# Harezm Türkçesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Harezm Türkçesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esi (CC-BY-SA-4.0) - **Dilin adı:** Harezm Türkçesi - **Görüntü:** Khorezmian.svg - **Ülkeler (ülke):** Altın Orda Devleti, Harezmşahlar Devleti - **Bölge:** Harezm - **Etnisite:** Kıpçaklar - **Konuşanlar:** Ölü dil - **Dönem:** 13. - 14. yüzyıl - **Aile rengi:** Altay - **Aile:** Türk dilleri; Şaz Türkçesi; Karluk grubu - **İso:** zkz - **Linglist:** zkh - **Glotto:** none **Harezm Türkçesi**, Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup [Karahanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi) sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir. ## Tarihçe ### Dönem [Ceyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhun)’un [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)’ne döküldüğü bölgede yer alan [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm), 11. yüzyıl başlarında [Gazneliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazneliler)e bağlı bir vilayet idi. Buraya tayin edilen valilere Harezmşah deniliyordu. [Harezmşahlar sülalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%A2rezm%C5%9F%C3%A2h), [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)ın [Beydili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C4%9Fdili_boyu) boyundan [Anuş Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anu%C5%9F_Tegin) ile başlar. Anuş Tigin’in oğlu [Kutbüddin Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutb%C3%BCddin_Muhammed_%28Sel%C3%A7uklu%27nun_Harezm_valisi%29) 1097-1127; onun oğlu [Atsız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ats%C4%B1z_%28Harezm%C5%9Fah_h%C3%BCk%C3%BCmdar%C4%B1%29) 1127-1156; onun oğlu [İl Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0larslan) 1156-1172 yılları arasında Harezm’i idare etti. İl Arslan 1157’den itibaren bağımsız [Harezmşah Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm%C5%9Fahlar_Devleti)’nin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında İl Arslan’ın oğlu [Sultan Tekiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Teki%C5%9F), 1200-1220 arasında da onun oğlu Harezmşah [Alâeddin Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Muhammed) ülkeyi yönetti. Harezmşahlar Devleti’ne Çengizliler son verdiler.[^1] İslamiyet'in ilk zamanlarında Harezm'de konuşulan dil, aslında İrani olmakla birlikte diğer [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) lehçelerinden çok farklı olan Harezm lehçesi idi .. XI.. yüzyılda baş­layan Harezm'in Türkleşmesi hadisesi, XIII. yüzyıla kadar devam etmiş ve Harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu Türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. Harezm'in Türkleşmesinde özellikle Oğuzlar ve Kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. Ayrıca Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar ve birtakım göçebe Türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. Bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır .. Bu lehçe, Karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluş­muş Harezm Türkçesi'dir.[^2] Bu siyasi oluşumların sonucunda Harezm, Türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. [Çengizliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Altın Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti) çağında da bu durum devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı [Seyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun) boyları, [İdil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil)’in [Hazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)’a döküldüğü yerde bulunan başkent [Saray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saray_Berke) başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.[^3] ## Eserler Döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir: - Taŋsuknâme-i İlhânî[^4] - [Harezm Türkçesi Fal Kitabı](https://www.academia.edu/42834012/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esiyle_Yaz%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_Bir_Fal_Kitab%C4%B1) - [Mukaddimetü'l-Edeb](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mukaddimet%C3%BC%27l-Edeb) - Nasîhatü's-Sâlihîn[^5] - [Kısasu'l-Enbiya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1sasu%27l-Enbiya) - [Muinü'l-Mürid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muin%C3%BC%27l-M%C3%BCrid) - [Hüsrev ü Şirin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCsrev_%C3%BC_%C5%9Eirin_%28Kutb%29) - [Nehcü'l-Feradis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nehc%C3%BC%27l-Fer%C3%A2d%C3%AEs) - [Sıfatü’l-Kıyâmet](https://dergipark.org.tr/tr/pub/cutad/issue/65985/918401)[^6] - [Cevahirü'l Esrar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevahir%C3%BC%27l_Esrar) - [Satır-Altı Kur'an Tercümeleri](https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/739306) - [Altın Ordu yarlık ve bitikleri](http://acikerisim.pau.