerini önemli ölçüde etkileyen [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve yerel Doğu ıristiyan geleneklerinin bir karışımı tarafından şekillendirildi.[^6] 9. ve 14. yüzyıllar arasında, sıklıkla [Nesturi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nest%C3%BBr%C3%AElik) Kilisesi olarak da adlandırılan Doğu Kilisesi, önde gelen bir Türk kabilesi olan [Naymanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar) da dahil olmak üzere [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) arasında önemli bir varlığa sahipti. 9. ve 14. yüzyıllar arasında coğrafi kapsam bakımından dünyanın en büyük [Hristiyan mezhebini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k_mezhepleri) temsil ediyordu ve Orta Çağ'da [Latin Katolikliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_Kilisesi) ve [Yunan Ortodoksluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum_Ortodoks_Kilisesi) ile birlikte Avrasya'nın üç büyük Hristiyan gücünden biriydi.[^7] [Akdeniz'den](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz) bugünkü Irak ve [İran'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran), Hindistan'a ([Kerala'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerala) [Aziz Thomas Süryani Hristiyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziz_Tomas_Hristiyanlar%C4%B1)), Orta Asya'daki Moğol hanlıklarına ve [Türk kabilelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1); [Tang Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) döneminde (7.-9. yüzyıllar) Çin'e kadar uzanan bir coğrafyada piskoposluklar ve topluluklar kurdular. Bu dönem, Kilise'nin etkisinin Orta Asya'ya ve ötesine doğru önemli ölçüde genişlediği bir dönemdi.[^8] Hatta [Yuan hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuan_Hanedan%C4%B1) döneminde Gaochang'da yeniden canlandı ve [Sincan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) genişledi.[^9][^10] Bölgede İslam'ın yükselişi ve [Moğol gücünün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) azalması[, Doğu Kilisesi'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) [Orta Asya'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) zulüm görmesine ve sonunda ortadan kaybolmasına katkıda bulundu.[^11][^12] 19. yüzyılda [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) sınırları içindeki çok sayıda Türk topluluğu, örneğin [Nağaybaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nagaybak), Çuvaşistan'daki [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar) ve Saha Cumhuriyeti'ndeki [Yakutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutlar), giderek Rus yaşam tarzını benimsediler. Bu toplulukların birçoğu, imparatorluğun bu dönemdeki daha geniş kültürel ve dini etkilerini yansıtacak şekilde toplu halde Rus Ortodoks Hristiyanlığına geçti.[^13] [Nağaybäkların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nagaybak) çoğu [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan)dır ve büyük ölçüde 18. yüzyılda din değiştirmişlerdir.[^14] ## Hristiyan Türk halkları Günümüzde başlıca Hristiyan Türk halkları arasında [Çuvaşistan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan) [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar)ı, [Moldova'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova) [Gagavuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar)ı (*Gökoğuz* ) ve [Saha Cumhuriyeti'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutistan) [Yakutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutlar)ı bulunmaktadır. [Çuvaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar) ve [Gagauzların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar) büyük çoğunluğu [Doğu Ortodoks Hristiyanlarıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) .[^15][^16] ### Çuvaşlar ![Vvedensky Katedrali, Çuvaş toplumu için önemli bir kilisedir](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/%D0%92%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%281%29.jpg/1280px-%D0%92%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%281%29.jpg) *Vvedensky Katedrali, Çuvaş toplumu için önemli bir kilisedir (Shimina, CC-BY-SA-4.0)* Çuvaş halkı, [İdil-Ural](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil-Ural) (Volga-Ural) bölgesinden [Sibirya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) kadar uzanan bir alanda yaşayan, [Ogurların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ono%C4%9Furlar) bir kolu olan [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) halkıdır. Çoğunluğu [Çuvaşistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan) ve çevresinde yaşamaktadır, ancak Çuvaş topluluklarına [Rusya Federasyonu'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) her yerinde rastlanabilir. [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ailesindeki diğer dillerden bin yıldan fazla bir süre önce ayrılan [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a)yı konuşmaktadırlar. İnançlı Çuvaşların çoğunluğu [Doğu Ortodoks Hristiyanlardan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) oluşurken, azınlıkta kalan bir grup ise [Sünni İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) veya [Vattisen Yaly](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vattisen_Yaly) inancına sahiptir. Rusya'da yaşayan [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar)ın geleneksel dini, birçok eski Türk kavramını içermekle birlikte, [Zerdüştlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk), [Hazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar) Yahudiliği ve İslam'la da bazı ortak unsurlar taşımaktadır. Çuvaşların çoğu 19. yüzyılın ikinci yarısında [Doğu Ortodoks Hristiyanlığına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) geçtiler[^17] ve bu da onların festival ve ayinlerinin Ortodoks Hristiyan uygulamalarıyla uyumlu hale getirilmesine ve geleneksel uygulamaların Hristiyan uygulamalarıyla değiştirilmesine yol açtı. Buna rağmen Çuvaşların bir azınlığı atalarının inançlarını sürdürmeye devam etmektedir. ### Gagavuzlar ![Gagauzya'daki Aziz John Baptist Katedrali, Gagauz topluluğu için merkezi bir kilise görevi görmektedir](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Comrat.jpg) *Gagauzya'daki Aziz John Baptist Katedrali, Gagauz topluluğu için merkezi bir kilise görevi görmektedir (Serhiiplucci, CC-BY-SA-4.0)* Gagavuzlar, güney [Moldova'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova) ([Gagavuzya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzya), Taraclia Bölgesi, Basarabeasca Bölgesi ) ve güneybatı [Ukrayna'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna) ([Budjak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bucak_%28b%C3%B6lge%29) ) özgü bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) halkıdır.[^18][^19] Gagauzlar çoğunlukla [Doğu Ortodoks Hristiyanlardır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi).[^20] Gagavuz terimi, [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)da yaşayan ve [Balkan Gagavuz Türkçesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Gagavuzcas%C4%B1) ayrılmış bir dil olan [Gagavuz dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzca) konuşan [Türk topluluklarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) toplu adlandırması olarak da sıklıkla kullanılmaktadır. Türk tezi iki ana alt gruba ayrılır. Birincisi, [Gagavuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar)ın, kuzeyden güneye [Bulgaristan'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan) göç eden ve burada [Oğuz Türkleriyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) karışan [Peçenekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C3%A7enekler) ve [Kumanlar'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar) torunları olduğunu ileri sürmektedir. Bu teori onların Hristiyan inançlarını açıklayabilir; ancak, yalnızca Batı Oğuzca olan ve bir Türk lehçesi olarak sınıflandırılan [Gagauz dilinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzca) Kıpçak kökenine dair hiçbir işaretin olmadığını belirtmek önemlidir.[^21] İkinci alt grup ise tamamen Oğuz kökenli olduğunu ileri sürmektedir. 13. yüzyılda [Anadolu'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) gelen bir grup [Selçuklu Türkünün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) [Bizans İmparatorluğu'na](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) göç ettiğini, Hristiyanlığı benimsediğini ve Bizans İmparatoru tarafından günümüzde Bulgaristan ve [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) sınırları içinde bulunan [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) bölgesine yerleştirildiğini ileri sürmektedir.[^22] Ortodoks Gagauzların büyük çoğunluğu [Rus Ortodoks Kilisesi'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Ortodoks_Kilisesi) bağlı olan Moldova Ortodoks Kilisesi'ne (resmi olarak Kişinev ve Tüm Moldova Metropolitliği olarak bilinir) mensuptur. 