# Halk hikâyesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk_hik%C3%A2yesi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Halk hikâyesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Halk_hik%C3%A2yesi (CC-BY-SA-4.0) **Halk hikâyesi** veya **halk öyküsü**, toplumsal iz bırakmış bir olaydan veya bir yazınsal ürünün sözlü kültürde bıraktığı derin etkiden kaynaklanarak ortaya çıkan [halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Folklor) ürünlerine verilen ad.[^1] Ayrıca, bazı halk bilimciler halk öyküsünü: "*Çağdaş çağlara yaklaştıkça geçirdiği değişimle *[*destan*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Destan)*ların yerini tutan halk ürünü.*" olarak görmüştür.[^2] Destanlar olağanüstü ögelerin çokça rastlandığı türlerdir. Halk hikâyeleri ise olağanüstülük düzeyinin ikinci safhasında yer alır ve destanlara oranla halk hikâyelerinin olay örgüsü daha gerçekçidir.[^3] Halk hikâyeleri bu yönüyle modern çağların [yazın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) türleri olan [roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman) ve [öykü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) gibi [mensur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mensur) türlerle, destan arasında bir geçiş sürecini yansıtan ürünlerdir. Halk hikâyelerinde olaylar belirli kahramanların üzerine kurulmuştur. Bu kahramanlar çoğu kez; tanınmış bir edebî ürünün içeriğinde yer alan kahramanların topluma mal olması ve anonimleşmesiyle oluşmuştur. Aslen [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)'na ait [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi)ler olan [*Leyla ile Mecnun*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leyl%C3%A2_ile_Mecnun) ve [*Ferhat ile Şirin*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferhat_ile_%C5%9Eirin) gibi eserler, taç eserlerin toplum tarafından sözlü kültüre aktarılıp "halk hikâyesi" haline gelmesinin en önemli örnekleridir. Bunun yanında [halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1) ürünlerinde de bu duruma rastlanmaktadır. Örneğin, [Kayıkçı Kul Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kay%C4%B1k%C3%A7%C4%B1_Kul_Mustafa)'nın [*Genç Osman Destanı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kay%C4%B1k%C3%A7%C4%B1_Kul_Mustafa); toplumun beğenerek *halk hikâyeleştirme sürecine dahil ettiği* eserlerdendir. 1930'da edebiyat tarihçisi[^4] [Fuat Köprülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuat_K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC), Genç Osman Destanı'nı halk hikâyelerinin oluşum evrelerini tespit etmek maksadıyla incelemiştir.[^5] Ayrıca bu çalışma; [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)ndaki *anonim hikâyeleşme süreci* hakkında yapılmış ilk çalışmalardan biri olmuştur.[^6] ## Kavram kökeni *Halk* sözcüğü, [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) bir kelime olup *yaratılmışlar* anlamına gelir.[^7] *Öykü* sözcüğü ise "kurgusal bir edebi tür anlamına gelen" Arapça *hikâye* sözcüğünün[^8] [öz Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) karşılığıdır.[^9] Kimi araştırmacılar halk öyküsü kavramının göçebe hayattan yerleşik yaşama geçiş sürecinde ortaya çıktığını savunmaktadır.[^10] Bu, toplumların destan dönemleriyle ilintili bir durumdur. [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) gibi yerleşik yaşama geçiş süreci uzun süren toplumlar için bu varsayım geçerlidir. Ancak, Arapça kaynaklara bakıldığında; hikâye kavramının çok eski olduğu görülecektir. Bu tür toplumlarda; önceleri [kıssa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) ve [söylence](https://turkipedia.org/tr/wiki/Efsane) kültürü gelişmiştir.[^11] Bu süreçte destanlar kahramanlık ekseninin yanında [kehanet](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2hinlik) boyutuyla gelişme göstermiştir. Yerleşik bir yaşamı benimseyen toplumlar bu ürünleri önceleri yazı ile muhafaza etme yoluna gitmiştir. Örneğin [Sümer Yaradılış Destanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerler) bu tür gelişen [nesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nesir) yazısının ilk örneklerinden biridir.