# Hakasya > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakasya > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hakasya, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hakasya (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d3/RussiaKhakassia2005.png) * (CC-BY-SA-3.0)* - **Birimin adı:** Hakasya Cumhuriyeti - **Rusça adı:** Республика Хакасия - **Diğer dildeki adı:** Hakas Respublikazı - **Milli marş:** Hakasya Cumhuriyeti Millî Marşı center - **Federal bölge:** Sibirya Federal Bölgesi - **Ekonomik bölge:** Doğu Sibirya Ekonomik Bölgesi - **Başkent:** Abakan - **Yönetici tipi:** Başkan - **Yönetici adı:** Valentin Konovalov - **Yüzölçüm:** 61569 - **Nüfus:** 532036 - **Nüfus tarih:** 2021 - **Nüfus sırası:** 72 - **Dil:** Hakasça, Rusça - **Kuruluş tarihi:** 1993 - **Kodu:** 19 ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/Khakassia_republic_map.png) * (WikiEditor2004, CC0-1.0)* **Hakasya**, resmî adıyla **Hakasya Cumhuriyeti** ([Hakasça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakas%C3%A7a): Хакас Республиказы; *Hakas Respublikazı*), [Rusya Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'na bağlı, [Hakas Türklerinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) adını alan özerk bir cumhuriyettir. Yüzölçümü 61 900 km². Baş şehri - [Abakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abakan) şehridir. Hakasya'nın 8 [aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aymaklar) var. ## Konumu Orta Sibirya'nın güneyinde yer alır. Güney ve doğusunda [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti), batısında [Altay Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Cumhuriyeti) ve [Şorya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemerovo_Oblast%C4%B1), kuzeydoğusunda [Kızılyar yer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnoyarsk)[^1] ile çevrilidir. ## Tarihçe Günümüz Hakasya toprakları 6. yüzyılda [Yenisey Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1)' nın egemenliği altında bulunmaktaydı. 13. yüzyılda, Moğol işgallerinin ardından Kırgız Türkleri'nin büyük çoğunluğu bulundukları yerden Orta Asya'ya güneybatısına göç ederek günümüz [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'a yerleşti. Güney Sibirya'da geride kalan Kırgızlar ise Hakas, Altaylar ve Tıva Kırgısları olarak günümüzde bilinir. Bu sebepten Hakaslar kendilerini Sibirya'da kalan bu Kırgızların torunları olarak görmektedir. Hakasya toprakları Çar [Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro) döneminde [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun işgaline uğramıştır. Bu işgal 1729 yılında Rusya ve Çin arasındaki anlaşma ile teyit edildi. Sibirya'daki diğer bölgelere benzer olarak Hakasya topraklarına da Rusya'nın batı bölgelerinden hüküm giymiş suçluların tutulduğu kaleler yapılmış olup, serbest kalan mahkûmların çoğu Hakasya topraklarında kaldı. Yerli Hakas halkının çoğu Rus Ortodoks dinine geçirilmiş ve göçmen yaşam tarzını bırakmaya başlar. 1917 Rus Devrimi zamanında Hakasya nüfusunun yarısını Ruslar oluşturmaktaydı. 1930 yılında Sovyet Rusya tarafından günümüz Hakas Cumhuriyeti topraklarıyla aynı olan "Hakas Özerk Oblastı" kuruldu. 1920-1930 yılları arasında bölgeye Hakas Türkleri'ni azınlıkta bırakacak kadar çok sayıda Rus nüfus daha yerleştirildi. II. Dünya Savaşı sırasında 10.000 civarında [Volga Almanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1) bölgeye zorunlu göç ettirildi. Gerçekleştirilen bu yerleştirme politikası sonucunda 1959 nüfus sayımına göre, [Hakaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar)' ın nüfusu toplam nüfus içerisinde % 10 oranına kadar düşmüştür. 1991 yılına kadar [Krasnoyarsk Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnoyarsk_Kray%C4%B1)' na bağlı kaldıktan sonra, 1992 yılında Hakasya Cumhuriyeti oldu. Hakasların iki bin yılı aşan tarihleri onların bir [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) grubu olduğunu göstermektedir. Tanrı Dağı Kırgızlarının dünyaca ünlü büyük destanları Manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. [Manas Destanı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manas_Destan%C4%B1) anlattığına göre [Tanrı Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1) Kırgızları [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey) bölgesinden bugünkü vatanlarına Manas Han önderliğinde göç etmişlerdir. 