Galataport

Galataport, İstanbul Karaköy semtinde yer alan kruvaziyer limanı ve karma kullanımlı tesis niteliği taşıyan bir yapıdır. Konum olarak İstanbul Boğazı'nın Avrupa yakasında, Haliç ile birleştiği noktada bulunmaktadır.^{[1]Istanbul cruise port Galataport to open in Q2 2020 -chairman. 26 Ağustos 2019.} Proje, Doğuş Grubu ve Bilgili Holding'in ortak girişimidir.^{[2]Istanbul’s Galataport to open next year - Latest News.} Her iki grup da projeye 1,8 milyar ABD dolarının üzerinde yatırım yapmıştır.^{[3]Wright, Christian L.. Newly Reimagined, Cruise Terminals Are Destinations in Themselves. 21 Şubat 2020.} Tesis, Boğaz kıyısında 1,2 kilometrelik bir sahil şeridi üzerinde yer almaktadır.^{[4]Galataport.} Otel, kafe, restoran, butik mağazalar, ofis alanları ve iki sanat müzesini bünyesinde barındırmaktadır.^{[4]Galataport.}

Proje, kamunun kıyıya erişimini zorlaştırması, inşaat sürecinde tescilli kültür varlıklarının zarar görmesi ve çevredeki yapılarda hasara yol açması gibi nedenlerle kamuoyunda tartışmalara konu olmuştur.^{[5]Odası, TMMOB Şehir Plancıları. TMMOB Şehir Plancıları Odası.}^{[6]Sudaş, İlknur. Galataport'a Bilirkişi İtirazı: Kıyı Kamuya Kapatılıyor. 12 Mayıs 2015.}^{[7]TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Şubesi'nden Galataport tepkisi: Halkın sahille bağlantısı kesilmeye çalışılıyor.}^{[8]Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi'nden Galataport’a tazminat davası.}^{[9]“YÜKSEK YARGI’DAN GALATAPORT’A DURDURMA”. 14 Ekim 2014.}

Tarihçe

1900'lu yıllardan itibaren İstanbul'un en önemli endüstriyel ulaşım ve taşıma alanı olan bu bölgede 1958 yılında Sedat Hakkı Eldem tarafından tasarlanan antrepolar inşa edilmiştir. 1982 yılında bölge, turizm merkezi ilan edilmiştir. 1987 yılında yük gemisi girişlerine ve 1988 yılında tırların girişlerine kapatılması nedeniyle antrepolar ve gümrük limanı işlevlerini yitirmeye başlamıştır. 1993 yılında Koruma Kurulu bu bölgeyi Kentsel Sit Alanı yapmıştır. 2000'li yılların başından itibaren antrepolar kiralanmaya başlanmıştır. 2004 yılında İstanbul Modern açılmıştır. İstanbul 2 No'lu Koruma Kurulu Antrepo 4'ün İstanbul Modern ve Antrepo 5'in M.S.G.S.Ü. İstanbul Resim Heykel Müzesi olarak korunmasına karar vermiştir.^{[10]Salıpazarı'ndan Galataport'a Dönüşümün Hikayesi.} İnşaatın başladığı Şubat 2015'e kadar bu alandan gemilerden yükleme, depolama ve boşaltma işlemleri devam etmiştir. Dört antrepodan oluşan, 30.175 metrekare açık alan ve 78.810 metrekare kapalı alana sahip olan limanın uzunluğu ise 1750 metre olmaktaydı. Burası İstanbul'da kruvaziyer yolcu gemilerinin demirlediği tek nokta idi.^{[11]Galataport: Salıpazarı Liman Projesi Kandırmacası.} İnşaat başladığından beri İstanbul'da kruvaziyer yolcu gemilerinin demirleyebileceği herhangi bir liman yoktur.

