# Hive Hanlığı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Hive Hanlığı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/%D0%A5%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.png/1280px-%D0%A5%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.png)
* (Adaykz, CC-BY-SA-3.0)*

- **Kendi dilindeki adı:** Xiva Xonligi
- **Tam adı:** Harezm Hanlığı
- **Yaygın adı:** Hive Hanlığı
- **Statü:** Rusya himayesi (1873-1917)
- **Yönetim biçimi:** Monarşi
- **Kuruluş yılı:** 1512
- **Yıkılış yılı:** 1920
- **Öncel:** Timur İmparatorluğu
- **Ardıl:** Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti
- **Başkent:** Köhne Ürgenç (1511—1598); Hive (1599—1920)
- **Yaygın diller:** Çağatayca, Farsça, Türkmence
- **Din:** İslam
- **Yönetici:** I. İlbars; II. Muhammed Rahim Han; Seyid Abdullah
- **Yönetici yılları:** 1515-1525; 1865-1910; 1918-1920
- **Yönetici unvanı:** Han
- **İstatistik yılı:** 1911; 1826
- **Yüzölçümü:** 862.511

**Hiva Hanlığı** ([Özbek Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e): *Xiva xonligi*, [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence): Hywa hanlygy) günümüz [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan), [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) ve [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) sınırları içinde kalan bir alanda, 1512-1920 yılları arasında varlığını sürdürmüş olan [Özbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler)-[Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) devleti. [Buhara Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ([Buhara Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Emirli%C4%9Fi)) ve [Hokand Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile birlikte "Özbek üç hanlığı" olarak anılmıştır.

## Tarihçe

### Şeybani Hanedanı (1512 - 1806)

Hanlık, 1506 yılı sonrasında [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) idaresine geçmiş olan [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm) bölgesinde [Şibanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eibano%C4%9Fullar%C4%B1)'ndan ([Şeybânîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyb%C3%A2n%C3%AEler)) Yadigar Han soyundan [İl Bars](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0l_Bars) yönetiminde verilen kurtuluş savaşı sonucunda kurulmuştur. Başlangıçta hanlık merkezi günümüz [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'ında [Harezm Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Vilayeti)'nin başkenti [Ürgenç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crgen%C3%A7) şehri olmuştur.[^1]

Hanlıkta 1557-1558 yılları arasında Hive başkent olmuş daha sonra yine Ürgenç başkent yapılmıştır. 1603 yılında [Arap Mehmed Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Mehmed_Han) (1603-1622) hanlığın merkezini kuraklaşan [Ürgenç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crgen%C3%A7)'ten [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive)'ye taşımış ve devlet genel olarak başşehrinin adı ile anılmaya başlanmıştır.[^2][^3]

1576 yılında [Ceyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhun) (Amuderya) Nehrinin yatak değiştirip [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)ne akması sonucu ortaya çıkan kuraklık ve [Kalmuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuk_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) istilası ile kötüleşen ekonomik durum sonucunda hanlıkta hakimiyet bir süre için [Özbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) kabile reislerine geçmiştir.[^4]

16. yüzyılda hanlık Harezm bölgesi dışında Kuzey [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan) ve [Karakum Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakum_%C3%87%C3%B6l%C3%BC)'ndeki Türkmen kabilelerinin yaşadıkları bölgeleri de sınırları içine katmıştır. 17. yüzyıl başlarında merkezi yönetimin otoritesinin zayıflaması hanlığı bağımsız beyliklerden oluşan bir yapıya dönüştürmüş ve bu dönemde özellikle kuzeydeki sulanabilir tarım arazileri terk edilmiş, şehir kültürü ortadan kalkmaya yüz tutmuştur. Bu dönemdeki ekonomik zayıflık sonucu olarak hanlığın kendi parası olmamış ve 18. yüzyıl sonlarına dek [Buhara Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) paraları kullanılmıştır.

1717 yılında [I. Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro) döneminde, Aleksandr Bekoviç-Çerkasski[^5] komutasındaki [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ordularını yenilgiye uğratan hanlık savaşın da olumsuz etkileri ile bir karmaşa dönemine girmiştir. 1740 yılında [İranlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ranl%C4%B1lar) [Nadir Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nadir_%C5%9Eah) tarafından işgal edilen Hive Hanlığı onun 1747 yılında ölümüne kadar İran'a bağlı kalmıştır.[^6]

1747 yılında Nadir Şah'ın ölümü sonrası iktidar paylaşımı için yapılan iç savaşlar ile geçen 20 yılın ardından hanlık [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) kökenli Yadigaroğulları sülalesine (Yomudlar) geçmiştir. 1770 yılında [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) kökenli [Kungratlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kungratlar)'dan [Muhammed Emin İnak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_Emin_%C4%B0nak) (1770 -1791), Yadigaroğulları'nın hanlığına son verip kendi hanedanını kurmuştur. Muhammed Emin İnak ile başlayan Kungrat hanedanı döneminde merkezi yönetim güçlenmiş, ekonomi düzelmiş, 19.yüzyıl başlarında Muhammed Rahim Han döneminde devlet kendi parasını çıkarabilmiştir.