9. yüzyıl [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) kaynakları Kırgızlardan **Hakas** sözcüğünün telaffuzuna yakın olarak "Heges" veya "KieKiaSe" adıyla bahsetmektedir. Sonraki yıllarda Tanrı Dağı Kırgız boylarının Müslümanlaşma ve yaşanılan bölgeler arasındaki mesafenin uzak olması nedeniyle Yenisey Kırgızlarının ayrı bir kimlik benimsemesini ve [Hakas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakasya) adını kabullenmeleri sonucunu doğurmuştur. ## Coğrafi yapı ![Hakasya'nın fiziki relyeflik haritası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d7/Relief_Map_of_Khakassia.jpg) *Hakasya'nın fiziki relyeflik haritası (Виктор В, public-domain)* Hakasya'nın kuzeyden güneye kadar olan bölgenin uzunluğu 460 km, batıdan doğuya (en geniş kısımda) 200 km'dir. Hakasya, Yenisey Nehri'nin yukarı kesimindeki geniş Minusinsk Havzasının batı yarısında yer alır. Yenisey Nehri'nin kollarından, Abakan Irmağı bölgenin ortasından geçer. Irmak vadisinin güneyinde, Karagoş Dağında 2.930 m'ye kadar yükselen Batı Sayan Dağları bulunur. Kuzeyindeki Akaban ile Kuznetsk Aladağ Dağlarının en yüksek noktasıyla 2.178 m yüksekliğindeki Verhni Zub'dur. Kapalı havuzda kurak ve sert bir kara iklimi egemendir. Bu nedenle alçak kesimler bozkırlar ve ormanlık alanlarla kaplıdır. Ama 1954'ten sonra özellikle de bakir ve boş toprakların çoğu tarıma açılmıştır. Dağlar [çam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87am), [köknar](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6knar) ve [ladin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ladin) ormanlarıyla kaplıdır. [Yenisey Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey), Hakasya Cumhuriyetinin en uzun akarsuyudur. [Çulım](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ul%C4%B1m), Tom ve [Abakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abakan_Nehri) diğer önemli nehirlerdir. Cumhuriyet topraklarında üç yüzün üzerinde tuzlu ve tatlı su içeren göller bulunmaktadır. Doğal kaynaklar olarak; demir, altın, gümüş, kömür, petrol ve doğal gaz bulunmaktadır. Rusya'daki en büyük [molibden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molibden) yatakları bölgede bulunmaktadır. Hakasya'da 500'den fazla göl, nehir ve küçük akarsu bulunmaktadır. Akarsuların toplam uzunluğu 8 bin km'dir. ### Dağlar \* Çonhır dağ \* Hara hus dağ ya da Hara-Tas dağ (Karatoş dağı) \* (Verhniy Zub dağı) \* (Bobrovaya dağı) ### Akarsular Akarsular ve kolları: \* Son akarsuyu: Akarsu ağzı : Sıra gölü \* Tööim akarsuyu: Akarsu ağzı : [Pöleköl](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C3%B6le_%28g%C3%B6l%29) \* [Çulım](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ul%C4%B1m) \> Ak üüs ve Hara üüs - Kim (eski Türkçe: Kem) akarsuyu \* Coy \* Uluğ Soyot \* [Uy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uy) \* Uluğ Karak \* Kiçig Karak \* Haalı akarsuyu \* Ağban akarsuyu \* Anı akarsuyu \* Çabaş \* Tastıp akarsuyu \* Töö akarsuyu \* Ashıs akarsuyu \* Öök Hamıstığ \* Uybat akarsu \* Pici akarsuyu \* Koksa akarsuyu \* [Tes (akarsu)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tes_%28akarsu%29) \* Çorba akarsuyu ### Göller - Pöle - Sıra - İt - Hara köl (Sıra aymağı) - Han - Tus - Paltı - Uluğ ### Zaman Dilimi Hakasya, Krasnoyarsk zaman dilimindedir (KRAT/KRAST). [UTC](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C5%9Fg%C3%BCd%C3%BCml%C3%BC_Evrensel_Zaman)'e göre saat farkı +0700 (KRAT)/+0800 (KRAST). ## İdari bölümler *Bu alt başlığın ana maddesi: *[*Hakasya İdari Yapılanması*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakasya%27n%C4%B1n_idari_birimleri) ### Önemli Şehirler - [Ağban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abakan) - [Sayanogorsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayanogorsk) - [Soğır](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9F%C4%B1r) - [Haratas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haratas) - [Abaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abaza) ### Aymaklar (ilçeler) - [Altay aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_ayma%C4%9F%C4%B1_%28Hakasya%29) - [Ashıs aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ash%C4%B1s_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Pii aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pii_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Bograd aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bograd_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Orconikidze aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orconikidze_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Şira aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eira_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Taştıp aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Ft%C4%B1p_ayma%C4%9F%C4%B1) - [Ağban piltiri aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fban_piltiri_ayma%C4%9F%C4%B1) 6 Ekim 2003 tarihli No: 131-FZ «Rusya Federasyonu yerel özyönetimin genel ilkeleri» kanununa göre Hakasya'da: - 100 kent ve kır belediye yönetimi içinde: - 5 şehir okruğu, - 8 belediyelik ilçe, - 9 şehir, - 78 kır yerleşimi. Yeni belediyelik 8 şehir yerleşimi ve 77 kır yerleşimi bulunmaktadır. ### Belediyelik ilçeleri Hakasya etiketli ilçeler haritası ## Nüfus ![2010 sayımına göre Hakasya'da etnik gruplar](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8a/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC.png) *2010 sayımına göre Hakasya'da etnik gruplar (LandRussia, CC-BY-SA-4.0)* Cumhuriyete adını veren Hakaslar eskiden göçebe olan Sibiryalı bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) halkıdır. Ancak günümüzde Cumhuriyet nüfusunun büyük çoğunluğunu [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) oluşturmaktadır. 2010 yılı verilerine göre Hakas Cumhuriyetinin nüfusu 532 403 kişidir. Nüfusun %67,3 kadarı şehirlerde yaşamaktadır. 2010 yılı nüfus verilerine göre nüfusun; %81,7' sini [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), %12,1' sini [Hakaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar), %1,1' ini [Almanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar), %1' ini [Ukraynalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar), %0,6' sını [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar), %0,2' sini [Şorlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorlar) ve %3,3' ünü diğer etnik unsurlar oluşturmaktadır. Yıllara göre Hakasya Cumhuriyetinde yaşayanların etnik dağılımı; ## İdari Yapı İdari merkezi başkent Abakan'dır. Güney Doğu Sibirya'da bulunan bu bölge, Rusya'nın Krasnoyarks eyaletine bağlıdır. Rusya'nın oluşumunda ve 18. yüzyılda Rusya'ya katılmış, 1930'da Muhtar Bölge olarak yer almıştır. ![Rusya Federasyonu içinde Hakasya Cumhuriyeti haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Russian_Regions-EN.svg/1280px-Russian_Regions-EN.svg.png) *Rusya Federasyonu içinde Hakasya Cumhuriyeti haritası (User:Tavork Russia\_-\_blank\_map\_(2008-01).svg : Ezhiki derivative work: Plavius ( talk ) Luís Flávio Loureiro dos Santos, CC-BY-SA-3.0)* ## Ekonomik Yapısı Hakas Muhtar Bölgesi, ekonomik kaynaklardan [kömür](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6m%C3%BCr), [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir), [altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n), [mermer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mermer) vs. sanayi bakımından zengindir. Ayrıca [kereste](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kereste) işletme sanayi gelişmiştir. Ekonomi [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m) ve [hayvancılığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvanc%C4%B1l%C4%B1k) (özellikle küçükbaş) dayanmaktadır. Bitki üretimi de yeterli düzeydedir. Koyun ve keçi besiciliği hala önemli bir ekonomik etkinliktir. Alçak kesimlerde gerçekleştirilen sulama projeleri otlaklarda beslenen hayvan sayısını, ekili arazilerin yüzölçümünü ve başta [buğday](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C4%9Fday), [yulaf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yulaf), [darı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C4%B1) ve [patates](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patates) olmak üzere tarımsal üretimi artırmıştır. Rusların bölgeye yerleşmesinde etkili olan [bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1r) [madenciliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Madencilik) 18. yy'dan beri önemini korumaktadır. Abaza ve Teya'da zengin demir cevherleri. yukarı Çulım'da altın, Çemogorsk'ta kömür, Aksiz'de barit çıkartılmaktadır. Bölgede ayrıca bakır, tungsten yatakları da vardır. Ormanlar önemli bir kereste kaynağıdır. ## Enerji 1980'lerin başında Yenisey Nehri üzerindeki Sayanagorsk'ta yapılan 6.400 megavat kapasiteli hidroelektrik santralından Minusinsk Havzasındaki sanayi için gerekli enerjinin sağlanması planlanmış ve elektrik enerjisi gereksinimini karşılamaktadır. ## Eğitim ve Kültür Hakasya'da 269 ortaokulda (91 bin öğrenci), 7 Anaokulunda (770 öğrenci), 1 üniversitede (6500 öğrenci) bulunmaktadır. Eğitim sistemi devletin mülkiyetindedir. Burada yılda 15.000 kitap, 1 dergi (2200 tiraj), 1 gazete bulunmaktadır. 