Galataport İstanbul projesinin ilk ihalesini Türkiye Denizcilik İşletmeleri Eylül 2005'te gerçekleştirmiştir. Bu ihaleyi Sami Ofer'in ortak olduğu Royal Caribbean Cruises konsorsiyum kazanmıştır. İhale bedeli olarak 3 milyar 538 milyon avro önerilmiştir. İstanbul Şehir Plancıları Odası Galataport projesinin inşa edilmesine imkân verecek imar değişikliğinin iptali için dava açmıştır. Danıştay 6. Dairesi bu imar değişikliğini onaylayan Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın kararının yürürlüğünü oybirliğiyle durdurmuştur.^{[12]10 maddede Galataport'un hikâyesi.}

İkinci ihale Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirilmiştir. 16 Mayıs 2013 tarihinde yapılan ihaleyi Doğuş Holding 702 milyon dolarlık teklif ile kazanmıştır.

Ocak 2014'te Doğuş Grubu ile Bilgili Holding'e bağlı BLG Capital ortaklığı ile Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları kurulmuştur. Şubat 2014'ten beri bu şirket Galaport projesi kapsamında faaliyetlerine başlamıştır.^{[13]Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları.} Bilgili Holding Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Bilgili projenin Şubat 2015'te başlayacağını duyurmuştur.^{[12]10 maddede Galataport'un hikâyesi.}

İhale

Salıpazarı Limanı'nın özelleştirilmesine ilişkin ihale, 16 Mayıs 2013 tarihinde Özelleştirme İdaresi tarafından gerçekleştirilmiş olup, ihaleyi 702 milyon Amerikan doları teklif ile Doğuş Grubu kazanmıştır. 2014 yılının Ocak ayında Doğuş Grubu ile Bilgili Holding'e bağlı BLG Capital arasında bir ortaklık kurulmuş ve bu ortaklık kapsamında limanın geliştirilmesi ile işletilmesinden sorumlu Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları A.Ş. adlı şirket oluşturulmuştur. Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. ile yapılan devir sözleşmesi doğrultusunda, Şubat 2014 tarihinde liman sahasının devri tamamlanmış ve şirket faaliyete geçmiştir. 14 Şubat 2018 tarihinde şirketin unvanı Galataport İstanbul Liman İşletmeciliği ve Yatırımları A.Ş. olarak değiştirilmiştir.^{[14]madebycat.com. Doğuş Grubu ve Bilgili Holding Ortaklığıyla Yürütülen Galataport Projesi İçin 1 Milyar 20 Milyon Euro'luk Finansman Kredisi Sağlandı.}

İnşaat

Şubat 2015'te başlayan projenin^{[12]10 maddede Galataport'un hikâyesi.} 2018 yılının son çeyreğinde tamamlanması hedeflendiği yetkililer tarafından açıklanmıştır.^{[15]Salıpazarı projesi dünyada bir ilke imza atacak.} Temmuz 2016'da Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu izni çıkmıştır.^{[16]Doğuş Holding'e Anıtlar Kurulu'ndan Galataport izni çıktı.} Ağustos 2016'da projenin finansmanı için 6 Türkiye kökenli banka ile toplam 3.3 milyar TL kredi anlaşmaları yapılmıştır. Bu anlaşmalara göre Yapı Kredi Bankası 275 milyon avro, Garanti Bankası 255 milyon avro, Türkiye İş Bankası 150 milyon avro, Ziraat Bankası 130 milyon avro, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası 110 milyon avro ve Finansbank 100 milyon avro kredi sağlamayı taahhüt etmiştir.^{[17]Galataport için 4.5 milyarlık imzalar atıldı.}^{[18]Galataport'a 3.3 Milyar Kredi.}

16 Şubat 2017 tarihinde tescilli bir kültür varlığı olan Karaköy Yolcu Salonu yıkılmıştır^[19]..^{[20]Karaköy Yolcu Salonu'nda Ciddi Hasar.} 1 Mart 2017 tarihinde ise, yıkmadan güçlendime kararına rağmen tarihi Paket Postanesi'nin denize bakan ön cephe duvarı ile kısa yan duvarları ayakta bırakılarak, kalan kısmı yıkılmıştır.^{[21]1911 yılında açılmıştı... İstanbul'un tarihi yapılarından Paket Postanesi'ni yıktılar.}^{[22]Galataport Projesi’ne İlişkin Basın Açıklaması – Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi.}