1930'lardan 21. yüzyıla kadar [Türk Ortodoks Patrikhanesi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ortodoks_Patrikhanesi) Besarabya'daki etnik olarak Türk kökenli Rum Ortodoks Gagauz azınlığıyla bağlamak için bir dizi girişimde bulunuldu. Gagavuzlar Hristiyan oldukları halde İslami terimlere dilde sıkça rastlanılmaktadır. ### Kreşinler [Kreşinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kre%C5%9Finler), çoğunluğu [Ortodoks Hristiyanlardan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Ortodoks_Kilisesi) oluşan [Volga Tatarlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Tatarlar%C4%B1) bir alt grubudur.[^23] 1552'de Rus yetkililer tarafından Müslüman Tatarların [Hristiyanlaştırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanla%C5%9Fma) politikası başlatıldı ve bu durum *"* Hristiyanlaşmış Tatarlar" olarak da bilinen Kreşenlerin (*keräşen / keräşennär)* ortaya çıkmasına neden oldu.[^24] 16. yüzyılda [Korkunç İvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._%C4%B0van), birçok İdil Tatarını [zorla Hristiyanlaştırdı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanla%C5%9Fma) ve daha sonraki Rus yöneticiler ve Ortodoks din adamları tarafından 18. yüzyılın ortalarına kadar sürecek bir zulüm ve zorla din değiştirme dalgası başlattı.[^25] Kreşin Tatarları, Volga-Ural bölgesinin büyük bölümünde yaşamaktadırlar. Bugün Ruslar ve diğer Tatar grupları arasında asimile olma eğilimindeler.[^26] Sovyet döneminde, Kreşinlerin etnogenezi için alternatif bir versiyon ortaya çıktı; buna göre atalarının [Volga Bulgaristanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti) zamanında gönüllü olarak Hristiyanlığı benimsedikleri ileri sürüldü. Tarihçi [Maksim Glukhov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maxim_Glukhov), Kreşin Tatarlarının köklerini [Keraitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keraitler)e bağlamaktadır. 16. ve 17. yüzyıllarda Kreşinlerin dini ve eğitimsel altyapısı oldukça zayıftı. Ancak 18. yüzyılda Kreşinlere birçok ayrıcalık tanındı ve tesisler inşa edildi. İlk Tatar din değiştirme okulu 1863'te, ilk ilahiyat okulu ise 1872'de kuruldu. ### Diğer Hristiyan Türk halkları Rusya'da yaşayan yerli bir Türk halkı olan [Nağaybekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nagaybak), büyük ölçüde Hristiyandır ve 18. yüzyılda büyük ölçüde Hristiyanlığa geçmiştir.[^27] 19. yüzyılda birçok [Hakas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) da Rus yaşam tarzını benimsedi ve çoğu toplu olarak [Rus Ortodoks Hristiyanlığına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Ortodoks_Kilisesi) geçti.[^28] ### Türkçe konuşan Hristiyan gruplar ![Konya yakınlarındaki Sille'de bulunan eski Rum Ortodoks Aya Eleni Kilisesi'nin girişinde Karamanlı Türkçesi ile yazılmış bir yazıt](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Sille_Agia_Eleni_Inscription.jpg/1280px-Sille_Agia_Eleni_Inscription.jpg) *Konya yakınlarındaki Sille'de bulunan eski Rum Ortodoks Aya Eleni Kilisesi'nin girişinde Karamanlı Türkçesi ile yazılmış bir yazıt (FrancescoMazzucotelli, CC-BY-SA-3.0)* [Karamanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamanl%C4%B1lar) veya *Karamanlı Rumlar*[^29][^30][^31] olarak da bilinen, [Anadolu'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) [Karaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman_%28eyalet%29) bölgesine özgü, geleneksel olarak [Türkçe konuşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) [Yunan Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum_Ortodoks_Kilisesi) bir halktır. Bazı akademisyenler geleneksel olarak Karamanlıları Türkçe konuşan Yunanlar olarak kabul ederler,[^32][^33][^34] ancak tam etnik kökenleri tartışmalıdır; bunlar, dilsel olarak [Türkleştirilmiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme) [Bizans Yunanlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_Rumlar%C4%B1) veya Karamanlılara yerleşen [Hristiyan Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_Hristiyanl%C4%B1k) askerlerinin torunları olabilirler.