Hacı Canseyid

Hacı Canseyid (Хаджи Джансеид) veya Jansit Wuvjıqo (Жансит Увжыкъуэ, Увжуко Жанситов),^{[1]ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. 2022.} Rus-Çerkes Savaşı'nda yer almış Çerkes komutan ve soylu.^{[2]Леонидович, Дударев Сергей. Иномир Кавказа: на пороге открытия (об одном из опытов «невольного сближения» россиян и горцев). 2018, s. 64-76.[3]Кажаров, А.Г.. Кавказология. 2022, s. 46.} Hakkındaki bilgilerin çoğu, Çerkesler tarafından 1836-1838 yılları arasında esir tutulan Rus istihbarat subayı Торнау, Фёдор Фёдорович tarafından gelmektedir.^{[2]Леонидович, Дударев Сергей. Иномир Кавказа: на пороге открытия (об одном из опытов «невольного сближения» россиян и горцев). 2018, s. 64-76.[4]Воспоминания кавказского офицера.} James Bell'in kitabında Hadji Jansit-okû olarak geçmektedir.^{[5]Bell, James Stanislaus. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. E. Moxon, 1840.} Soyadı Jansit olup, adı Wuvjıqo'dur.^{[6]Думанова, В. М.. МАТЕРИАЛЫ Я. М. ШАРДАНОВА ПО ОБЫЧНОМУ ПРАВУ КАБАРДИНЦЕВ ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЫ XIX ВЕКА. ЭЛЬБРУС, 1986, s. 7.}

Biyografi

1760'lı yıllarda Kabarda'da doğdu.^{[1]ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. 2022.} Bekmırza hanedanından Prens Naf Andemırıqo'ya bağlı bir soyluydu.^{[7]Жангиреева, Б. Л.. ТРАНСФОРМАЦИЯ ОБЩЕСТВЕННОПОЛИТИЧЕСКОГО УСТРОЙСТВА НАРОДОВ ЦЕНТРАЛЬНОГО И ЗАПАДНОГО КАВКАЗА В ИСТОЧНИКАХ. 2017, s. 26.} 1770'lerden beri Ruslara karşı yapılan seferlerde yer almıştır.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.} Kabarda'nın Rus hakimiyetine girmesinden sonra 1825'te Batı Çerkesya'ya göç eden Hajret Kabardeyleri arasındaydı.^{[1]ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. 2022.} 30 Ocak 1825 tarihli Rus raporuna göre 5 ila 20 arası tekil köylüsü bulunuyordu.^{[6]Думанова, В. М.. МАТЕРИАЛЫ Я. М. ШАРДАНОВА ПО ОБЫЧНОМУ ПРАВУ КАБАРДИНЦЕВ ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЫ XIX ВЕКА. ЭЛЬБРУС, 1986, s. 7.} Göçte tüm mal varlığını geride bırakmak zorunda kalmasına rağmen katıldığı saldırılarda ve seferlerde öne çıkarak hiç olmadığı kadar zenginleşti. Abzah topraklarında yaşıyordu, 1830'lu yıllarda 60 avam ailesine ve 30 serf ailesine sahipti.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.[5]Bell, James Stanislaus. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. E. Moxon, 1840.} Sadece soylu olmasına rağmen askeri başarıları ve liderlik vasfı sebebiyle en ünlü prensler kadar tanınır oldu.^{[2]Леонидович, Дударев Сергей. Иномир Кавказа: на пороге открытия (об одном из опытов «невольного сближения» россиян и горцев). 2018, s. 64-76.} Muhammed Aşa gibi Çerkes komutanlarla silah arkadaşıydı.^{[1]ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. 2022.} En beceri ve tecrübe isteyen saldırılarda liderlik kendisine verilirdi.^{[1]ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. 2022.}

1830 yılının sonbaharından bitişine kadar olan aylarda kendi müfrezesinin de katıldığı seferler şöyle kaydedilmiştir: Babukovskaya stanitsaya ve Binbaşı Sokolov'un Hopyor Kozak Alayı'na saldırı, Temnoleskaya Kalesi'ne saldırı, Georgi Kalesi'ne saldırı, Borgustanskaya stanitsadan at sürülerinin çalınması.^{[8]Алоев, Т.Х.. ОЧЕРКИ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XIX В., s. 30-31.}

2 kere Hacca gittiğinden dolayı Hacı ünvanına sahipti. Hac sırasında Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ve en büyük oğlu İbrahim Paşa dahil olmak üzere İslam dünyasının çeşitli liderleriyle görüşmeler yapmıştı ancak Kafkasyalıların bağımsızlık mücadelesine bu liderlerden yardım gelmeyeceğini düşünüyordu ve bir beklentisi yoktu. Tornau, Canseyid'in zekasına, Çerkesler arasındaki yüksek imajına ve dürüstlüğüne vurgu yapmıştır. Ayrıca olayları gerçekçi bir bakışla ele aldığını belirtmiştir;^{[4]Воспоминания кавказского офицера.}