Proje kapsamı ve yapılar

Projenin ana fonksiyonu kruvaziyer terminali veya ona hizmet eden bekleme alanları ve biletleme kontuarlarıdır. Bu fonksiyonlara yardım amacıyla devlet otoriteleri için kullanım alanları, duty free dükkânları, teknik alanlar, otel, restoran ve diğer ticari işletmeler de bulunmaktadır.^{[15]Salıpazarı projesi dünyada bir ilke imza atacak.} Bu işlevlerin yanı sıra konaklama, yeme-içme, çalışma alanları yer almaktadır.

Paket Postanesi (1907-1911)

Karaköy rıhtımı üzerinde yolcu salonu olarak inşa edilen ilk yapı, daha sonra Türkiye Denizcilik Bankası A.Ş. Hastanesi ve Paket Postanesi olarak da kullanılmıştır. Günümüzde hâlen Paket Postanesi olarak anılan ve Galata Rüsumat (Gümrük) Binası adıyla da bilinen bu yapının mimarına ilişkin kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Yapının ilk inşa edildiği dönemde zemin katı yolcu salonu işlevi görmüş; üst katlarında ise Fransızlara ait İstanbul Rıhtım, Dok ve Antrepo Şirketi'nin idare merkezi ile gümrük binası gibi idari birimler yer almıştır.

Çinili Han (1910-1911)

Çinili Han, 1910–1911 yılları arasında denizin toprakla doldurulmasıyla oluşturulan rıhtım alanı üzerine inşa edilmiştir. İlk olarak yolcu salonu olarak kullanılan yapı, 1940 yılından itibaren yeni yolcu salonunun inşa edilmesini takiben Türkiye Posta Telgraf Teşkilatı (PTT) tarafından Posta Merkezi olarak değerlendirilmiştir. 2013 yılında Özelleştirme İdaresi tarafından düzenlenen ihale kapsamında liman sahasının devri sürecinde ise yapı, Gümrük Bölge Müdürlüğü tarafından kullanılmıştır. Çinili Han, günümüzde hâlen ayakta olan ve Karaköy'ün liman geçmişine tanıklık eden önemli yapılardan biridir.

Merkez Han (1912-1914)

Rıhtım Şirketi, 1910–1914 yılları arasında Karaköy'de, rıhtım üzerinde iki büyük yapı inşa etmiştir. Bu yapılardan daha büyük olanı, günümüzde Karaköy Yolcu Salonu'nun hemen yanında yer alan Merkez Han'dır. Rıhtım Caddesi üzerinde, 1912–1914 yılları arasında inşa edilen Merkez Han, uzun yıllar boyunca Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş.'nin Genel Müdürlük binası olarak kullanılmıştır. Yapı, T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi tarafından Mayıs 2013'te düzenlenen Salıpazarı Limanı ihalesine kadar bu işlevini sürdürmüştür.

Karaköy Yolcu Salonu (1937-1940)

1930'lu yılların başında İstanbul limanına gelen gemi sayısı çoğalması, beraberinde yolcu ve yük sayısında önemli ölçüde artış getirmiş; rıhtımlar ve mevcut salonların kapasiteleri, bu artışa cevap veremez duruma gelmiştir. Bu sıkışıklığın giderilmesi amacıyla, Tophane rıhtımı üzerinde yeni düzenlemelere gidilmiştir. Limanın yolcu salonu inşası için, Ticaret Bakanlığı ve İstanbul Liman İşleri Umum Müdürlüğü tarafından 1936 yılında mimari bir yarışma düzenlenmiş; jüri, Mimar Rebii Gorbon'un eserini birinci seçilmiştir. Çinili Han ile Merkez Han arasında bulunan Küçük Rıhtım Han, Panorama Han, Orta Han ve Maritime Han'ın yıkılması ile elde edilen arsa üzerine inşa edilen Yolcu Salonu, 1 Temmuz 1940 tarihinde hizmete açılmıştır. Yapının kulesindeki saat, II. Abdülhamid'in saatçisi Mustafa Şem'i tarafından yapılmıştır. Karaköy Yolcu Salonu, Mayıs 2014 tarihine kadar hizmet vermiştir. Galataport İstanbul projesi kapsamında Merkez Han, Karaköy Yolcu Salonu ve Çinili Han ile birlikte eski bir antrepo alanı, uluslararası bir otel zinciri tarafından otel olarak işletilmektedir.