[^35] Karamanlılar, 1923 yılında Yunanistan ile Türkiye arasında yapılan [nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCfus_aktar%C4%B1m%C4%B1) sırasında Anadolu'yu terk etmek zorunda kalmışlardır. Bugün nüfusun büyük çoğunluğu [Yunanistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) yaşamakta ve Yunan toplumuna tam anlamıyla entegre olmuş durumdadır. [Urumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumlar), [Kırım'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m) yaşayan ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) konuşan birkaç farklı kabilelerden oluşan [Yunan Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum_Ortodoks_Kilisesi) haklarıdır. Urum kimliğinin ortaya çıkışı ve gelişimi 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar sürmüştür. #### Kafkasya Rumları ![Kafkasya Rum din adamı ve toplum liderleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Caucasus_Greek_Orthodox_cleric_and_community_leaders.jpg) *Kafkasya Rum din adamı ve toplum liderleri (A Gounaris, CC-BY-SA-3.0)* Kafkasya Rumları veya daha yaygın olarak *Transkafkasya ve Rus Küçük Asya Rumları* olarak bilinen halk, günümüzde güneybatı [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) ve kuzeydoğu [Türkiye'yi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) kapsayan [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya) ve [Transkafkasya'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya) yaşayan etnik [Rumlardır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar). Bunlara özellikle [Pontus Rumları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumlar%C4%B1) dahildir, ancak bugün Rus Kuzey Kafkasya'sı ve eski Rus Kafkasya eyaletleri [Batum Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum_Oblast%C4%B1) ve [Kars Oblastı'nı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Oblast%C4%B1) da içeren çok daha geniş bir bölgeye yayılmışlardı. Gürcistan'a yerleşen çok sayıda Kafkasyalı Rum, [Urum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumlar) (Türkçede '\[Bizans\] Romalılar' anlamına gelen kelimeden) olarak anılmaya başlandı ve Pontus Rumcası, Gürcüce ve Ermenice kelime dağarcığının büyük bir karışımı olan bir Türk lehçesi konuşuyorlardı. Yerel Yunan efsanesine göre, Osmanlı yönetimine karşı isyanlarının bastırılmasının ardından, Türkçe konuşan ancak Hristiyan Ortodoks Kafkas Rumlarına, Sultan [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) tarafından İslam'ı kabul edip ana dilleri olan Yunancayı kullanmaya devam etmişler ya da Türkçe konuşaarak Hristiyan Ortodoks inançlarını korumaktadırlar. I. Selim, 1512'de padişah olmadan önce, annesi Gülbahar Hatun'un da etkisiyle kısmen [Pontus Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumlar%C4%B1) kökenli olduğundan, [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) bölgesinde bulunuyordu. ### Azınlıklar #### Azerbaycan'da ![Aleksandır Kasimoviç Kazembek, önde gelen bir Azerbaycanlı Hristiyandı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e1/Portrait_of_Alexander_Kasimovich_Kazembek%2C_taken_at_Saint_Petersburg_in_the_1860s.jpg) *Aleksandır Kasimoviç Kazembek, önde gelen bir Azerbaycanlı Hristiyandı (Wilhelm Heinrich Schönfeld, public-domain)* [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) Cumhuriyeti'ndeki bazı Azerbaycanlıların, Doğu [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) bölgesinde yer alan kadim bir ülke olan [Kafkas Albanyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albanya) sakinlerinden ve bölgeye yerleşen çeşitli İranlı halklardan geldiğine inanılmaktadır.[^36] Tekrarlanan istilalar ve göçler nedeniyle yerli Kafkas nüfusunun, ilk önce [Persler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)[^37] gibi İranlı halklar ve daha sonra [Oğuz Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) tarafından kültürel ve dilsel olarak yavaş yavaş asimile edilmiş olabileceğine dair kanıtlar olduğunu iddia ediyorlar. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Hristiyan [Azerbaycanlıların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) sayısı yaklaşık 5.000 kişidir ve çoğunluğu yeni din değiştirenlerden oluşmaktadır.[^38][^39] Son yıllarda [İran'daki bazı Azerbaycanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri), kesinlikle yasak olan ve hapis cezasıyla sonuçlanabilmesine rağmen [Hristiyanlığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) geçmektedir.[^40][^41] #### Orta Asya'da 2009 yılı ulusal nüfus sayımına göre 39.172 etnik [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) [Hristiyandır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) (Toplam Kazak nüfusunun %0,38'ini oluşturmakta).[^42] 2015 yılında yapılan bir araştırmaya göre [Kırgızistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) Müslüman kökenli yaklaşık 19.000 Hristiyan yaşıyor, ancak bunların hepsi [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) vatandaşı değil.[^43] Diğer bilim insanları, Müslüman Kırgızların Hristiyanlığa geçen toplam sayısının 25.000 ile 50.000 arasında olduğunu tahmin etse de hükûmet bu rakamı tartışıyor. Müslüman Kırgızların Hristiyanlığa geçmelerinin kesin sayıları değişmektedir ancak bilim insanları arasında genel olarak 20.000 civarında bir tahmin kabul edilmektedir.