1837 yılında Hac dönüşü Çerkesya'ya dönen Canseyid ve beraberindeki 12 kişi, çoğunlukla tüccar, bindikleri geminin kaptanının hatası sonucu Gagra'nın kuzeyi yerine Rusların kontrolündeki güney kıyısına çıkarıldılar. Kısa süre sonra yakında yeni inşa edilmiş bir Rus kalesinden çıkan kalabalık bir Rus müfrezesi sahile ilerleyerek teslim olmamaları sonucunda ateş açtı. Canseyid komutasındaki grup, mal çuvallarını siper ederek direnişe geçti ve Rus birlikleriyle bir süre çatıştı. Çatışma sonucunda, Canseyid ve ağır yaralı bir yolcu dışında tüm mürettebat hayatını kaybetti. Ruslar, mürettebatın tamamını öldü sanarak kaleye geri döndüler. Gece olunca Canseyid ve yaralı yolcu ormana sığınarak kaçtı. Yerel Abhazların yardımıyla Abzah topraklarına dönmeyi başardılar.^{[5]Bell, James Stanislaus. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. E. Moxon, 1840.}

1838 yılında Canseyid, James Bell ile görüştü. Görüşme sırasında Bell, Canseyid'e bir İngiliz dürbünü hediye etti. Bell'in aktardığına göre Canseyid, Çerkesya'nın iç bölgelerindeki halkın bağımsızlık mücadelesine olan inancının güçlü olduğunu vurguladı. Ayrıca, İngiltere'nin yardım etmesi durumunda teslim olanların yeniden silahlanacağını ve Rus baskısı arttıkça halkın duyduğu nefretin giderek büyüdüğünü ifade etti.^{[5]Bell, James Stanislaus. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. E. Moxon, 1840.}

Tornau'ya anlattığına göre Rusların eninde sonunda Kafkasya'yı işgal edeceğini, ancak bunun kendi ölümünden çok daha sonra olacağını düşünüyordu:^{[2]Леонидович, Дударев Сергей. Иномир Кавказа: на пороге открытия (об одном из опытов «невольного сближения» россиян и горцев). 2018, s. 64-76.[4]Воспоминания кавказского офицера.}

“Eğer Çerkesler daha akıllı olsaydı, birbirleriyle kavga etmeseler ve birbirlerini öldürmeselerdi, sizin dağlarda hâkimiyet kurmanız yüzyıllar alırdı. Ben teslim olmayı düşünmüyorum. Bu yaşımda, altmış yıldır uğruna savaştığım ve kan döktüğüm davayı terk etmem yakışık almaz. Başkasının iradesine, yeni bir düzene, yeni kurallara boyun eğemem. Ben doğduğum gibi öleceğim. Oğlum gençtir, yeni düzene alışması daha kolay olur. Allah dağları Ruslara vermeyi dilerse, belki o zaman o da babasının yanına gömülmeyi tercih eder.”

Ölümü

1843 yılında General V. O. Gurko komutasındaki Rus birlikleri Orta Urup bölgesini denetliyordu. Rus ordusu; iki piyade taburundan küçük bir birlik, 500 kadar Kozak ve 4 toptan oluşuyordu. Dönüş yolunda birliklerin önüne geçip yolun güvenliğini garantiye almak amacıyla Subay Tornau, 50 kadar Nogay prensiyle kayalık bir tepeyi tutmakla görevlendirildi.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.}

Bu tepeyi ele geçirecek zamanı olmayan Canseyid komutasındaki Çerkes süvarileri karşı tepede toplanmaya başladılar. Canseyid ve Tornau, birbirlerinin birliklerini dürbünle gözlemlerken birbirlerini gördüler ve uzaktan selamlaştılar.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.}

Bir saat sonra Kozak birlikleri, iki tepenin arasındaki vadiye inmeye başladı. Yaklaşık 300 Çerkes süvarisi, uygun gördükleri bir anda Hacı Canseyid'in öncülüğünde ani bir baskınla Kozakların siper aldığı vadiye saldırı başlatıp Kozakları öldürmeye başladılar. Bu saldırı sırasında Rus piyade birlikleri uzaktaydı ve süvari desteği de o an için hazır değildi ancak yakında bir top bulunuyordu.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.}

Topçu komutanı Yüzbaşı Biryukov ateş emri verdi ve 300 adım mesafeden yaptığı iki kartuş atışıyla Hacı Canseyid'i vurdu. Çerkes süvarileri dağıldılar ve Canseyid'in dumanlar arasındaki cesedini kaldırıp hızla geri çekildiler.^{[4]Воспоминания кавказского офицера.}