Hasan Rıza (ressam)

Hasan Rıza (Şehit olarak anılır. d. 1858, Üsküdar - İstanbul; ö. 26 Mart 1913, Edirne),^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.} Türk ressam.

Türk resminin asker ressamlar kuşağındandır. Genellikle savaş konulu kompozisyonlar ve portreler çalışmıştır. Balkan Savaşları'ndan sonra Edirne'nin işgali sırasında atölyesindeki resimleri kurtarmaya çalışırken Bulgar askerleri tarafından öldürülmesi nedeniyle "Şehit" olarak anılır.

Yaşamı

1858 yılında İstanbul'un Üsküdar semtinde Ağahamamında'da doğdu. Babası Miralay Şakir Bey, annesi Nefise Hanım'dır.^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.}

Resme küçük yaşta başladı; Bahriye Mektebi'ndeki eğitimi sırasında okul arkadaşları arasında Ressam Hasan Rıza Üsküdar olarak tanındı.^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.} Okulun idadi kısmını bitirip Harp Okulu'na geçtiği 1881 senesinde 93 Harbi'ne gönüllü olarak katıldı. Savaş sırasında İtalyan bir ressamının korumalığına verilen Hasan Rıza, bu ressamdan etkilendi ve onun çalışmalarını yakından izledi.

Savaş bittikten sonra Bahriye Mektebi'ndeki eğitimine geri döndü. Okulun son sınıfında iken Sultan Abdülhamid'in yatının kamaralarında bulunan resimleri onarmak ve bozulan süslemeleri yenilemekle görevlendirilir. Hasan Rıza'ya bu görevdeki başarısından ötürü mezun olmadan "subay" rütbesi verildi.^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.} Ancak o, ressamlığı tercih etti ve rütbesini bırakarak resim çalışmak üzere İtalya'ya gitti.

On yıl Roma, Floransa, Napoli atölyelerinde çalışarak sanat anlayışını geliştirdikten sonra Mısır'a geçerek iki yıl Mısır sanatı üzerine çalıştı. On iki yıldan sonra Türkiye'ye döndüğünde kendisine rütbesi geri verilmek istendiyse de kabul etmedi; Edirne Karaağaç'ta bir atölye kurup çalışmalarına atölyesinde devam etti.^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.} Ünlü kişilerin portrelerini ve tarihi olayları, özellikle Osmanlı tarihindeki önemli olay ve savaşların betimleyen tablolar yaptı. Fatih Sultan Mehmet'in Topkapı'dan İstanbul'a girişini betimleyen tabloda kendisini Fatih'in bindiği kıratın hemen yanında, elinde tüfek olan yeniçeri muhafızı olarak resmetti.^{[2]Kokal, Ömer. Fatih’in Yanındaki Ressam, Hasan Rıza. Mimarizm.com, 29 Mart 2016.}

Edirne'de çeşitli okullarda öğretmenlik yaptı, Riyaziyeci Mehmet Nadir Bey'in kurucusu olduğu Numune-i Terakki Mektebi'nin Edirne şubesini kurdu ve yönetti. Edirne Vilayet Matbaası Müdürü Şevket Bey'in yapımında etkin rol aldığı^{[3]Başbakanlık Osmanlı Arşivleri DH.SAİD 55.39 s:75 - 76 ve DH.SAİD 80.174} Edirne Vilayeti Sanayi Okuluna (Edirne Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi) 1908 yılında müdür oldu. Okul, Balkan Savaşı sırasında hastaneye dönüştürüldü.^{[1]Ünver, Süheyl. Şehit Ressam Hasan Rıza ve Resimleri. Trakya Üniversitesi Yayınları No 165, Ekim 2015.} Hasan Rıza, hastanenin müdürlüğünü üstlendi. Edirne Lisesi'ndeki öğretmenliği sırasında Dimetokalı ressam Hayri Çizel'in de hocası olmuştur.^{[4]Köksal, Ahmet, Hayri Çizel, Yapı ve Kredi Yayınları 1995 İstanbul}

Bulgar ordusunun şehre girdiği 26 Mart 1913 günü atölyesindeki resimleri kurtarmak üzere Karaağaç'a doğru gittiği sırada Bulgar askerleri tarafından öldürüldü. Aynı yerde şehit edilen 62 kadar askerle birlikte defnedilmiştir.

Eserleri

Hasan Rıza Bey'in atölyesindeki resimlerin bir kısmı parçalanıp yağmalanmış, bir kısmına el konarak Sofya'ya götürülmüştür. Öğrencilerinden Sami Yetik ve Mehmet Ali Laga, esir alınmalarına rağmen hocalarının eserlerine sahip çıkmaya çalışmışlardı. Edirne Müşiriyet Dairesi'nde asılı duran "Fatih’in Edirne’den Toplarla İstanbul'a Hareketi" tablosunu Mehmet Ali Laga düşman eline geçmesin diye kasnağından çıkararak esareti süresince vücuduna sararak saklamıştı. Bu eser, Sabancı Müzesi Koleksiyonu'ndadır.^{[5]Gerçek ressamı bulundu. Hurriyet gazetesi 6 Temmuz 2011.}

Günümüze ulaşan tablolarından bazıları şunlardır: İstanbul Askeri Müze'deki Viyana Kuşatması ve Belgrad Meydan Muharebesi tabloları, İstanbul Deniz Müzesi'ndeki "‘İstanbul’un Kuşatılması için Fatih'in Gemilerin Karadan Denize İndirilmesine Nezareti ve Fatih'in Ordusuyla Edirne'den İstanbul'a Yürüyüşü tabloları, Ankara Orduevi'ndeki Eğri Kuşatması ve Mohaç Meydan Muharebesi tabloları.

Hasan Rıza Bey'in eserlerinin küçük bir kısmı halen Edirne Belediyesi'ndedir. Edirne Belediye Binasındaki tabloları şunlardır:^{[6]Şehit Ressam Hasan Rıza. Edirne Belediyesi web sitesi.} Fatih'in Gemilerini Karadan Yürütmesi (1896), Havuz Başında Gergef İşleyen Kadınları (1901), Karlı Havada Geyikler (1901), Kuzular (1901), Osmanlıların Rumeli'ye Geçiş (1903), Fırtınalı Havada Yelkenli (1903).

Müdürlük yaptığı Edirne Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nin duvarlarında Hasan Rıza'nın elinden çıkma iki eser bulunmaktadır.^{[7]Hasan Rıza'nın 100 yıllık eserleri. Hudut gazetesi, 9 Aralık 2015.}

Birkaç eseri ise Viyana Müzesi’nde ortaya çıkmıştır.

Ölümünden sonra

Hasan Rıza Bey'in adını yaşatmak üzere Edirne Güzel Sanatlar Lisesi'nin adı, 2015'te Edirne Şehit Ressam Hasan Rıza Güzel Sanatlar Lisesi” olarak değiştirilmiştir.^{[8]Edirne Güzel sanatlar Lisesi'in Adı, Düzenlenen Tören ile "^dirne Şehit Ressam Hasan Rıza Güzel Sanatlar Lisesi" olarak değiştirildi.. Edirne Millî Eğitim Müdürlüğü web sitesi, 17 Aralık 2015.}

Hasan Rıza'nın ölümünün 104'üncü yılında Karaağaç Yolu, Lozan Caddesi'ne Edirne Belediyesi tarafından yaptırılan bir heykeli dikilmiştir.^{[9]Edirne'ye şehit ressam Hasan Rıza heykeli. Hürriyet gazetesi, 22 Mart 2017.}