# Hasan Fehmi Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_Fehmi_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hasan Fehmi Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hasan_Fehmi_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/05/Hasan_Fehmi_Pa%C5%9Fa.JPG) * (public-domain)* - **Makam:** Şûrâ-yı Devlet Reisi; Divan-ı Ali-i Muhâsebât Reisi; Adliye Nazırı; Umûr-ı Nâfia Nazırı; Hazîne-i Hâssa Nazırı; Meclis-i Mebûsan Başkanı; Meclis-i Mebûsan; 1. ve 2. Dönem Mebusu - **Dönembaşı:** 28 Kasım 1908; 29 Ekim 1907; 2 Ekim 1897; 1908; 1883; Eylül 1879; Ocak 1879; 1 Kasım 1877; 19 Mart 1877 - **Dönemsonu:** 13 Nisan 1909; 2 Ağustos 1908; 25 Mart 1902; 1909; 1885; Nisan 1884; Temmuz 1879; 14 Şubat 1878; 14 Şubat 1878 - **Hükümdar:** II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid; II. Abdülhamid - **Öncegelen:** Mehmed Tevfik Bey; Kürt Said Paşa; Hüseyin Tevfik Paşa; Abdurrahman Nureddin Paşa; Ahmed Cevdet Paşa; Sava Paşa; Hafiz Said Efendi; Ahmed Vefik Paşa - **Sonragelen:** Mustafa Zihni Paşa; Turhan Paşa; Mehmed Hilmi Efendi; Manyasizade Refik Bey; Server Paşa; Köse Mehmed Raif Paşa; Ali Rıza Mümtaz Paşa; Ahmed Rıza Bey (1908) - **Seçim bölgesi:** 1878 (1) – İstanbul; 1878 (2) – İstanbul - **Doğum adı:** Hasan Fehmi - **Doğum tarihi:** 1836 - **Doğum yeri:** Maradit, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm tarihi:** 1910 - **Ölüm yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu **Hasan Fehmi Paşa** (1836, [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) – 1910, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devlet adamı ve avukattır. [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı olan Paşa, [Tercüme Odası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCme_Odas%C4%B1)'nda yetişmiş; gazetecilik ve hukuk hocalığı yapmış, [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) başkanlığı, Nafia ve Adliye nazırlıkları ile Aydın, Selanik ve Halep valiliklerinde bulunmuş ve iki dönem [Şûrâ-yı Devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C3%BBr%C3%A2-y%C4%B1_Devlet) reisliği yapmıştır. ## Hayatı [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)[^1] asıllı bir aileden gelen Hasan Fehmi Paşa 1836 yılında [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) yakınlarındaki [Maradit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muratl%C4%B1%2C_Bor%C3%A7ka) kasabasında doğdu.[^2] Babası Hacıoğlu Şerif Molla'dır.[^3] Hasan Fehmi Paşa [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a geldikten sonra 1858 yılında dönemin birçok devlet adamı gibi [Babıali](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li) [Tercüme odası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCme_Odas%C4%B1)na girdi ve öğrenimi orada tamamladı.[^4] [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi) ve [Ceride-i Havadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cer%C3%AEde-i_Hav%C3%A2dis) gazetelerinde yazarlık yaptı. [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilanı üzerine [1877 Mart-Haziran Osmanlı Meclis-i Mebusanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan_1._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi)'nda [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) milletvekili olarak görev yaptı. [1877-1878 Osmanlı Meclis-i Mebusanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan_2._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi)'na meclis başkanı seçildi. [Mekteb-i Hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Hukuk_Fak%C3%BCltesi)'ta devletler hukuku dersleri verdi.[^5] ![Adliye Nazırı Hasan Fehmi Paşa, Şehbal Mecmuası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/Adliye_Naz%C4%B1r%C4%B1_Hasan_Fehmi_Pa%C5%9Fa.jpg) *Adliye Nazırı Hasan Fehmi Paşa, Şehbal Mecmuası (public-domain)* 1880 yılında [Nafia Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti), 1884 yılında [Adliye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adliye_Nez%C3%A2reti) oldu. 1892'de [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n_Vilayeti), 1895'te [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik_Vilayeti) ve [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep_Vilayeti) valiliklerinde bulundu. [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra) ve [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma) gibi şehirlerde çeşitli diplomatik görevlerde bulundu. *Telhis-i Hukuk-u Düvel* adı altında devletler hukuku konulu bir kitap yazdı.[^6] 29 Ekim 1907-2 Ağustos 1908 tarihleri arasında Şura-yı Devlet başkanı oldu. 3 ay bir aradan sonra 28 Kasım 1908-13 Nisan 1909 tarihleri arasında tekrar aynı göreve atandı. II. Meşrutiyet'in ilanı ile 1908 yılında [Meclis-i Âyân](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_%C3%82yan) azalığına getirildi. Hasan Fehmi Paşa 1910 yılında İstanbul'da öldü. [Aksaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksaray%2C_Fatih) semtindeki [Kemalpaşa Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Pa%C5%9Fa_Camii) yanında eşi Zeynep Feride Hanım tarafından yaptırılan türbeye defnedildi. ## Dış bağlantılar - [Hasan Fehmi Paşa, Ayten Can Tunalı - Ankara Üniversitesi](http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/1573/17060.pdf) [^1]: Kocaeli'de Tarihsel Göçler. [^2]: Hasan Fehmi Paşa, Gürcistan Dostluk Derneği. [^3]: Arşivlenmiş kopya. [^4]: Hasan Fehmi Paşa, Tarih Vakfı. [^5]: Ali Adem Yörük, Mekteb-i Hukuk'un Kuruluşu ve Faaliyetleri, 2008, s. 73. [^6]: Telhis-i Hukuk-u Düvel, Hasan Fehmi Paşa, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1326