[^12] Ayrıca bu tür metinler genellikle yaradılışa dair sorunları işlediği için; büyük oranda mistik ve dini ögeler içermektedir.[^13] İnsanın kimlik arayışıyla ilk ürünlerini vermeye başlayan yazınsal alan; hikâyecilik geleneğinin kökünü teşkil etmiştir. Halk öyküleri de; destan dönemi ve modern dönem arasındaki; *gerçekçi olağanüstülük* kavramını oluşturan süreçtir. Ancak bu hikâyeleşme süreci göçebe ve yerleşik yaşam tarzlarının kazanımlarına göre değişim göstermiştir. Yerleşik toplumlarda yazı kullanımı yaygın olduğundan bu toplumlarda, halk hikâyesi kavramı yazınsal eserler ve tarihi yazıtlarla daha yakındır, yani ayrışım hatları çok açık değildir. Örneğin [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)i edebiyata mal olan; [Leyla ve Mecnun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leyla_ile_Mecnun_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29) gibi [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi)lerin birçoğu gerçel olarak; birer [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) halk öyküsüdür.[^14] Ancak bu hikâyeler farklı toplumlarda -Türkler gibi- kitaptan aktarım yoluyla bu sürecin bir parçası olmuştur. ## Toplumsal biçimlere göre halk öykülerinin oluşum süreci Halk öyküleri toplumların sosyal konumlarına göre değişik yapılanma evrelerine tanık olmuştur. Bunun için halk öyküleri yalnızca yazınsal bir ürünü oluşturmaz. Halk öyküleri yazınsal bir ürün olmanın yanında sosyal bir konuma sahiptir. Dünya milletlerini tarih hassasiyetlerine göre: [Mitoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mit)k, yazınsal, sözlü birikime dayalı ve tabiat toplumları olarak dörde ayırabiliriz. Bu dört toplum türünde de halk öykülerinin oluşum ve işlevlerinde farklılıklar vardır. ### Mitolojik toplumlar ![Şehnâme'de konu edinilen birçok Pers mitosu, sonraki dönemlerde halk öykülerinin esin kaynağı olmuştur.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b9/Shahnameh3-1.jpg) *Şehnâme'de konu edinilen birçok Pers mitosu, sonraki dönemlerde halk öykülerinin esin kaynağı olmuştur. (Mir Sayyid Ali / Sultan Muhammad, public-domain)* Mitolojik dönemi uzun süren ve bu dönemden günümüze yazılı ürünler bırakabilen toplumlardır. Bu tür toplumlar yerleşik yaşama erken dönemlerde geçmiş ve halk ürünlerinde [tanrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1) motifini baskın bir hale getirmiştir. Genelde [Hint-Avrupa halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_halklar%C4%B1), özeldeyse Avrupa toplumlarının birçoğu bu kategoriye girer. [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar)lar ve [Sanskrit halklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanskrit) ise farklı kültür çevrelerinin yoğun tesirine maruz kaldığından; daha çok [Semitik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2m%C3%AEler) kavimleri etkileyen yazınsal kategoride değerlendirilir. Ancak Fars sahasında yazılmış [Şehnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehn%C3%A2me) gibi eserler; eski [Pers](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) söylencelerini hikâyeleştirmesi bakımından mitolojik toplum edebiyatıyla örtüşür.[^15] Bu kategorinin en bariz örneği ise [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar)dır. Mitolojik toplumlarda halk öykülerinin gelişim sürecinde mitolojik dönemlerden kalma ögeler çok kuvvetlidir. [Din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) değişimi gibi önemli bir toplumsal değişim bile mitolojik altyapıdan beslenmeyi engelleyemez. Farklı tür kültürlerdeki birçok halk hikâyesi, güncel inanç şekilleri temelinde kurgulanıp geçmiş dönemlerden yalnızca arkaik kültürel kalıtlar taşırken; mitolojik kültürün baskınlığı geçmişten gelen karakterlerin güncellenerek sürekli işlenmesi sonucunu doğurur. Bunun için [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar), [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) gibi toplumlarda halk hikâyeleri daha çok aşk hikâyelerine dayanırken; [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) kültüründe [Athena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Athena) ve [Thor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Thor) gibi aslında destan dönemine ait karamanlar ön plana çıkmıştır. Örneğin bugün [anakara](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1ta) adı olarak kullanılan [Europa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ismi dahi Yunan mitolojisine dayanır.