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11499/3067/Tu%c4%9fba%20Salk%c4%b1m.pdf?sequence=1&isAllowed=y) - [Hilyetü'l-Lisan ve Hulbetü'l-Beyan](https://islamansiklopedisi.org.tr/hilyetul-insan-ve-halbetul-lisan) - [Hazreti Muhammed Menkıbeleri](https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/190871/makaleler/45/45/arastrmx_190871_45_pp_211-250.pdf) - [Siracü'l-Kulüb](https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/264563) - Dini Risale[^7] - 12 Hayvanlı Türk Takvimi ([Salname](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salname))[^8] - [Tıbyanu Lugati’t-Türkî Ala Lisani Kanglı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1byanu_Lugati%E2%80%99t-T%C3%BCrk%C3%AE_Ala_Lisani_Kangl%C4%B1)[^9] ## Ses bilgisi Dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir: 1- İlk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. Eckmann, Harezm Türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece Nehcü'l Feradis'te /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. Togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ى ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (Togan, 1928: 344) Bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün Eski Türkçeden beri var olduğu görüşündedir. 2- Çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak “kötü, fena”, yawız “kötü”, tewe “deve”, suw “su” vb. 3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak “ayak”, aḏır- “ayır-“, eḏgü ”iyi” vb. 4-Yuvarlaklaşmalar: a) Sözcük tabanında: soğık\>soğuk, yavız\>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm “evim”, nefsümüz “nefsimiz” c) İlgi durum ekinde: İslamnun “İslamın”, d) Zarf-fiil eki –p'den önce: tapup “bulup”, evüp “acele edip”. e)Yapım eklerinde: edepsüz, “edepsiz”, hisabsuz “sayısız”, sevüg “sevi, sevgi” vb. 5-Çıkma durum ekinin korunması: börüdin “kurttan”, saçındın “saçından”, yüzindin “yüzünden” 6- Harezm Türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur. 7- İkizleşme olayı vardır: iki \> ėkki, tokuz \> tokkuz, sekiz \> sekkiz 8- /ġ/ sesi boğaz /h/’sine dönüşür: oġşa \> ohşa, yaġşı \> yahşı 9- Ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ “uzak”, yıgaç “ağaç”.[https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/86113](https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/86113) ## Biçim bilgisi ### İsim çekimleri #### İsmin Hâlleri İlgi durum eki, +ng, +nIng, +nUng sözüm+**nüng**, köngli-**ning**, atalar+ı+**ng** dini. Yükleme hâli, +n, +nI ekleriyle oluşturulur. altun+**nı**, bahadurluk kılıçı-**n**, birinin boynı+**nı**, can+**ın ** yulandı. Yönelme hâli, gA, kA, A biçiminde görülmektedir. Özellikle üçüncü tekil kişi ve üçüncü çoğul kişiden sonra -ngA şeklinde geldiği de görülür. aklım+**ka **sordum, bakıp dervişleri+n+**e**, ev+i+**nge**, yanıng+**ga**, ol öz+i+n+**e** kıldı efgan, öngi+**nge**. Bulunma Hâli Kalın sıradaki sözcüklerde +da, ince sıradaki sözcüklerde +de ile sağlanır. Birkaç örnekte +tA görülür. alnı+n+**da** bir arık akar, hak taala katı+n+**da**, kızlar arası+n+**da** şirin, kim devlet+**te** bolgay. Ayrılma Hâli +dIn şekli daha sık görülmekle birlikte +dAn şekli de vardır. atıng+**dın**, felek+**din** bu ameler, kılıç+ı+n+**dın**, ivüm+**din** kopt, yalını+**dın** yarattı, yavuz yol**dın**. Eşitlik Hâli Kalın sırada +ça, ince sırada +çe ekiyle oluşturulur. Sözcüğü bazen sıfat bazen de zarf yapar. şirin+**çe** şirin, songung+**ça**, sözüngüz mikdarı+n+**ça** turur, tag+**ça** esir tig şahzade song+**ça** barırdı. Vasıta Hâli +lA ve +n ekiyle oluşturulur. Eklendikleri isimleri zarf yaparlar. Kalıplaştığı örnekler de mevcuttur. taat bir+**le** keçürür, taat kılır tün kündüz+ü+**n**, bu mang+**la** kayu bir yirde kilürler, biri toklukda ölmiş biri açı+**n**. Yön Gösterme Hâli +gAr, +gArU, +rA, +aru, +karu biçimlerinde görülür. gül öz+**re** müşk saçmakıldı adet, nökerler il+**gerü** tırtıp, toldı bu uçmak iç+**re** hur, bahadırlar bakıp baylar sın+**garu**. Soru Hâli +mU ile yapılır. hak mini taşdın **mu** yarattı, hayal **mu** irdi yoksa tüş **mü** yordum. ### Eylem çekimleri #### Basit kipler Anlatılan Geçmiş Zaman Çekimi Eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir, ** -mIş** isi-m-fiil eki ile çekimlenir. otur-**mış sen**, otur-**mış**, tök-**miş**, yitür-**miş**yıgıl-**mışlar**, turuk-**muşlar** Dilek