# Hareket Ordusu > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hareket Ordusu, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hareket_Ordusu (CC-BY-SA-4.0) ![Hareket Ordusu komutanları (1 Temmuz 1909)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/Staff_of_the_Ottoman_Action_Army.jpg) *Hareket Ordusu komutanları (1 Temmuz 1909) (Boğos Tarkulyan, public-domain)* ![250x250pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Hareket_Ordusu_-_Staff_of_the_Turkish_Action_Army%2C_1909.jpg/1280px-Hareket_Ordusu_-_Staff_of_the_Turkish_Action_Army%2C_1909.jpg) *250x250pik (public-domain)* ![Hareket Ordusu'na bağlı zırhlı Hotchkiss arabası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/Young_Turks_1909_1.jpg) *Hareket Ordusu'na bağlı zırhlı Hotchkiss arabası (Uncredited, public-domain)* ![Galata Köprüsü'ne konuşlandırılan Hareket Ordusu askerleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7b/Soldiers_of_the_Action_Army_on_the_Galata_Bridge.jpg) *Galata Köprüsü'ne konuşlandırılan Hareket Ordusu askerleri (public-domain)* ![Hareket Ordusu şehitlerinin cenaze töreni (Mayıs 1909)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/1909_05_01_Resimli_Kitab_Hareket_Ordusu_Cenazeleri.jpg) *Hareket Ordusu şehitlerinin cenaze töreni (Mayıs 1909) (Resimli Kitab Dergisi, public-domain)* ![Hareket Ordusu kurmay heyeti (Temmuz 1909)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/1909_07_01_Resimli_Kitab_Hareket_Ordusu_Erkani_Harbiye.jpg) *Hareket Ordusu kurmay heyeti (Temmuz 1909) (Boğos Tarkulyan, public-domain)* **Hareket Ordusu,** 13 Nisan 1909 günü, [31 Mart Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)'nı bastırmak için, [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa) komutasında [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'ten [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a hareket eden ve komuta kademesinin çoğunluğu Selanik'teki ittihatçı subaylardan oluşan ordunun adıdır. ## Hareket Ordusu'nun Teşkilatı Ordunun çekirdeği, Selanik'teki [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) ve Edirne'deki [2. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) birliklerinden oluşmakla birlikte 2 mürettep halinde teşkilatlandırılmıştır.[^1][^2][^3][^4] Bunun dışında ordunun çoğunluğunu Arnavut, Bulgar, Rum, Sırp, Makedon vb. milletlerden gönüllü birlikler oluşturmaktadır. Aynı zamanda gönüllü birliklerin arasında "Sandanski, Paniça, Çirçis, Kapitan Keta, Krayko" gibi Meşrutiyetin ilanı öncesinde Osmanlıyı en çok uğraştıran çete reisleri de bulunuyorudu.[^5] ## Mustafa Kemal Bey'in Rolü 31 Mart Ayaklanması öncesinde Selanik Jandarma Efrad-ı Cedide Mektebi Komutanlığında bulunan[^6] [Mustafa Kemal Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk), ayaklanmadan sonra kurulan Hareket Ordusunun kuruluşundan İstanbul yakınlarına kadar gelinen süreç boyunca ordu içerisinde en etkili isimlerden birisidir. Hareket Ordusunun kurmay başkanı (Erkan-ı Harb Reisi) olması sebebiyle ordunun sevk ve idaresini sağlayan kurmay heyetinin başındaydı. ### Ordu ve siyaset ayrımı Bu ilk