Tophane Saat Kulesi

Tophane Saat Kulesi, diğer bilinen adıyla Nusretiye Saat Kulesi, İstanbul'un Tophane semtinde Nusretiye Cami'nin yanında yer almaktadır. 19. yy ikinci yarısında Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan saat kulesi, yukarı doğru kademeli olarak daralan, saatli bölümüyle beraber dört katlı bir yapıdır. Dört cephesi birbirine eş olarak tasarlanan kulenin denize bakan cephedeki kapısının üstünde, Abdülmecid'e ait tuğra yer almaktadır.

Çevre tarihi yapılar

Kılıç Ali Paşa Camii ve Külliyesi

Tophane'de bulunan Kaptanı-derya Kılıç Ali Paşa Camii ve Külliyesi, 16. yüzyıl sonlarında Mimar Sinan tarafından yapılmaktadır. Kılıç Ali Paşa, Barbaros Hayrettin Paşa'nın maiyetindendir. Denizciliği ondan öğrenmiştir. Kılıç Ali Paşa, Kıbrıs'ın Fethi savaşına katılmış, bilahare Kaptan-ı Derya olmuştur. Kaptan Paşa'yken Akdeniz'e açılarak birçok sefer yapmış ve pek çok başarı göstermiştir. İşte Kılıç Ali Paşa, Tophane'de bir cami yaptırmak istemiş ve inşaatı da Mimar Sinan gerçekleştirmiştir. Cami ve Külliye, yapıldığı dönemde deniz kıyısında ve limandaki gemilerden Beyoğlu tarafına çıkışı sağlayan en önemli iskelenin başında bulunmaktadır. 1745 yılında ve sonrasında çeşitli dönemlerde denizin doldurulmasıyla içeride kalmıştır. Kılıç Ali Paşa Külliyesi, dış avlu duvarıyla çevrili bir cami ile yanındaki büyük bir medrese ve tek hamamdan oluşmaktadır. Kılıç Ali Paşa külliyesi içinde, caminin güney dış duvarı önündeki hazirede Kılıç Ali Paşa Türbesi yer almaktadır. Türbenin, caminin inşa edildiği 1580-1581'de yapıldığı anlaşılmaktadır. Kılıç Ali Paşa külliyesinin bir parçası olarak Kılıç Ali Paşa Medresesi'nin girişi, kuzey yönündedir.

Nusretiye Camii

Nusretiye Camii, 1826 yılında II. Mahmud tarafından yaptırılmıştır. Cami, Meclis-i Mebusan Caddesi üzerindedir ve Tophane Camii olarak da bilinmektedir. Caminin bulunduğu yerde daha önce III. Selim tarafından yaptırılmış Tophane-i Amire Arabacılar Kışlası Camii vardır. Bu yapının 1823 Firuzağa yangınında diğer kırk sekiz bina ile yanması sonrasında, Nusretiye Camii, II. Mahmud tarafından aynı yere Mimar Kirkor Balyan'a yaptırılmıştır.