Kipleri: Dilek - İstek Çekimi Şart Çekimi #### Birleşik kipler Birleşik çekimler **er-/ir-** ve **i-** ile yapılsa da sıklıkla **ir-** tercih edilir. - **-aydım ** ekiyle birinci tekil kişide istek kipi çekimlenir: *uy-****aydım*** class="wikitable" |+ Birleşik Şart Çekimi !colspan="6"| **Geniş Zamanın Şartı***** |- ! ! colspan="2"|İkinci Tekil Kişi ! Üçüncü Tekil Kişi |- |colspan="2"| Ek | -Ur irseng, -r irseng, -Ar irsengKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -Ar irse, -r irseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 |- |colspan="2"| Örnek | işit-****ür irseng****, izde-****r irseng****, tile-****r irseng**** | kökür-****er irse****, iski-****r se****, işit-****ür erse**** class="wikitable" |+ *****Görülen Geçmiş Zamanın Şartı***** |- ! ! colspan="2"|Birinci Tekil Kişi ! İkinci Tekil Kişi ! Üçüncü Tekil Kişi ! Birinci Çoğul Kişi ! Üçüncü Çoğul Kişi |- | colspan="2"|Ek | -dImsA, -dIm irse, dUm irse Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -DIngsA, -dıng erseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -Dı erse, DIsAKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -dUk irseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 | -DIlAr irse Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 |- | colspan="2"|Örnek | telür-****düm irse****, kil-****dim irse****, kıl-****dımsa****, ay-****dım erse****, kör-****düm irse**** | tart-****tıngsa****, sal-****dıngsa****, fermanla-****dıngsa****, gıl-****dıng erse**** | işit-****ti irse****, ay-****dı erse****, bol-****dısa****, küse-****di erse****, aç-****tısa****, sol-****dısa****, tik-****tise****, tap-****tısa**** | tile-****dük irse**** | usan-****dılar irse****, kir-****diler erse****, başla-****dılar erse****, ay-****dılar erse**** *** #### Bildirme çekimleri sütun-başla sütun-2 #### Olumlu bildirmeler 1. **ir-** fiiliyle yapılanlar: az **irür**, ehl **irürler**, tangırkar **irdiler**, çırag **irdim**, ot **irseng**, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 2. **i-** fiiliyle yapılanlar: bar **irdi**, bar **irse**, şakird **idük**, bar **irse**, bar **irdi,**(bardı), şah **iseng**Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 3. **tur-** fiiliyle yapılanlar, şimdiki zamanı anlatırlar ve tur- fiilinin geniş zamanı alınarak yapılır: bu **turur**, telim artuk **turur**, nidin **turur**, köp-**tür**, bar-**dur**, tanuk-**tur**, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164 4. Şahıs zamirleriyle yapılanlar: men ol kuş **men**, aşık-**men**, azad **biz**, yırak **biz**, ay **ol** 5. Fiilsiz yapılanlar: 6. **bar**: çiçekler **bar**, ni **bar**, ragbetim **bar**Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164 7. **kerek**: başlıg **kerek**, idimke bütse **kerek**Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164 8. **yig**: ölmek **yig**, cihandın **yig**, almasang **yig**Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164 9. Zarf fiil hâlleri: 10. -**ken**: çiçek **ir-ken**, devleti bar **ir-ken**, işret içre **ir-ken**Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165 sütun-2 #### Olumsuz bildirmeler 1. **ir-** fiiliyle: yüreklig **irmez**, kişilik **irmez**, konak **irmez sen**, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165 2. **i-** Fiiliyle: ferhad **imez sen**, toprak **imez**, kuş **imez men** Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165 3. **yok** ile yapılanlar: bir şeki **yok**, yol **yok**, hiç **yok** [^1]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3 [^2]: Gülden,YÜKSEKKAYA,"HAREZM TÜRKÇESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ İLE YAZILAN ESERLER ",Türkoloji Makaleleri [^3]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3 [^4]: Harezm Türkçesine Ait Bilinmeyen Bir Satır Arası Tercüme: Taŋsuḳnāme-i İlḫānî. Belleten, 2021, s. 31-52. [^5]: "Harezm Türkçesinin İdil Boyunda Devamı ve Nasîhatü’s-Sâlihîn". (Ed. Yaşar Şimşek), Akçağ Yayınları, 2021, s. 373-404. [^6]: Onur, Samet. HAREZM TÜRKÇESİ ÖZELLİKLERİ GÖSTEREN SIFATÜ’L-KIYÂMET RİSALESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ ÜZERİNE YENİ BİR TEORİ. 1 Aralık 2021, s. 907-946. [^7]: https://www.academia.edu/37867297/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esiyle_Yaz%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_Dini_Bir_Risale [^8]: http://www.altaist.org/home/confessions/sertkaya-aysegul/a-yearbook-written-in-khorezmian-turkic-language-which-describes-the-characteristics-of-12-years-of-the-calendar-with-12-zodiac-animals/ [^9]: KÖPRÜLÜ, M. F. (1928). “Harezmşahlar Devrinde Bir Türk Lisancısı: Mehmed bin Kays ve Eseri”, Türkiyat Mecmuası, C. 2, s. 441-444.