### İnak Hanedanı (1806 - 1920)

1806'de [Karakalpak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpaklar) ailesinin [V. Ebu'l Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Ebu%27l_Gazi)'nin ölümüyle Hive Hanlığında [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)'ın soyu tükenmiş ve yerine İnak hanedanı geçmiştir. Muhammed Rahim Han (1806-1825) döneminde Ruslarla dostça ilişkiler kurmuştur. İlerleyen yıllarda [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), ticaret kervanlarına Hiveliler tarafından saldırılar yapıldığını öne sürerek birçok kez Hive Hanlığı'na saldırmıştır.

Türkmen ve Kazak kökenliler arasındaki sürekli iktidar savaşları ve genişleyen Rus İmparatorluğu'nun saldırıları sonucu zayıflayan hanlık, 1873 sonbaharında Rus [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) genel valisi [Konstantin Petroviç Kaufmann](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantin_Petrovi%C3%A7_Kaufmann) komutasında birkaç koldan başlayan Rus saldırılarına karşı koyamamış, 29 Mayıs 1873 tarihinde Hive düşerek hanlığın toprakları Ruslar tarafından işgal edilmiştir. 12 Ağustos 1873 tarihinde yapılan ve [II. Seyid Muhammed Rahim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Seyid_Muhammed_Rahim_Han)'ın (1864 - 1910) imzaladığı antlaşmayla hanlık Rus himayesini kabul etmiştir.

Sonraki dönemde II. Seyid Muhammed Rahim Han, oğlu [İsfendiyar Töre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sfendiyar_T%C3%B6re) (1910-1918) ve sonra da erkek kardeş Abdullah (1918-1920) hanlık yapmışlardır.

Son han olan Abdullah, 2 Nisan 1920 tarihinde kendi isteği ile görevden çekilmiş ve kısa süre sonra [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'da ölmüştür. Bazı kaynaklar Abdullah Han'ın uzun süre aç bırakılarak öldürüldüğünü belirtir.[^7]

Yadigaroğulları'ndan Cüneyt Han'ın kısa yönetimi dönemi ([Sovyet Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonrası - 1918) haricinde tamamen Rus hakimiyetine giren hanlık 17 Nisan 1920'de [Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nin (1920-1924) kurulması ile ortadan kalkmıştır.

## Yönetim

Toplam 27 hanın başa geçtiği Hive Hanlığı'nda devlet, çifte hükümdarlık, dört [bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bey) ve dört [vezir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vezir) ([mihter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihter), [kuş beyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9F_beyi), [mahrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahrem) ve [dîvân beyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n_beyi)) yöntemi ile yönetilmiştir.[^8]

Hanlık dönemi mimari eserlerin bazıları günümüze değin ayakta kalabilmiştir.

## Kültür ve Sanat

Bu devletin hükümdarlardan [Ebu'l-Gazi Bahadır Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Gazi_Bahad%C4%B1r_Han) (1643-1665) aynı zamanda bir tarihçi olup [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) tarihine dair [Şecere-i Terakkime](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eecere-i_Terakkime) ve [Şecere-i Türki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eecere-i_T%C3%BCrki) adlı iki [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) kitap yazmıştır. İlk eser Türkmenlerin kökenleri, İkinci eser hükümdarlık dönemindeki tarihi olaylar hakkındadır. Bu eserler 18. yüzyılda bazı [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) dillerine de çevrilmiştir.[^9]

[^1]: Türk Ansiklopedisi, M.E.B. Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, 32.C., Ankara 1983, Sf. 290
[^2]: Türk Ansiklopedisi, M.E.B. Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, 32.C., Ankara 1983, Sf. 290
[^3]: Türk Tarihi. <http://www.dallog.net/hanliklar/hive.htm>
[^4]: Türk Tarihi. <http://www.dallog.net/hanliklar/hive.htm>
[^5]: Aleksandr Bekoviç-Çerkasski, Rusya İmparatorluğu ordusunda hizmet etmiş Müslüman Kabardin kökenli derebeyi. Hristiyan olmadan önceki adı Devlet Kizden Murza'dır (ölümü:1717).
[^6]: Hronos.ru (Rusça). <http://www.hronos.km.ru/land/hivihan.html>
[^7]: Türk Tarihi. <http://www.dallog.net/hanliklar/hive.htm>
[^8]: Türk Tarihi. <http://www.dallog.net/hanliklar/hive.htm>
[^9]: Türkmenlerin Tarihine Ait Bazı Kaynaklar - Dr. Orazpolat Eke BAHARLI. <http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/turkkong4-4/tk4-4-10-baharli.htm>