Tophane Kasrı

16. yüzyıldan itibaren başlayan bir gelenek uyarınca zaman zaman padişahlar, sadrazamlar veya üst düzey devlet görevlileri top dökümünü izlemek üzere Tophane'ye gelmişlerdir. Bu gibi durumlarda padişahlar ve diğerlerinin dinlenmeleri ve yemek yemeleri için özel bir mekân ihtiyacı oluşması sebebiyle Tophane Kasrı yaptırılmıştır. Günümüzde mevcudiyetini sürdüren Tophane Kasrı, Sultan Abdülmecid döneminde İngiliz Mimar William James Smith tarafından 1852 yılında yapılmıştır. Kasr, Nusretiye Camii ile Tophane Çeşmesi arasında yer almaktadır. Denize paralel olan kasr, 10 metre en ve 22 metre boyutlarında olup kâgir ve iki katlıdır. Tophane Kasrı, önemli tarihi olaylara da ev sahipliği yapmaktadır. Sultan Abdülmecid, 1858 yılında Rus Çarı'nın kardeşi Grandük Konstantin Nikoloviç'i burada kabul etmiştir. 1897 yılında meydana gelen Osmanlı-Yunan savaşı neticesi yapılan barış anlaşması da, büyük devletlerin sefirlerinin de katılımıyla, Tophane Kasrı'nda imzalanmıştır.

Tophane-i Âmire

Kanuni Sultan Süleyman, Fatih'in kurup II. Beyazıt'ın büyüttüğü dökümhane tesislerini yıktırıp yerine yenisini ve daha büyüğünü inşa ettirmiştir. Tophane-i Amire, deniz kenarından yüz adım kadar içeride, Cihangir tepesinin hemen altında yer almaktadır. Sultan Süleyman tarafından, top dökümhanesinden ayrı olarak, top dökücüleri için deniz kenarında bir Topçular Kışlası yaptırılmıştır. Tophane-i Amire ve Tophane semti, Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişlemiş ve bir askeri merkez olmasının yanında, özellikle sahilde saray ve yalı tarzında sivil yapılaşmalar meydana gelmiştir. Kanuni'nin yaptırdığı Tophane binası 1720 yılında yanmış, 1730-1740 yılları arasında bugünkü haliyle beş büyük kubbeden oluşan şekliyle yeniden yaptırılmıştır. Yeni dökümhane ile birlikte Sultan için bir köşk ve büyük bir sarnıç da yaptırılmıştır. Sarnıç için su, Sultan I. Mahmud zamanında, 1730'da inşa edilen Taksim su boru hattı sayesinde temin edilmiştir. 1732 yılında, Tophane (I. Mahmud) Çeşmesi yaptırılmıştır. Tophane Meydanı'nda yer alan çeşme, dört cepheli abideyi andıran bir eserdir. Cephesindeki mermer işleme ve süslemeleriyle, Türk rokoko sanatının en önemli örneklerindendir. Çeşmenin dört cephesini dolaşan bir yazı şeklinde üç ayrı kitabesi vardır. Sonraki senelerde, 1745 yılında, tüm Tophane yapıları, topçubaşı ve aynı zamanda mimar olan Mustafa Ağa'nın yaptığı proje ile, onun nezaretinde olarak binalar tamir edilmiştir. Bu sırada, Tophane Meydanı denize doğru elli metre kadar doldurulmuştur. III. Mustafa (1757-1774) döneminde, topçuluğun modernleştirilmesi amacıyla Baron dö Tot getirtilerek hizmetinden faydalanılmıştır. Sultan III. Selim zamanında, 1793'te, civardaki birçok arsanın satın alınmasıyla yeni top imalathaneleri kurulmuştur. III. Selim, Fransa'dan subaylar ve top dökümcüleri getirtir ve yeni hareketli toplar imal edilmiştir. Topçuluk eğitimine de ayrı bir önem verildiğinden talim alanına gerek duyulmuş ve Tophane Meydanı'nda dizili toplar kaldırılıp, meydandaki ağaçlar da kesilerek bir talimgâh yaptırılmıştır. III. Selim ayrıca, Ahırkapı'daki top arabacılarının kışlalarını Tophane'ye taşımış ve deniz kenarında üç ayrı binadan oluşan büyük bir topçu kışlası yaptırmıştır. 1823 yılında çıkan Firuzağa yangını, III. Selim'in yaptırdığı binalardan birçoğunun zarar görmesine yol açmıştır. II. Mahmud, Topçubaşı'na mahsus olmak üzere yeni ve süslü bir bina yaptırmıştır. Topçu Kışlası olarak inşa edilen bina, 1823-1825 arası yaptırılmış ve bu bina daha sonra Topçu Ocağı yerine kurulan ve topçu askerinin komutanlığı görevini yürüten Tophane Müşirliği'nin binası olarak kullanılmıştır. Kışla, sevkiyat kolaylığı açısından denize yakın inşa edilmiştir. Günümüzde bu alanda hala varlığını sürdüren Tophane Saat Kulesi ise 1847-1848 tarihlerinde inşa edilmiştir.

