# Hafız Hakkı Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Haf%C4%B1z_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Hafız Hakkı Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Haf%C4%B1z_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Hafiz_Hakki_Pasha.jpg) * (NA, public-domain)* - **Doğum tarihi:** 24 Nisan 1878 - **Doğum yeri:** Edirne - **Ölüm yeri:** Erzurum - **Bağlılığı:** Osmanlı İmparatorluğu - **Hizmet yılları:** 1901-1915 - **Rütbesi:** 30px Mirliva - **Komuta ettikleri:** 1. Kolordu; 10. Kolordu; 3. Ordu; Hareket Ordusu - **Birimleri:** Erkan-ı Harbiye-i Umumiye; Viyana Askeri Ataşeliği - **Savaşları:** 31 Mart Vakası; Birinci Balkan Savaşı; Bâb-ı Âli Baskını; İkinci Balkan Savaşı; Edirne'nin Kurtuluşu; I. Dünya Savaşı; Kafkasya Cephesi; Sarıkamış Harekâtı **Hafız Hakkı Paşa** (24 Nisan 1878, [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) - 15 Şubat 1915, [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)), Osmanlı Türk askeri. Asıl adı İsmail Hakkı'dır, küçük yaşlardayken ailesi ile birlikte [Siroz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sire) ve [Köprülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC%2C_Kuzey_Makedonya)’de bulundu. Bu dönemde hafız oldu. Bundan dolayı *“Hafız Hakkı”* olarak tanındı. ![Harp Akademisi ikinci sınıf öğrencisi Hakkı Hafız Efendi (önde sol başta) ve İsmail Enver Efendi (önde sağdan ikinci) arkadaşlarıyla birlikte süvari stajı sırasında (1901)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Enver_Pasha_-_Turkish_Military_Academy%2C_1901.jpg/1280px-Enver_Pasha_-_Turkish_Military_Academy%2C_1901.jpg) *Harp Akademisi ikinci sınıf öğrencisi Hakkı Hafız Efendi (önde sol başta) ve İsmail Enver Efendi (önde sağdan ikinci) arkadaşlarıyla birlikte süvari stajı sırasında (1901) (public-domain)* Süvari mülazım-ı evveli (üsteğmen) Hacı Halil Efendi’nin oğludur, ilk öğrenimini Siroz ve Köprülü’de yaptı. [Manastır Askeri Rüştiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r_Asker%C3%AE_%C4%B0dadisi)’ni bitirdikten sonra İstanbul’a giderek Harbiye Mektebi’ne girdi. [Harp Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu)'nda [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Mahmud Kamil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa) ve [Fahreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_Altay) ile sınıf arkadaşıydı. Harp Okulu'nu ilk sınıfını ikincilikle *(Fahreddin birinci, Enver dördüncü, Mahmud Kamil sekizinci)* ve daha sonra 5 Aralık 1902 tarihinde Harp Okulu son sınıfını birincilikle *(Enver ikinci, Mahmud Kamil dördüncü, Fahreddin sekizinci)* bitirdi. Mezuniyetinin ardından [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya) ve [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik) bölgelerinde görev yaptı. Özellikle Bulgar çetelerinin bastırılmasında ve yakalanmasında başarı gösterdi. 1904’te kolağalığına, 1908’de binbaşılığa yükseldi. Aynı yıl, [Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in tekrar ilan edilmesi için Enver Bey ile birlikte dağa çıktı. *Hürriyet Kahramanı* oldu. Önce [Erkân-ı Harbiye-i Umumiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erk%C3%A2n-%C4%B1_Harbiye-i_Um%C3%BBmiye_Vek%C3%A2leti) dördüncü şubesine daha sonra Viyana askeri ataşeliğine atandı, [31 Mart Olayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)’nda Viyana’dan Selanik’e gelerek [Hareket Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu)’na katıldı. [V. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Murad)'ın torunlarından olan [Behiye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Behiye_Sultan) ile 17 Şubat 1910’da evlendi. Aynı yıl, [Erkân-ı Harbiye-i Umumiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erk%C3%A2n-%C4%B1_Harbiye-i_Um%C3%BBmiye_Vek%C3%A2leti) üçüncü şubesine, 1911 ‘de [1. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) [Erkân-ı Harbiye-i](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erk%C3%A2n-%C4%B1_Harbiye-i_Um%C3%BBmiye_Vek%C3%A2leti) ikinci reisliğine ge­tirildi. Balkan Savaşı’nda Çatalca savunmasında gösterdiği başarı üzerine yar­baylığa (kaymakam) yükseltildi. Daha sonra bir komutanın, ordularının başında nasıl olması gerektiği hakkında kitaplar yazdı. Ayrıca "*Vicdani*" takma adıyla [Şura-yı Ümmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eura-y%C4%B1_%C3%9Cmmet) ve [Tanin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanin) adlı gazetelerde makaleler yazmıştır. "*Şanlı Asker*" ve Balkan Savaşları’nın anlattığı "Bozgun" adında iki kitabı vardır.[^1] [Erkân-ı Harbiye-i Umumiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erk%C3%A2n-%C4%B1_Harbiye-i_Um%C3%BBmiye_Vek%C3%A2leti) ikinci reisliği göre­vindeyken 7 Aralık 1914'te albaylığa (miralay) terfi ederek [Kafkas Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi)'ndeki 10. Kolordu Komutanlığına atandı.[^2] Bu kolordunun komutanı olarak katıldığı Sa­rıkamış harekâtından sonra tuğgeneralliğe (mirliva) yükseltilerek [Hasan İzzet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_%C4%B0zzet_Pa%C5%9Fa)'nın yerine Ocak 1915'te [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28T%C3%BCrkiye%29) Komutanlığına atandı. Savaş sırasında Enver Paşa'nın birlikleri belirlenen hedeflere kısa sürede ulaşmasına karşın, kendisinin komutasındaki birlikler belirlenen hedeflere ulaşamadı ve başarısız oldu. Bu durum, Sarıkamış Harekâtı'nın Osmanlı açısından yenilgiyle sonuçlanmasının önemli sebeplerinden biri oldu. Bu savaşta Osmanlı Ordusu, Rus Ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı. Geri çekilme sırasında Osmanlı Ordusu, çoğunlukla acı soğuk nedeniyle yok oldu. Bu başarısızlıktan sonra Enver Paşa, [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutanlığını Hafız Hakkı Paşa'ya bırakarak İstanbul'a döndü. Hafız Hakkı Paşa da sadece birkaç hafta sonra 1915 yılında [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da [tifüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tif%C3%BCs) nedeniyle öldü. [^1]: Sarıkamış'taki büyük felâketin sorumlusu Hafız Hakkı Paşa'nın pişmanlık günlüğü. 23 Aralık 2012. [^2]: Erik Jan Zürcher, The Unionist factor: the Role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926, BRILL, 1984, p. 47.