[^44] 2015 yılında yapılan bir araştırma, çoğunluğu bir tür [Evanjelik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evanjelikalizm) veya [Protestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) topluluğuna mensup yaklaşık 10.000 Müslüman [Özbek'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) [Hristiyanlığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) geçtiğini tahmin ediyor.[^45] 2009 yılı ulusal nüfus sayımına göre [Kazakistan'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler)in 1.794'ü [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan)dır. [Rusya'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) [misyonerler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misyonerlik) aracılığıyla [Doğu Ortodoksluğuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) geçen bazı uzun süreli Özbek işçiler var.[^46] #### Irak'ta [Irak Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri)nin küçük bir azınlığı [Katoliktir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi),[^47][^48][^49] sayılarının yaklaşık 30.000 olduğu tahmin edilmektedir.[^50] Bunlar [Citadel Hristiyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Citadel_H%C4%B1ristiyanlar%C4%B1) ile karıştırılmamalıdır. Türkmen İncil Ortaklığı, [Yeni Ahit'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Ahit) Irak Türkmen lehçesine çevirdi ve 2021 yılında 2.000 kopyasını basıp dağıttı[^51] #### Türkiye'de [Türkiye'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) yaklaşık 10.000 kişilik bir [etnik Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [Protestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) Hristiyan topluluğu bulunmaktadır.[^52][^53] [Milliyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet_%28gazete%29) gazetesi 2003 yılında 35.000 Türk Müslümanın Hristiyanlığa geçtiğini iddia etmişti.[^54] 2015 yılında yapılan bir araştırmaya göre ülkedeki Hristiyanların yaklaşık 4.500'ü daha önce Müslümandı.[^55] Diğer kaynaklar, Hristiyanlığa geçen Türklerin (çoğu gizli ibadet edenlerdi) sayısının 4.000-6.000 arasında olduğunu veya bu sayılardan daha fazla olduğunu tahmin ediyor.[^56][^57] Türkiye'de yasal olarak korunan birçok önemli ve büyük Protestan kilisesi ve ibadethanesi olmasına rağmen, bunların çoğu [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul), [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir), [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) ve [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) olmak üzere 4 büyük şehirde bulunmaktadır. Önemli etnik Türk Hristiyanlar arasında Katolik Kilisesi'nin Türk din adamları Paul Mulla, [Antuan Ilgıt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antuan_Ilg%C4%B1t) ve [Julio Murat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Julio_Murat); gazeteci [Nazlı Tolga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nazl%C4%B1_Tolga);[^58][^59] opera sopranosu [Leyla Gencer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leyla_Gencer) ; bilim insanı ve ekonomist [Ziya Meral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_Meral); yazar ve aktivist [Rabia Kazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rabia_Kazan) [Tunç İlkin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tun%C3%A7_%C4%B0lkin) gibi isimler yer almaktadır[^60] ## Hristiyan Türk kiliseleri ![İstanbul Galata'daki Otosefal Türk Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezi olan Meryem Ana Kilisesi'nin girişi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b9/Smariatur.JPG) *İstanbul Galata'daki Otosefal Türk Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezi olan Meryem Ana Kilisesi'nin girişi (Cuemarin, CC-BY-SA-4.0)* [Otosefali Türk Ortodoks Patrikhanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ortodoks_Patrikhanesi) veya yaygın adıyla *Türk Ortodoks Kilisesi* [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) merkezli, Türkçe konuşan Doğu Ortodoks Hristiyanlarından gelen, tanınmayan [otosefal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otosefal) bir [Doğu Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) örgütüdür. 1922 yılında [patrik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrik) olan ve [Papa I. Eftim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Eftim) adını alan [Pavlos Karahisarithis](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Eftim) tarafından [Kayseri'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) kurulmuştur.