kurmaylık deneyimi olmakla birlikte asıl önemli olan Mustafa Kemal Bey'in ordu ve siyaset ayrımıyla alakalı hassasiyetinin açıkça görüldüğü hatta kendisinin [İttihat ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) içeresinde kenara itileceği sürecin tektiklendiği bir tarihtir. Selanik'te ayaklanmadan sonra gerçekleşen büyük toplantıda subayların siyasayı bırakıp asıl askeri ödevleriyle uğraşmalarını ve Hareket Ordusu işine dışardan hiçbir kuvveti karıştırılmamasını ileri sürmüştü.[^7] ### Hareket Ordusu adının verilmesi Ayaklanmanın haber alınmasının ardından Selanik'te oluşturulan askerî birliğe isim arandığı sırada Mustafa Kemal Bey, "Hürriyet Ordusu" gibi ve diğer önerileri uygun bulmayıp ordunun dinamizmini anımsatması için ve o sırada ordunun fiilen hareket halinde olmasından da ilham alarak Fransızca "mouvement" kelimesinin karşılığı olan "Hareket Ordusu" adını önermiştir.[^8][^9] Bu ad oy birliğiyle de kabul edilerek birliğin resmi adı olmuş ve bu şekliyle tarihe geçmiştir. ### Öngörü ve kurmaylık Mustafa Kemal Bey ayaklanma haberinin alınmasının ardından derhal İstanbul üzerine yürünmesi gerekliliğini ilk gören kişilerdendir. [Hüseyin Hüsnü Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_H%C3%BCsn%C3%BC_Pa%C5%9Fa_%281856-1926%29) 14 Nisan günü İstanbul'daki damadı Rahmi Bey[^10] telgrafı ile ayaklanma haberini almasının ardından Mustafa Kemal Bey'e fikrini sorması üzerine Mustafa Kemal Bey, eldeki evrakları inceledikten sonra İstanbul'a kuvvet sevk edilmesi gerektiğini Hüseyin Hüsnü Paşa'ya bildirmiştir. Böylelikle Mahmud Şevket Paşa'nın da onayıyla İstanbul'a ilerleme kararı alınmış oldu. ### Beyanname 19 Nisan günü Hüseyin Hüsnü Paşa'nın imzasıyla yayınlanan beyanname de Mustafa kemal tarafından İstanbul halkına ve saraya bir uyarı mahiyetinde yazılmıştır. Tam metin şu şekildedir:1 - Millet, senelerdenberi icrayi mazalim (halka zulüm) eden kuvvei istibdadı parçalıyarak hükümeti meşruai meşrutiyeti tesis etti. Bu kansız inkılabı mesuttan mutazarrır olan edani (alçaklar), gayri meşru bir surette temin menfaatlerine hadim olan hali sabıkın iadesi için bin türlü hiyel (hile) ve desais ve de24 naata (ahlaksızlıklara) müracaat ederek hükümeti meşruai meşrutamızı rahnedar etmek (yaralamak) istedi. Ve bütün alemi İslamiyetin telin ettiği İstanbul faciasının hudusuna (çıkmasına) sebebiyet vererek masum kanlar döktü. 2 - Millet, hayat ve ikbalinin kafili yeganesi olan meşrutiyetin rahnedar edilmek ve ahkamı seriye ve saadet ve selameti umumiyei milliyemizi zamin olan (sağlanan) kanunu esasimizin ayaklar alhna alınmak istendiğini gördü. Ve bu harekah denaatkaranenin müsebbibi (alçakça hareketin) aslilerini tedip etmek lüzumunu takdir ederek heyeti umumiyesile İstanbul üzerine yürümeğe karar verdi. İlk kuvvei icraiye olmak üzere işte bizi, İstanbul surları karşısında gördüğünüz bu Hareket Ordusunu, buraya gönderdi. 