[^16] Halk hikâyesinin destansı dönemler ve çağdaş dönemler arasında bir bağ olduğu kuramına göre hareket ettiğimizde; bugün dahi Avrupa edebiyat dairelerinde özellikle [Yunan mitolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_mitolojisi) ögelerinin ağırlıklı olduğu gerçeğiyle karşılaşırız. Hatta bu ağırlık, Avrupa edebiyatının temelini oluşturmakla kalmaz; birçok bağımsız medeniyeti de etkisi altına alır.[^17] Örneğin [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) sahasında [Nev Yunanilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nev_Yunanilik) akımı ortaya çıkmıştır.[^18] ### Yazınsal toplumlar Mitolojik devirlerinin ardından [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) evresiyle birlikte [semavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim%C3%AE_dinler) bir inanışın kayda geçirildiği toplumlardır. En bariz örnekleri [Semitik dil ailesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2m%C3%AEler) üye olan toplumlar ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) gibi [Uzak Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzak_Do%C4%9Fu) halklarıdır. Bu toplumlarda ticaretin geçmişinin çok eskilere dayanması ve özellikle [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) tüccarların yaptıkları ticaret neticesinde büyük bir maddi zenginliğe ulaşmasıyla; [yazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaz%C4%B1) ve [yazın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) gelişmiştir.[^19] Zaten dünyada yazıyı ilk kullanan toplum bir [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) kavmi olan [Sümerler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerler)dir.[^20] Yazıyla birlikte halk inançlarının ve edinimlerinin kayda geçirilmesiyle; toplumsal bir sınıfın öğretilerini kavramlaştırabileceği bir [kehanet sentezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2hinlik) kurulabilmesinin önü açılmıştır. Böylece bu kavimlerde olan önemli olaylar, edebî eserlere yansımıştır. Örneğin aslen Arap halk hikâyeleri olan [Leyla ile Mecnun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leyl%C3%A2_ile_Mecnun) gibi eserler; Arap kültüründe yazının gelişkinliğinden istifade ederek [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi) formatına bürünmüş ve diğer toplumları da etkilemiştir. Hatta Arap kültüründe yazı kullanımı o kadar yaygındır ki; halk tarafından benimsenen şiirlerin [Kabe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2be)'nin duvarlarına asıldığı bilinmektedir.[^21] Görüldüğü gibi yazınsal toplumlarda halk hikâyelerinin bir metin gövdesine ulaşması diğer toplumlara göre çok daha hızlıdır. Uzak Doğu toplumlarında, atalara saygı ve disiplin esası son derece gelişmiş olduğundan, toplumsal normların hikâyeleştirilmiş şekilleri, halk hikâyesi olarak karşımıza çıkar ve bunlar bir nevi ata kültünü oluşturan *toplumsal kurallar ve kehanetler* olarak kendini gösterir. ### Sözlü birikime dayalı toplumlar ![Şaman inanışlarının hakim olduğu kültürlerde sözlü birikim dominant bir haldedir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/SB_-_Altay_shaman_with_drum.jpg) *Şaman inanışlarının hakim olduğu kültürlerde sözlü birikim dominant bir haldedir. (Sergei Ivanovich Borisov, public-domain)* İnanç konusunda [mistisizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mistisizm) ve [totem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Totem) tapınmalarının; destan döneminde görüldüğü, genellikle göçebe bir hayat tarzını benimsemiş toplum türüdür. Bu tür toplumlarda ata kültü son derece önemli olup, [ruh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruh) ve kutsal doğa figürleri son derece elzemdir. Bu tür [animizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Animizm)e yakın toplumların en bariz örnekleri [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) ve [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)dir. Bu toplumlar yazı ile geç dönemlerde tanışıp, daha ziyade sözlü ürün konusunda ileri bir düzeye gelmiş olsalar da; güçlü bir mitolojiye sahiplerdir. Ancak göçebe kültürler genellikle, yerleşik kültürlerle tanıştıklarında; kendi yapılarını revize ederek [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) dahil bu yeni atmosferin içine girmiştir. Örneğin Türkler, 751 [Talas Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talas_Muharebesi)'nden sonra [Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1) doğumlu bir yerleşik yaşam dini olan [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet'i kabul etmeye başlamıştır.