# Hoca İshak Efendi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca_%C4%B0shak_Efendi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hoca İshak Efendi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hoca_%C4%B0shak_Efendi (CC-BY-SA-4.0) **Hoca İshak Efendi** (*Yanyavî İshak*, *İshak b. Abdullah*, *Başhoca*) (ö. 1836), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) mühendis, eğitimci. [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de modern bilimi kuran öncüler arasında kabul edilir. [Mühendishane-i Berr-i Hümayun](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChendishane-i_Berr%C3%AE-i_H%C3%BCm%C3%A2y%C3%BBn)'da önce riyaziye (matematik) hocası, 1830-1836 arasında "*başhoca*" (okul müdürü) oldu. [Matematik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik), [astronomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astronomi), [metalurji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Metalurji) ve [jeoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeoloji) alanlarında çalıştı. Yaptığı geniş ve hızlı çeviriler, [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) dönemi öncesi Osmanlı bilim ve eğitim hayatında önemli rol oynadı. [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de [diferansiyel ve integral hesap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalk%C3%BCl%C3%BCs)tan ilk kez bahseden kişidir.[^1] En önemli eseri dört ciltten oluşan "*Mecmua-i Ulum-Riyaziyye*" (Matematiksel Bilimler Seçkisi)'dir. Bu eserinde [cebirsel denklemler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebir), [düzlem geometrisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96klid_geometrisi), [analitik geometri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Analitik_geometri), [konikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konikler) ile [diferansiyel ve integral hesap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalk%C3%BCl%C3%BCs) konularından bahsetmiştir.[^2] Arapça terimlerden türettiği fen terimleri Türkiye'de uzun süre kullanılmıştır. ## Yaşamı 1774 yılında [Yanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yanya) vilayetinin [Arta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Narda) kasabasındaki Celalpaşa mahallesinde doğdu.[^3][^4] Sonradan Müslüman olmuş bir Yahudi'nin oğlu idi.[^5] Aile çevresinde [İbranice](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0branice) ve [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca) öğrendi. İleride Rumeli defterdarlığına kadar yükselen ve bu görevde iken ölen kardeşi Esad Efendi ile birlikte babalarının ölümünden sonra [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gitti. Hangi yıl İstanbul'a gittikleri ve ne tür bir eğitim gördüğü hakkında kaynaklarda bilgi bulunmaz. Ancak [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) öğrenimi gördüğü; Türkçe, Arapça ve Farsça öğrendiği düşünülür. Ardından, [Mühendishane-i Berr-i Hümayun](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChendishane-i_Berr%C3%AE-i_H%C3%BCm%C3%A2y%C3%BBn) kayıtlarına göre 1806-1815 yılları arasında bu okulda öğrenim gördü; üst sınıflarda kadro boşalmadığından okulun son iki yılını dokuz yılda bitirebildi.[^6] 1816 yılında Mühendishane-i Berr-i Hümayun'a riyaziye (matematik) hocası olarak atandı. Medine'deki kutsal binaların tamiriyle görevlendirilen Başhoca [Hüseyin Rıfkı Tamani](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_R%C4%B1fk%C4%B1_Tamani)'nin yardımcısı olarak Medine'ye gitti.[^7] Tamani'nin ölümü üzerine bu görevi Tamani yerine atanan bir mühendisin yardımcısı olarak tamamladıktan sonra İstanbul'a döndü. 1824'te [Yahya Naci Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahya_Naci_Efendi)'nin ölümü üzerine 1824-1828 arasında Bab-ı Ali Hümayun tercümanlığı yaptı. [Reisülküttap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C3%AEs%C3%BC%27l-k%C3%BCtt%C3%A2b) Pertev Efendi'nin rekabeti sonucu[^8] 1829 yılı sonlarında Bab-ı Ali Hümayun tercümanlığı görevinden azledilip [1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1828-1829_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)da yapılmakta olan kalelerin teftişi ile görevlendirildi. Ancak kısa süre sonra geri çağrıldı. Serasker Hüsrev Paşa'nın [II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'a yazdığı uzun bir raporda Seyyid Ali Paşa'nın yerine Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun'un başhocası olarak görevlendirilmesini önermesi sayesinde bu göreve atandı.