3 - Hareket Ordusunun maksat ve vazifesi hükümeti meşruai meşrutamızı (hükümetimizi) hiç bir kuvvetin sarsamıyacağı surette tarsin etmek (sağlamlaştırmak) ve sırf kuvveti şeraiti garra ile müeyyet (en parlak şekilde) bulunan kanunu esasinin fevkinde hiç bir kanun ve hiç bir kuvvet olmadığını ve olamıyacağıru isbat eylemek ve meşrutiyeti meşruamızın istikrarından memnun olmıyan vatan ve millet hainlerine son ve kati bir dersi intibah vermektir. 4- Mazlum ahali ve bitaraf efrat (tarafsız insanlar), tamamile himaye edilecektir. Ancak muharrikler (tahrikçiler), müfsitler ve müşarikler (yardımalar) behemehal layık oldukları tedibatı kanuniyeden (kanuni cezadan) kurtulamıyacaklardır. 5 - Heyeti fazılai ilmiye (gerçek din ve bilim adamları), sertacı ihtiram ve iptihacımızdu (her zaman başımızın tacıdarlar). Fakat melanet ve temini menfaati adiye ve şahsiye maksadile yalandan kisvei ilmiyeye bürünerek dini şerifi Muhammediyi tezyif ve istihfaftan (alçaltmaktan ve hafife almaktan) çekinmiyerek teşmili mefsedete (fesatlık yapmaya) kalkışan bir takım hafiyeler, menfaatperestler, elbette muktezayı şer'i kanuna göre muamele görmekten halas edilemiyeceklerdir (kanunun gerektirdi25 ği cezayı görmekten kurtulamayacaklardır). 6 - Millet mebuslarının ve muhterem mebusların şayanı itimat görüp intihap ettikleri heyeti vükelanın hayatları ve kanunu esasinin kendilerine bahşeylediği hukuk ve nüfuz ve salahiyetleri tamamile ve kemalile temin, sükun ve süriirii umumi katiyen istihsal edilecektir. 7 - Selameti vatan ve saadeti milliyemizin istilzam eylediği bu icraatı askeriyemiz esnasında memleketin inzibatı dahilf ve sükuneti tammesini ve cümlenin muhafazai hayat ve malini temin için her türlü tedabirin ittihazına tevessül edilmiştir (tedbirin alınılmasına girişilmiştir). 8 - Muhterem süfera (elçilerin) ve bilcümle misafirini ecnebi yenin bihuzur olmalarına meydan verilmiyecektir. 9 - İstanbul vak'ai feciasında kanları dökülen şühedanın ervahı muazzezesi karşısında hesap vermeğe duçarı havf ve haşyet olmağa mahkum olanlar, ancak bu faciai hun aludun failleri muharrik ve müşarikleridir. Bu hakikati herkes bilmeli ve telaş ve heyecana kapılmayıp müsterih olmalıdırlar. 6 Nisan 1325 (1909) Hareket Ordusu Kumandanı Hüseyin Hüsnü[^11] ## Kronoloji111213 - **13 Nisan** - İstanbul'da bir ayaklanma olduğu haberi Selanik'e ulaşır ulaşmaz 3. ordu başkanı Mahmut Şevket paşa liderliğindeki bir toplantı ile ayaklanmayı bastırmak için İstanbul'a hareket edilmesi kararı alındı. Bununla birlikte Selanik'te büyük bir miting de düzenlendi mitingde Türk, Arnavut, Rum, Yahudi bazı yazar ve gazeteciler konuşma yaptılar. - **14 Nisan** - Selanik'te seferberlik İlan edildi ardından düzenli ve düzenli olmayan birlikler toparladı. Arnavut, Makedon, Rum, Yahudi ve diğer milletlerden olan gönüllü birlikler de bu şekilde orduya katıldılar. Ancak gönüllüler arasındaki çoğunluk Arnavut ve Makedon askerlerindeydi - **15 Nisan** - Orduların hareketi başladı. Birlik Selanik'ten demiryoluyla 2. orduyla birleşmek üzere önce Çatalca'ya gidecek sonra da İstanbul'a yürüyeceklerdi. - **16 Nisan** - Edirne de harekete geçerek Çatalca'da birlikler taksim edildi. - **17 Nisan** - Manastır Milli (Gönüllü) Taburu yola çıktı. Aynı gün İstanbul'dan gelen Hurşid Paşa başkanlığındaki Nasihat Heyeti, orduyu