[^22] Bu dönemin ardından; Türk geleneğinde var olan yapılar İslamiyet etkisinde İslami eserlerde kullanılmış; Türk kahramanları İslami edebiyata dair kişilerin vücudunda hayat bulmuştur. Örneğin; [Ferhat ile Şirin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferhat_ile_%C5%9Eirin) gibi aşık tipleri, [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) ve [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) eserlerinden okunarak halk ağzında türevlendirilmiş ve bir halk hikâyesine dönüştürülmüştür. Bu oluşum sürecinde; 40 sayısının kutsallığı gibi Türklere özgü kavramlar da bu hikâyelerde İslami çizginin içerisine yerleştirilmiştir.[^23] Bu tür toplumlarda halk öykülerinin oluşmasındaki ikinci aktörler [ozan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ozan)lardır. Ozanların toplumca rağbet gören olayları konu alan şiirleri zamanla dilden dile dolaşarak, tamamen öz kültüre ait halk hikâyelerine dönüşmüştür. Örneğin [Genç Osman Destanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kay%C4%B1k%C3%A7%C4%B1_Kul_Mustafa) bu sürecin yaşandığı eserlerden biridir. Ayrıca bu tür toplumlarda rastlanan halk hikâyeleri hem mensur hem de manzum ögeler içermektedir.[^24] ### Tabiat toplumları Bu tip toplum türü; tamamen doğa değişkenlerine göre yaşayan ve destan dönemini geçemeyen toplumlardır. Bu toplumlarda halk öyküleri ilk türevinde, yani destan olarak bulunur. Bu öyküler, toplumsal normları koruma görevini görür. Çağdaş dünya ile kuvvetli bağları olmayan bazı [Güney Amerika](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Amerika), [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) ve [okyanus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okyanus) adalarındaki halklar bu tür topluluklardır. ## Yapıt bazında halk öyküleri Toplumsal bazda dilden dile aktarılan birçok destan türevi bugün halk ağzında halk öyküsü türünün konusu içerisindedir. Örneğin: [Kalevala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalevala) ve [İlyada](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lyada) gibi destanların halk bilincinde bıraktıkları izleri taşıyan birçok varyant; bir halk öyküsü kimliğine bürünmüştür. Örneğin, birçoğu İslami etkide yazılan mesnevilerdeki kahramanlardan ilhamla üretilen Türk halk hikâyeleri, eski dönem [Türk destanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1nda_destan) ve geleneklerinden birçok iz taşımaktadır. Bu kuşkusuz halk öykülerinin modern dönem ve destan dönemleri arasında gördüğü köprü rolüyle ilgilidir. ## Ayrıca bakınız - [Halk bilimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Folklor) - [Halk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_edebiyat%C4%B1) [^1]: Halk Hikâyeleri. 2008. [^2]: Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciliği. 1946. [^3]: Halk Hikâyeleri. 2008. [^4]: Kayıkçı Kul Mustafa. [^5]: Halk Hikayelerinin Motif Yapısı. 1997, s. 66. [^6]: Halk Hikayelerinin Motif Yapısı. 1997, s. 66. [^7]: Osmanlıca - Türkçe Ansiklopedik Lûgat. [^8]: Devellioğlu, s.369 [^9]: Öykü. [^10]: Halk Hikayelerinin Motif Yapısı. [^11]: Halk Edebiyatına Giriş. [^12]: Ordu ve Din. 1995, s. 15. [^13]: Ordu ve Din. 1995, s. 15. [^14]: Türk Edebiyatı Ansiklopedisi III. 1982. [^15]: Türk edebiyatı, 1. cilt. 1985, s. 58. [^16]: Avrupa Birliği Yolunda Türk Kamu Yönetimi. 2006. [^17]: Süheyla Yüksel. Türk Edebiyatında Yunan Antikitesi. 2010. [^18]: Nev Yunani Akımı. [^19]: Ansiklopedik Dinler Sözlüğü. 2005, s. 80. [^20]: 100 Adımda İcatlar, s. 32. [^21]: Ali Usta. Alternatif Bir Kuran Tefsiri. 2004, s. 42. [^22]: Hakkı Dursun Yıldız. Makaleler. 2007. [^23]: Atıf Kahraman. Cumhuriyete Kadar Türk Güreşi. 1989. [^24]: Halk Hikâyeleri.