250 kütüphane, 1 müze, 1 tiyatro, 280 kulüp vardır. Ülkenin başkentinde [Hakasya Devlet Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakasya_Devlet_%C3%9Cniversitesi) bulunmaktadır. **Gelenekleri** Hakaslar örf ve adet bakımından Altay Türklerine benzerler. Erkek elbiseleri Ruslarınki gibidir. Kadınlarınki daha farklıdır. Saçlarına süs esyaları takarlar. Genç kızların yörüklerdeki gibi 15-20 örgülü belikleri vardır. Evlenmelerde kız beğenme, kız isteme, düğün ve düğün ziyaretleri merasimleri vardır. Kalın (gelin) kaçırma ve karşılığında kız tarafına "**kalın ödeme**" adeti vardır. Evli kadınların kocalarını terk etmesi halinde "**kalın**" erkek tarafına geri ödenir. Doğan çocuklara eski adetlere göre ad verilir. Çocuklar altı aylık olduğunda resmi olarak hristiyan gözüktükleri için vaftiz edilirler ve bir hristiyan adı alırlar; ancak bu ad günlük yaşamda kullanılmaz. Şaman dininin kurallarına göre hareket ederler. Tahta sandıklara kotydukları ölülerine elbise giydirip atının eğeri ile birlikte kurganlara gömerler. Gömülmeden sonraki üç, yirmi, kırk ve yüzüncü günlerde çeşitli törenler yapılır ve yemek verilir. Kırkıncı gün töreninde ölenin atı kesilir, eti yenir; atın başı bir mızrak ucunda mezarın başına dikilir. ## Dil Hakasça, [Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca)ya yakındır. Bugün bir yazı diline sahip olan Hakasların dil ve edebiyat enstitüleri mevcuttur. Hakaslar Çarlık döneminde zorla kabul ettirilen Kiril alfabesini Sovyet Devriminden sonra bırakıp Latin alfabesine geçmişler, ama 1939'dan sonra yeniden Rus alfabesini kullanmak zorunda kalmışlardır. [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) ve [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) öğelerin de rastlandığı Hakasça'nın sözcük dağarcığı daha çok ortak Türkçenin sözcüklerinden oluşur. Belli başlı ses değişimlerine örnek olarak b-\>p- (bar "var" / par, biz / pis). d/z (adak "ayak" / azah), y/c (yahşi "güzel" / cahsı, yıl / çıl), z/s (yüz / çüs) gösterilebilir. Hakaslar zengin bir halk edebiyatı geleneğine sahiptirler. Türkolog W. Radloff'un Hakas lehçesi edebiyatı ve etnografyasıyla ilgili geniç çalışmaları vardır. = Hakasya Alfabesi = A (A), Б (B),Ӌ (c), Ч (Ç), Д (D), Э (E), Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), Г (G),Ғ (Ğ)Х (H), Ы (ı), И (İy), İ (i), Ж (J) К (K), Л (L), М (M), Н (N); Нь(ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi'nde “ñ” olarak belirlenmiştir), O (O), Ö (Ö), П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), ÿ (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti) Hakas Alfabesi: 1929 yılına kadar - Latin Alfabesi: с 1939 - Rus Alfabesi: [küçükresim|250px|Хакасский алфавит из букваря 1934 года](https://turkipedia.org/tr/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3AKhakas_alphabet_1934.JPG) *Таблица соответствия букв хакасских алфавитов* ## Dış bağlantılar - [Hakasya ve Türk Dünyası Haritası](http://www.turksoy.org.tr/TR/swf/harita_TR.swf/) - [Khanza Big Hakas Türküsü](https://web.archive.org/web/20071007190149/http://www.tika.gov.tr/muzik/cd2/cd2-10.mp3)\* [TİKA](http://www.tika.gov.tr) - http://alparslanfatih2007.googlepages.com/kirilalfabesi - Hakas Alfabesi - [Khanza Big Hakas Türküsü](https://web.archive.org/web/20071007190149/http://www.tika.gov.tr/muzik/cd2/cd2-10.mp3) - [https://web.archive.org/web/20070927094554/http://www2.omu.edu.tr/ogrenciklupleri/klupler/turkdunyasi/](https://web.archive.org/web/20070927094554/http://www2.omu.edu.tr/ogrenciklupleri/klupler/turkdunyasi/) - [- Hakasların Müziği](http://www.aygazete.com/Anasayfa.php?50889) - Beyaz Arif Akbas, "Khakassia: The Lost Land", Portland State Center for Turkish Studies, 2007. http://www.pdx.edu/turkish\_studies\_center/books [^1]: (Hakasça: Хызыл Чар Чир / Hızıl Çar çir)