[^61] 1922'de Türk yanlısı bir [Doğu Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoksluk) grubu olan [Anadolu Türk Ortodoks Genel Cemaati](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_T%C3%BCrk_Ortodoks_Genel_Cemaati) [Havza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havza%2C_Samsun) Ortodoks piskoposu ve bir dizi başka cemaatin desteğiyle kurulmuştur.[^62][^63][^64] 15 Eylül 1922'de Anadolu Türk Ortodoks Genel Cemaati'nin taraftarı olan [Pavlos Karahisarithis](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Eftim) tarafından [Kayseri'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) Anadolu Otosefal Ortodoks Patrikhanesi kuruldu.[^65] 6 Haziran 1924'te [Galata'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galata) [Meryem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meryem) *Ana* Kilisesi'nde yapılan bir konferansta, Türk Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezinin Kayseri'den [İstanbul'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) taşınmasına karar verildi. Aynı oturumda, Meryem Ana Kilisesi'nin Türk Ortodoks Kilisesi'nin yeni Patrikhanesi'nin merkezi olmasına da karar verildi.[^66] 1930'lardan 21. yüzyıla kadar [Türk Ortodoks Patrikhanesi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ortodoks_Patrikhanesi) [Besarabya'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besarabya) etnik olarak Türk kökenli, Rum Ortodoks [Gagauz azınlığıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar) bağlamak için bir dizi girişimde bulunuldu. Benzer bir proje, Türkiye Cumhurbaşkanı [Recep Tayyip Erdoğan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan) Ekim 2018'de [Moldova Cumhuriyeti'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova) ziyaret edip [Gagavuz Özerk Bölgesi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzya) gezmesiyle birlikte hayata geçirilmişti.[^67] ## Ayrıca bakınız - [Otosefal Türk Ortodoks Patrikhanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ortodoks_Patrikhanesi) - [Johannes Avetaranian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohannes_Avetaranyan), aslen Türkiye'de bir molla iken İslam'dan Hristiyanlığa geçmiştir. - [Türkopol](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkopol) - [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) [^1]: Lipka, Michael. The Gagauz: 'Christian Turks' between two worlds. TRT World, 22 Mayıs 2022. [^2]: The Gagauz Between Christianity and Turkishness. Georgia State University. [^3]: Gi︠u︡zelev, Vasil. The Proto-Bulgarians: Pre-history of Asparouhian Bulgaria text. 1979, s. 15, 33, 38. [^4]: Hyun Jin Kim. The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press, 2013, s. 58-59, 150-155, 168, 204, 243. [^5]: Waldman, Carl. Encyclopedia of European Peoples. Infobase Publishing, 2006, s. 108. [^6]: Waldman, Carl. Encyclopedia of European Peoples. Infobase Publishing, 2006, s. 108. [^7]: Winkler, Dietmar. Hidden Treasures And Intercultural Encounters: Studies On East Syriac Christianity In China And Central Asia. LIT Verlag Münster, 2009. [^8]: 景教艺术在西域之发现. [^9]: 唐代中围景教与景教本部教会的关系. [^10]: 景教在西域的传播. [^11]: 新闻_星岛环球网. [^12]: 7–11 世紀景教在陸上絲綢之路的傳播. [^13]: Stepanoff, Charles. Drums and virtual space in Khakas shamanism. Ocak 2013, s. 144-169. [^14]: Akiner, Shirin. Islamic Peoples Of The Soviet Union. Routledge, 1986, s. 100. [^15]: Lipka, Michael. The Gagauz: 'Christian Turks' between two worlds. TRT World, 22 Mayıs 2022. [^16]: Cole, Jeffrey. Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, 2011, s. 74. [^17]: Cole, Jeffrey. Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, 2011, s. 74. [^18]: Menz, Astrid. The Turkic speaking peoples. Prestel, 2006. [^19]: Searching for the Origin of Gagauzes: Inferences from Y-Chromosome Analysis. 2009. [^20]: The Gagauz Between Christianity and Turkishness. Georgia State University. [^21]: The Gagauz Between Christianity and Turkishness. Georgia State University. [^22]: The Gagauz Between Christianity and Turkishness. Georgia State University. [^23]: Akiner, Shirin. Islamic peoples of the Soviet Union: with an appendix on the non-Muslim Turkic peoples of the Soviet Union: an historical and statistical handbook. KPI, 1986, s. 431-432. [^24]: Danier R. Brower. Russia's Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700-1917. Indiana University Press, 2001, s. 271. [^25]: Yemelianova, Galina M.. Russia and Islam: A Historical Survey. Palgrave, 2002, s. 36-41. [^26]: Bennigsen, Alexandre. Muslims of the Soviet