# Hazarca > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarca > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hazarca, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hazarca (CC-BY-SA-4.0) - **Dilin adı:** Hazarca - **Ülkeler (ülke):** Hazar Kağanlığı - **Bölge:** Doğu Avrupa, Orta Asya - **Etnisite:** Hazarlar - **Konuşanlar:** Ölü dil - **Dönem:** 7. yüzyıl - 13. yüzyıl - **Aile rengi:** Altay - **Aile:** Türk dilleri; Ogur grubu? - **Alfabe:** Eski Türk alfabesi, İbrani alfabesi - **İso:** zkz **Hazarca**, [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)da, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)lı yarı göçebe Türk boyu olan [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar)ın konuştuğu dildir. Hazarca, tarihî [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biri olmasına karşın Türkî dillerin hangi koluna ait olduğu tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar Hazarcanın [İran dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) veya [Kafkas dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_dilleri)yle yakın ilişkisi olduğunu varsayarlar. ## Tarih ![Hazarların yaşamış olduğu bölgeler (650-850)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Hazarlar.jpg/1280px-Hazarlar.jpg) *Hazarların yaşamış olduğu bölgeler (650-850) (Chasaren.jpg : Original uploader was Frode Inge Helland derivative work: Alkd ( talk ), CC-BY-SA-3.0)* Hazarların yönettiği bölgelerin İrani, Ural, Slav ve Kuzey Kafkasya halklarını barındırması devletin çok uluslu ve çok dilli olmuş olduğunu göstermektedir. Antropolojik çalışmalara göre yönetici sınıfın İç Asyalı olduğu ve Mongoloid olarak tabir edilen özelliklere sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Bu devletin yöneticilerinin en azından bir Türkçe veya Asya kökenli dili konuşmuş olduklarına çok büyük bir kanıt oluşturmaktadır. ### Arap kaynaklar 10. yüzyılda yaşamış Arap yazar [İstahri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stahr%C3%AE) Hazarların Türkler ve Farslar tarafından konuşulan dillerden farklı bir dil konuştuğunu not etmiş ancak dilin [Ön Bulgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) ile olan yakınlığına değinmiştir. Aynı zamanda yazar [Derbent, Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derbent%2C_Da%C4%9F%C4%B1stan)'da Hazarca ile birlikte dağlarda yaşayan diğer halkların dillerinin de yaygın olduğundan bahsetmiştir. [El-Mesûdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mes%C3%BBd%C3%AE) ise Hazarların Türk olduklarını ve Türk dillerinde *Sabir* Farsçada ise *Xazar* denildiklerini yazmıştır. [Biruni](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%AEr%C3%BBn%C3%AE) Volga Bulgarları ve Sabirler hakkındaki bir yazısında bu toplumların dillerinin Türkçe ile Hazarcanın bir karışımı olduğunu not etmiştir. ![Hazar alfabesiyle yazılmış ve günümüze ulaşmış tek cümle:, HWQWRWM = Hukurim = "OKUDUM"](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c5/Signature_Kiev_letter.gif) *Hazar alfabesiyle yazılmış ve günümüze ulaşmış tek cümle:, HWQWRWM = Hukurim = "OKUDUM" (public-domain)* ### Hazarca kaynaklar Hazarlardan günümüze kadar kalan iki belge vardır ve bunlar [İbranice](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0branice) yazılmıştır. Bunlardan biri, Hazar kağanı *Yusuf* tarafından, 960 yıllarında Emevilerin Kurtuba emiri [III. Abdurrahman](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Abdurrahman)'ın hizmetinde çalışan devlet adamına yazılan mektup ve diğeri de, yine aynı hakan zamanında ismi belirsiz bir Musevi Hazar tarafından yazılan mektubun [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da bulunan parçalarıdır. #### Cambridge Belgesi Hazarcanın eldeki en belirgin örneği 1912 yılında bilim dünyasına tanıtılan ve *Cambridge Belgesi* (ya da daha önceki adıyla: *Schlechter Mektubu*) olarak bilinen mektubun kenarına [Göktürk Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1)nin Hazar versiyonuyla yazılmış tek kelimelik cümledir. İbranice mektubun sol alt köşesine yazılmış olan bu runik yazının sağdan sola [transliterasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transliterasyon)u HWQWRWM olup [transkripsiyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkripsiyon)u *hukurim* anlamı da "ben onu okudum" demektir. Bu tek kelimelik cümle dışında Hazarca hakkında elde kabile, kale, [12 Hayvanlı Takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/12_hayvanl%C4%B1_takvim)in ay adları kalmıştır. Bunların dışında Hazar şahıs adları da tespit edilmiştir.