# Hacı Adil Arda

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Adil_Arda
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Hacı Adil Arda, https://tr.wikipedia.org/wiki/Hac%C4%B1_Adil_Arda (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ec/Hac%C4%B1_Adil_Arda_%28Crop%29.jpg)
* (public-domain)*

- **Makam:** Meclis-i Mebûsan Başkanı; Meclis-i Mebûsan; 3., 4. ve 5. Dönem Mebusu; Osmanlı Dahiliye Nazırı; Edirne Valisi
- **Dönembaşı:** 25 Ekim 1915; 17 Aralık 1908; 1913; 1912; 1913; 26 Ağustos 1909
- **Dönemsonu:** 15 Eylül 1919; 21 Aralık 1918; 1913; 1912; 1915; 15 Ocak 1910
- **Hükümdar:** V. Mehmed; V. Mehmed; V. Mehmed
- **Öncegelen:** Halil Bey; Ahmet Reşit Rey; Mehmed Celal Bey; Halil Bey; Reşit Paşa
- **Sonragelen:** Reşat Hikmet Bey; Talat Paşa; Mehmed Ziya Paşa; Zekeriya Zihni Bey; Ali Paşa
- **Seçim bölgesi:** 1908 – Tekirdağ; 1912 – Gümülcine; 1914 – Bursa
- **Doğum adı:** Mehmed Adil
- **Doğum tarihi:** 1869
- **Doğum yeri:** Lofça, Osmanlı Devleti
- **Ölüm tarihi:** 8 Şubat 1935
- **Ölüm yeri:** İstanbul, Türkiye
- **Partisi:** İttihat ve Terakki
- **Öğrenim:** Mekteb-i Hukuk

**Hacı Mehmed Adil Arda** (1869, [Lofça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lof%C3%A7a) - 1935, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) dönemlerinde önemli görevler üstlenmiş siyaset ve devlet adamı.

1869'da [Lofça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lof%C3%A7a)'da doğmuştur. Posta Telgraf müdürü Mehmet Haki Efendi'nin oğludur. Rüştiyeyi bitirdikten sonra 1890 yılında memur olmuştur. [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen) Rüsumat Nezareti Refik-i Saniliğinde ve [Hudeyde](https://turkipedia.org/tr/wiki/El-Hudeyde) Rüsumat müdürlüğünde çalışmıştır. 1893'te [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) Gümrüğü memurluğuna nakledilmiştir. 1903 yılında [İstanbul Hukuk Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Hukuk_Fak%C3%BCltesi)'ni bitirmiştir. 1905 yılında [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik) Gümrük müdürlüğü yapmıştır. Bu sırada [İttihad ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'ne girmiştir. 1908'de Selanik Rüsumat Nazırlığı'na atanmıştır. [Selanik Hukuk Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik_Hukuk_Mektebi)'nde mecelle öğretim üyeliği yapmıştır. [1908 seçimlerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/1908_Osmanl%C4%B1_genel_se%C3%A7imleri) [Tekirdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekirda%C4%9F)'dan mebus seçilmiştir. 1909'da [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) valiliğine atanmıştır. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin "Merkez-i Umumi" üyeliği ve genel sekreterliğe seçildiği için Kasım 1910'da valilik görevinden istifa etmiştir. 1911'de [Osmanlı Dahiliye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dahiliye_Nez%C3%A2reti) atanmıştır. [İkinci devre seçimlerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/1912_Osmanl%C4%B1_genel_se%C3%A7imleri) [Gümülcine](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BClcine)'den mebus seçilmiştir. [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa) Hükûmetinde Dahiliye Nazırlığı yapmıştır. Edirne kurtarılınca yine buraya vali olarak gönderilmiştir. [Üçüncü devre seçimlerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/1914_Osmanl%C4%B1_genel_se%C3%A7imleri) Bursa'dan mebus seçilmiştir. [Halil Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Mente%C5%9Fe)'in Dışişleri Nazırlığına atanması üzerine, 25 Ekim 1915'te [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) Reisliğine seçilmiştir. [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra tutuklanmış ve [Malta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta)'ya sürülmüştür. [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) Hükûmeti'nin çabalarıyla, 1921'de, bu esaretten kurtarılmıştır. Bir süre Almanya'da kalmış ve sonra [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'ya gelmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, 17 Haziran 1922'de [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana) valiliğine atamıştır. Bir süre sonra Eylül 1922'de [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) valiliğine nakledilmiştir. Reji idaresi genel müdürlüğü, İnhisar İdare Meclisi Üyeliği, Başkanlığı, [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) gereğince Türk-Fransız karma hakem mahkemesinde Türk hakimliği, [İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_%C3%9Cniversitesi_Hukuk_Fak%C3%BCltesi) Müdürlüğü yapmıştır. 8 Şubat 1935'te ölmüştür.[^1]

[^1]: Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları No : 15 Türk Parlamento Tarihi Meşrutiyete Geçiş Süreci I. ve II. Meşrutiyet II. Cilt Ayan Ve Mebûsân Meclisleri Üyelerinin Özgeçmişleri Prof. Dr. İhsan Güneş Türk Parlamento Tarihi Araştırma Grubu sayfa 207-208