geri dönmeye ikna edemedi. - **18 Nisan** - Hareket Ordusu'nun öncü birlikleri Hadımköy ve Ispartakule mevkilerine ulaştı. - **19 Nisan** - Ordu öncüleri Küçükçekmece ve Yeşilköy ([Ayestefanos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C5%9Filk%C3%B6y)) istasyonlarını işgal etti; Hüseyin Hüsnü Paşa İstanbul halkına hitaben bir beyanname yayınladı. - **21 Nisan** - Ordunun genel karargâhı Halkalı Ziraat Mektebi'ne nakledildi; Mustafa Kemal Bey ordunun politikadan uzak duracağını bildiren "bir numaralı" emri yayınladı. - **22 Nisan** - III. Ordu Kumandanı Mahmud Şevket Paşa Yeşilköy'e gelerek komutayı devraldı; Mebusan ve Ayan meclisleri Yeşilköy Yat Kulübü'nde "Meclis-i Milli" adıyla toplanarak harekâtı meşrulaştırdı. - **23 Nisan** - İstanbul çevresindeki kuşatma tamamlandı; Sultan II. Abdülhamid son Cuma Selamlığında askere mukavemet etmemeleri çağrısında bulundu. - **24 Nisan** - Hareket Ordusu sabahın ilk ışıklarıyla üç koldan (Beyoğlu, Harbiye ve Gülhane) İstanbul'a girdi; Taşkışla ve Taksim Kışlası gibi noktalarda isyancı askerlerle kanlı çatışmalar yaşandı. - **25 Nisan** - İstanbul'da sıkıyönetim ilan edildi; Hurşid Paşa Divan-ı Harb-i Örfi başkanlığına getirildi ve Selimiye Kışlası teslim oldu. - **26 Nisan** - Yıldız Sarayı çevresindeki stratejik noktalar tamamen kontrol altına alındı ve asilerin silahları toplanmaya devam etti. - **27 Nisan** - Meclis-i Milli, hazırlanan fetva ile Sultan II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesine ve V. Mehmed Reşad'ın tahta çıkarılmasına karar verdi ve Sultan Abdülhamid aynı gece trenle Selanik'teki Alatini Köşkü'ne sürgün edildi. ## Ayrıca bakınız - [Yıldız yağması](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1) [^1]: MSB. ATASE. 44-0-2 [^2]: Hakan Özdemir, Balkanların Şekillenme Sürecinde III. Ordu: Teşkilat, Toplum, Siyaset (1878-1912), (İstanbul: Timaş Yayınları, 2022), s. 382 [^3]: Francis McCullagh, The Fall of Abd-Ul-Hamid, (London: Methuen, 1910), s. 305 [^4]: Ferdi Ertekin, "31 Mart Vakası Sonrası Hareket Ordusu’yla İstanbul’u Kuşatan Manastır Milli Taburu'nda Görevli Bir Subayın Günlüğü", Harp Tarihi Dergisi, Sayı 6 (Aralık 2022), s. [80-81] [^5]: ZEKERİYA TÜRKMEN, "HAREKET ORDUSU", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hareket-ordusu (16.03.2026). > [^6]: Türkmen, Hareket Ordusu ve Mahmud Şevket Paşa, s. 26 [^7]: Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, Cilt: I, Kısım: II, (Ankara: TTK Basımevi, 1991), s. 198 [^8]: Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi, IX. Cilt: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918). 2. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999, s. 98. [^9]: Akşin, Sina. 31 Mart Olayı. İstanbul: Sinan Yayınları, 1972, s. 196 ve 386. [^10]: Necmettin Alkan, Selanik İstanbul'a Karşı: 31 Mart Vak'ası ve Sultan II. Abdülhamid'in Tahttan İndirilmesi, (1. Baskı, İstanbul: Timaş Yayınları, 2011), s. 219 [^11]: Sadi Borak, "31 Mart Vakası'nın Çıkış Nedenleri Üzerine Çeşitli Yorumlar ve Atatürk ve Hareket Ordusu Üzerine Orgeneral İzzettin Çalışlar'ın Bir Makalesi", s. 370