[^1] ## Sınıflandırma İstihari'nin bahsettiği üzere [Şaz Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi) grubuna ait diller konuşmuş [Dokuz Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dokuz_O%C4%9Fuzlar), [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar), [Kimekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimekler), [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) ve [Karluklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluklar) gibi halkların o dönemde kullandıkları dilin tek bir dil olarak sınıflandırılmış olması ve hepsinin birbirlerini anlayabiliyor oluşu göz önüne alındığında Hazar dilinin eğer [Lir Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) grubuna ait bir dilse bile diğer Türki dillerinden çok daha farklı bir dil olduğunu göstermektedir. Hazarların diliyle yazılmış kapsamlı bir eser, günümüze kadar ulaşamadığı için Hazarların konuştuğu dil hakkında kesin bir bilgi yoktur. [Barthold](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wilhelm_Barthold) ve [Minorsky](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Minorski) gibi Rus araştırmacılar, Hazarcanın [İdil Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti)nın diline benzediğini, bugün [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a)'nın da, [Bulgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarca) ve Hazarcaya benzediğini ve sonuç olarak, Hazarcanın [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin ayrı bir kolu olan Çuvaşçaya çok yakın olduğunu ifade etmektedirler.[^2][^3] Hazarcanın, eski Türk dili ve [Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca)nın etkisinde kalmış [Bolgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) gibi [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Oğur öbeğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) bağlı bir dil olduğu görüşünde birleşen araştırmacılar da vardır. Ayrıca; [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar), [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) ve Kafkasyalılar da bu dilden arta kalan birtakım sözcükleri de dillerinde kullanmaktadırlar.[^4] Hazarca, değişik dönemlerde [Kiril](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi), [İbrani](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brani_alfabesi), [Latin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri), [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_alfabesi), [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri) ve [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_alfabesi) alfabeleriyle yazılmıştır. ## Ayrıca bakınız - [Hazar Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) - [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar) ## Konuyla ilgili yayınlar - Erdal, Marcel (1999). "The Khazar Language". In: Golden *et al.*, 1999:75-107. - Erdal, Marcel (2007). "The Khazar Language." *The World of the Khazars: New Perspectives*. Brill, 2007. pp. 75–107. - [Golb, Norman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norman_Golb) & [Omeljan Pritsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Omeljan_Pritsak) (1982). *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press. - Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.) (1998). *The Turkic languages*. London: Routledge. - Johanson, Lars (1998). "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 81–125.[http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html](http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html) - Johanson, Lars (1998). "Turkic languages." In: *Encyclopaedia Britannica*. CD 98. Encyclopaedia Britannica Online.[http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages](http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages) - Johanson, Lars (2000). "Linguistic convergence in the Volga area." In: Gilbers, Dicky & Nerbonne, John & Jos Schaeken (ed.). *Languages in contact*. Amsterdam & Atlanta: Rodopi. (Studies in Slavic and General linguistics 28.), pp. 165–178.[http://www3.germanistik.uni-halle.de/antos/dgfs98/abstracts/johanson.htm](http://www3.germanistik.uni-halle.de/antos/dgfs98/abstracts/johanson.htm) ## Dış bağlantılar - [khazaria.com](http://www.khazaria.com/) [^1]: Pınar Özdemir, Hazar Türkçesi ve Hazar Türkçesi Leksikoloji Tespiti Denemesi, Karadeniz Araştırmaları, Kış 2013, Sayı: 36, s. 189-206. [^2]: Şerif Baştav (1987). "Hazar Kağanlığı Tarihi", Tarihte Türk Devletleri I, Ankara Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, Ankara, sf. 169-178 [^3]: Zeki Velidi Togan (1970) "Hazarlar md." İslam Ansiklopedisi, Cilt V, İstanbul, sf. 408 [^4]: Tarihteki Türk Devletleri, Haz: Doç Dr. Anıl Çeçen, Milliyet Yayınları