Eleştiriler

Galataport projesi, kamunun kıyıya erişiminin engellenmesi, tescilli kültür varlıklarının yıkılması, yıkımların çevre yapılara hasar vermesi gibi nedenlerle kamuoyunda eleştirilerin ve yasal süreçlerin konusu olmuştur.

Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi bölgenin ulaşım altyapısı ve yerleşim dokusunun olumsuz etkileneceği, hakkında güçlendirme kararları olan tescilli kültür varlıklarının (Paket Postanesi, Karaköy Yolcu Salonu) yıkılacağı, yeşil alan olması gereken yerlerin otoparka çevrildiği, kıyıların kamuya kapatılacağı ve kamu yararına olmayan kullanımlar gerekçeleriyle projeye olumsuz eleştirilerde bulundu ve yasal süreç başlatmıştır.^{[11]Galataport: Salıpazarı Liman Projesi Kandırmacası.}^{[22]Galataport Projesi’ne İlişkin Basın Açıklaması – Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi.}^{[22]Galataport Projesi’ne İlişkin Basın Açıklaması – Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi.}

Şehir Plancıları Odası, Mimarlar Odası ve İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubelerinin Türkiye Denizcilik İşletmeleri'ne ait 2012 yılına ait Nazım planı kararına karşı Danıştay 6. Dairesi'nde açtığı davanın bilirkişi raporunda Nazım İmar ve Uygulama Planları'nın, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na uygun hazırlanmadığı, kıyının tümüyle kamuya kapalı hale getirilmiş olduğu, İstanbul II Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararında tanımlanan 'tarihi Tophane Meydanı' düzenlemesi için yasal zemin oluşmadığı gibi eleştiriler yer almıştır.^{[6]Sudaş, İlknur. Galataport'a Bilirkişi İtirazı: Kıyı Kamuya Kapatılıyor. 12 Mayıs 2015.}^{[23]Bilirkişi Raporu İle Galataport Projesinde Meslek Örgütlerinin Haklılığı Tescillendi.}

Salıpazarı Limanı İhalesi'ni kazanan Doğuş Grubu web sitelerinde yaptığı açıklamada bu projenin bir şehir projesi olduğunu ve bölgenin mahalle dokusuna uyumlu bir yerleşim planına sahip olduğu belirtmiştir. Tophane Meydanı, yanındaki park ve İstanbul Boğazı'na inen kollarıyla birlikte 30 dönüme yakın alanın bir meydan olarak kazandırılacağını; ek olarak bu proje alanında yer alan tescilli binaların restorasyonu ile bu tarihi binaların halka geri kazandırılması gibi olumlu unsurların bulunduğunu da eklemiştir. Diğer bir olumlu gelişme olarak İstanbul Modern'in yeniden restore edilmesi ve yeni bir çağdaş sanatlar müzesinin açılmasını belirtilerek; bu vesileyle burasının İstanbul'un yeni bir kültür ve sanat merkezi olacağı açıklamasında bulunmuştur.^{[13]Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları.}

2021 yılında TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi, proje inşaatının civardaki binalarda hasara yol açtığı gerekçesiyle tazminat davası açmıştır.^{[8]Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi'nden Galataport’a tazminat davası.}

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

Galataport projesinin zaman çizelgesi