empire : a guide. Indiana University Press, 1986, s. 234. [^27]: Akiner, Shirin. Islamic Peoples Of The Soviet Union. Routledge, 1986, s. 100. [^28]: Stepanoff, Charles. Drums and virtual space in Khakas shamanism. Ocak 2013, s. 144-169. [^29]: : "Turkophone Greeks are called Karamanli Greeks or Karamanlides, and their language and literature is called Karamanli Turkish or Karamanlidika, but the scholarly literature has no equivalent terms for Turkophone Armenians." [^30]: Erol, Merih. Greek Orthodox Music in Ottoman Istanbul: Nation and Community in the Era of Reform. Indiana University Press, 2015, s. 6. [^31]: Yildirim, Onur. Diplomacy and Displacement: Reconsidering the Turco-Greek Exchange of Populations, 1922–1934. Routledge, 2007, s. 62. [^32]: : "Turkophone Greeks are called Karamanli Greeks or Karamanlides, and their language and literature is called Karamanli Turkish or Karamanlidika, but the scholarly literature has no equivalent terms for Turkophone Armenians." [^33]: Nagel Publishers. Turkey. Nagel, 1968, s. 615. [^34]: Daly, Michael. The Turkish legacy: an exhibition of books and manuscripts to mark the fiftieth anniversary of the death of the founder of the Turkish Republic, Mustafa Kemal Atatürk. 1988, s. 40. [^35]: Mackridge, Peter. Language and National Identity in Greece, 1766-1976. OUP Oxford, 2010, s. 64. [^36]: Sourdel, D.. V. MINORSKY, A History of Sharvan and Darband in the 10th–11th centuries, 1 vol. in-8°, 187 p. et 32 p. (texte arabe), Cambridge (Heffer and Sons), 1958. 1959, s. 326-327. [^37]: Istorii︠a︡ Vostoka : v shesti tomakh. Izdatelʹskai︠a︡ firma "Vostochnai︠a︡ lit-ra" RAN, 1995–2008. [^38]: 5,000 Azerbaijanis adopted Christianity. Day.az, 7 Temmuz 2007. [^39]: Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan. Tehran Radio, 19 Haziran 2011. [^40]: Three Iranian-Azeri Christians Arrested; Their Fate Unknown. [^41]: Malinowska, Theresa. The cost of religious conversion in Iran – Theresa Malinowska. 9 Mayıs 2009. [^42]: Итоги национальной переписи населения 2009 года. Kazakistan Cumhuriyeti İstatistik Ajansı. [^43]: Johnstone, Patrick. Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census. 2015, s. 1-19. [^44]: Akçalı, Pınar. Politics, Identity and Education in Central Asia: Post-Soviet Kyrgyzstan. Routledge, 2013. [^45]: Johnstone, Patrick. Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census. 2015, s. 1-19. [^46]: Kemper, Michael. Russia's Islam and Orthodoxy beyond the Institutions: Languages of Conversion, Competition and Convergence. Routledge, 2019. [^47]: al-Lami, Mina. Iraq: The minorities of Nineveh. BBC, 21 Temmuz 2014. [^48]: Shams, Alex. Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future. [^49]: www.fildisiajans.com.tr, Fildişi Ajans, Danışmanlık ve Yazılım. ORSAM-Center for Middle Eastern Studies. [^50]: Hann, Geoff. Iraq: The ancient sites and Iraqi Kurdistan. Bradt Travel Guides, 2015. [^51]: Turkmen Bible Partnership. [^52]: Carlos Madrigal Türkiye'deki Protestanların Sorunu - YouTube. [^53]: Christian Converts Live In Fear in Intolerant Turkey. Der Spiegel, 23 Nisan 2007. [^54]: Fearing a new holy empire: Just when Turks are worried about Christians, here comes the Pope. Maclean's, 4 Aralık 2006. [^55]: Johnstone, Patrick. Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census. 2015, s. 1-19. [^56]: report, MRG international. A Quest for Equality: Minorities in Turkey. Minority Rights Group International, 2007, s. 13. [^57]: White, Jenny. Muslim Nationalism and the New Turks: Updated Edition. Princeton University Press, 2014, s. 82. [^58]: Brezilya'ya yerleşen Nazlı Tolga, Çin'e taşınıyor. 6 Haziran 2015. [^59]: Spiker Nazli Tolga Din Mi Değiştirdi?. 3 Eylül 2013. [^60]: Gogniat Eidemiller, Maryann. Ilkin to share story of faith. 6 Nisan 2004. [^61]: The Political Role of the Turkish Orthodox Patriarchate (so-called). [^62]: The Political Role of the Turkish Orthodox Patriarchate (so-called). [^63]: Özdalga, Elisabeth. The Last Dragoman: Swedish Orientalist Johannes Kolmodin as Scholar, Activist, and Diplomat. I. B. Tauris, 7 Mart 2006, s. 152. [^64]: Luffin, Xavier. Baba Eftim et l'Église orthodoxe turque: De l'usage politique d'une institution religieuse. 2000, s. 73-95. [^65]: The Political Role of the Turkish Orthodox Patriarchate (so-called). [^66]: The Political Role of the Turkish Orthodox Patriarchate (so-called). [^67]: Abdullah Bozkurt. Turkish intel agency-linked bogus Orthodox church campaigns against ecumenical patriarch. NordicMonitor.com, 5 Şubat 2019.