[^9] Başhocalığı sırasında okulda müfredat programını yeniden düzenledi, bazı hocaları görevden uzaklaştırdı. O vakte kadar öğrencilerinin yerde oturup dizleri üzerinde not tuttukları okulu sandalye ve masalar ile donatıp [kara tahta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_tahta)lı sınıflar oluşturdu ve Batılı askerî okulların programına benzer bir program uyguladı. Hoca İshak, eğitim çalışmalarının yanında, fen eğitimi için gereken birçok kitabı da yazdı ya da çevirdi; o zamana kadar mühendishanede eksikliği giderilemeyen Fransızca ders kitaplarının tercümeleri onun sayesinde tamamlandı.[^10] En önemli eseri "*Mecmua-i Ulum-Riyaziyye*" (Matematiksel Bilimler Seçkisi) adını taşır. Osmanlı bilim literatüründe; matematik, fizik, kimya, astronomi, biyoloji, botanik, zooloji ve mineraloji gibi birçok doğa ve matematik bilimlerinin basılan Türkçe metinlerini bir arada sunan ilk kitaptır. Her bir cildin Mühendishane Matbaası'nda basımı tamamlandıkça [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi) ile duyurulmuş; [II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'un takdir ve övgüsü ile karşılanmıştır.[^11] Ansiklopedik nitelikteki bu eserin, yaklaşık 45-50 yıl önce yayınlanmış olan Fransızca kaynaklardan derlendiği anlaşılmaktadır. Hoca İshak, Mecmua-i Ulûm-ı Riyaziye'nin ardından 1826-1834 arasında birbiri ardına toplam 13 ciltlik on ayrı bilimsel kitap çevirerek Türkiye'de medrese eğitiminden modern bilime geçişte önemli bir rol oynadı. Basılmış kitaplarının tamamı kendinden sonra da Mühendishâne-i Berrî-i Hûmâyun'da ders kitabı olarak okutuldu.[^12] Hoca İshak, bir yandan da Batı dünyasında yeni keşfedien kimyasal ürünlere Türkçe karşılıklar türetme çabasına girişti. Arapçadan türettiği kelimler, Arapçada bilimsel karşılığı bulunmayan özgün terimlerdi.[^13] 1834'te başhocalık ünvanı kendisinde kalsa da Mühendishane'nin başından alınarak yine kutsal binaların tamiri için Medine'ye gönderildi ve dönüş yolculuğu sırasında [İskenderiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderiye)'de öldü ve orada defnedildi. Mühendishane-i Berr-i Hümayun öğrencileri ve hocaları okulun üst kısmındaki mezarlığa (Hasköy Mezarlığı) onun ansına bir taş dikmişlerdir.[^14] Mezartaşı günümüzde kaybolmuştur.[^15] ## Bazı eserleri - Rekzi ve Nasbu'l-Hıyam - Tuhfetü'l-Ümerâ fi Hıfz-ı Kıla (1828) - Methal fi'I Coğrafya (1831) - Usul üs-siyağa (1831) - Mecmua-i Ulûm-ı Riyâziye (1831-1834, İstanbul) - Usûl-i İstîhkâmât (1834) - Aksu'l Merâyâ fi Ahzi'z-Zevâyâ [^1]: Elektrik Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi. TMMOB EMO İstanbul Şubesi Saygı Buluşması - Mithat İdemen. [^2]: Elektrik Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi. TMMOB EMO İstanbul Şubesi Saygı Buluşması - Mithat İdemen. [^3]: Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Sultanzade İshak Bey ve Başhoca İshak Efendi aynı kişi midirler?. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt 6, Sayı 1-2. [^4]: Bazı tarihçiler Başhoca İshak Efendi'nin 1774 yılında Yanya'da doğmadığını; 1748 yılında bir kapıcıbaşının oğlu olarak doğan ve "Safiyesultanzâde" olarak bilinen İshak Bey ile aynı kişi olduğu öne sürmüştür. [^5]: Fuat Köprülü ve Bursalı Mehmed Tahir onun Yahudi kökten geldiğine itiraz edip Türk olduğunu iddia etmiştir. Kimi kaynaklarda Karlovalı bir Müslüman olduğu belirtilir. [^6]: İhsanoğlu, Ekmeleddin. İSHAK EFENDİ, Başhoca. İslam Ansiklopedisi, cilt 22, Yıl 2000, sayfa 529-530. [^7]: İhsanoğlu, Ekmeleddin. İSHAK EFENDİ, Başhoca. İslam Ansiklopedisi, cilt 22, Yıl 2000, sayfa 529-530. [^8]: Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Sultanzade İshak Bey ve Başhoca İshak Efendi aynı kişi midirler?. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt 6, Sayı 1-2. [^9]: Çuluk, Sinan. 19. yüzyıl başında mühendishane atılımı. Tarihdergi.com, Aralık 2019. [^10]: Çuluk, Sinan. 19. yüzyıl başında mühendishane atılımı. Tarihdergi.com, Aralık 2019. [^11]: Çuluk, Sinan. 19. yüzyıl başında mühendishane atılımı. Tarihdergi.com, Aralık 2019. [^12]: İhsanoğlu, Ekmeleddin. İSHAK EFENDİ, Başhoca. İslam Ansiklopedisi, cilt 22, Yıl 2000, sayfa 529-530. [^13]: Çuluk, Sinan. 19. yüzyıl başında mühendishane atılımı. Tarihdergi.com, Aralık 2019. [^14]: Yüksek Mühendis Okulu, Kartekin ve Uluçay, İTÜ Makina Fakültesi [^15]: Çuluk, Sinan. 19. yüzyıl başında mühendishane atılımı. Tarihdergi.com, Aralık 2019.