# Gürcistan Kıpçakları

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_K%C4%B1p%C3%A7aklar%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Gürcistan Kıpçakları, https://tr.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCrcistan_K%C4%B1p%C3%A7aklar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Caucasus_1124_AC_de.png/1280px-Caucasus_1124_AC_de.png)
* (File:Caucasus topographic map-fr.svg by Bourrichon - fr:Bourrichon This derivative by Don-kun, CC-BY-3.0)*

- **Grup:** Gürcistan'daki Kıpçaklar
- **Bölge:** Gürcistan
- **Diller:** Kıpçakça, Gürcüce
- **Dinler:** Şamanizm ve Gürcü Ortodoks Hristiyanlığı
- **İlgili gruplar:** Ahıska Türkleri, Türkiye Kıpçakları, Türkiye Türkmenleri

**Gürcistan Kıpçakları** ya da **Gürcistan'daki Kıpçaklar**, [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar), [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'dan [Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa)'ya uzanan geniş bir bölgede yaşayan eski bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) göçer halkıdır. [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) da dahil olmak üzere bölgedeki birçok ulusun tarihinde önemli bir rol oynamışlardır. [Gürcistan kralları](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) 12. ve 13. yüzyıllarda [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'daki güçlerinin zirvesindeyken binlerce Kıpçak paralı asker topladılar ve hizmetlerini komşu Müslüman devletlere karşı başarıyla kullandılar. Bu kavim, Gürcü kaynaklarında çoğunlukla *Kıpçak* olarak geçmekle birlikte, nadiren *Koman* adıyla da anılmaktadır.[^1]

11-20. yüzyıllardaki Gürcü yazılı eserlerinde rastlanan ve farklı zamanlarda [Eski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_G%C3%BCrc%C3%BCce) ve [Yeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) Gürcü diline geçen Türkçe özel [şahıs adları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eah%C4%B1s_adlar%C4%B1) bulunmaktadır.[^2]

## Arka plan

10. yüzyıl başında Kuzey [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)’de ([Mançurya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7urya) ve Doğu [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da) [Moğol dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_dilleri)ni konuşan halklarca (Moğol ve Tatar) [Hitay (Kitan)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar) Devletinin kurulması sonucu doğudan bugünkü [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'ın kuzeydoğusuna [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)nın göç akınları karşısında [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)ni konuşan [Kimek (Yimek)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimekler) ve [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) boy birliği olan [Kimek Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimek-K%C4%B1p%C3%A7ak_Konfederasyonu)nı zayıflatmış ve birlik parçalanmıştır.[^3] Kimek-Kıpçak boylarının güneye doğru yayılmaları 10. yüzyılın sonu ve 11. yüzyılın başında gerçekleşmiş, hatta [Sırderya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyhun)’nın aşağı kısmına kadar yayılmışlardır. 11. yüzyılda Kıpçaklar artık [Don Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Nehri)’ne kadar uzanan geniş bir bölgede yaşamaktaydılar ve buralara Kıpçakların yerleşmesinden sonra bölgenin adı «Kıpçak Bozkırı» ya da «[Deşt-i Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/De%C5%9Ft-i_K%C4%B1p%C3%A7ak)» olmuştur.[^4] İlk kez [Orhun-Yenisey Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)ndan 759 yılına ait [Moyen Çur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moyen_%C3%87ur) Yazıtında geçen *Kıpçak ~ Kıfçak* kelimesi Kimek-Kıpçak birliğinin parçalanmasından sonra *Doğu* ve *Batı Kıpçakları* olarak kullanılmaya devam etmiştir.[^5] 11. yüzyılın ortalarında Toksaba sülâlesinin (boyunun) idaresi altında Kumanların esas kısmı ve Kıpçak boylarının önemli bir bölümü şimdiki Kazakistan topraklarından Güney Rusya'ya ve Karadeniz yakınlarındaki bozkırlara göç etmeye başlamış ve bunun sonucunda da Kıpçakların [İdil (Volga)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) nehrinin doğusunda kalan *Doğu Kıpçakları* (ya da *Doğu Deşt-i Kıpçak Kıpçakları*) ile batısında kalan *Batı Kıpçakları* (ya da *Batı Deşt-i Kıpçak Kıpçakları*) olmak üzere iki etno-bölgesel ulusu ortaya çıkmıştır.[^6]

Tarihte adı geçen bu Kıpçakların [Orta Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_T%C3%BCrk%C3%A7e) dönemine ait [Kıpçak Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7a) (Eski Kıpçakça) yazı dili olarak üç ayrı kolda gelişim göstermiştir: [Altın Orda Kıpçakçası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanca) (ya da Bozkır Kıpçakçası 13-16. yy), [Memlûk Kıpçakçası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7as%C4%B1) (14-16. yy), [Ermeni Kıpçakçası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7as%C4%B1) (16-17. yy).[^7] Yeni Kıpçakça denen ve Kıpçak birliğinden köken alan Türk halklarının daha sonra oluşmaya başlayan dilleri günümüzde [Kıpçak dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) adıyla bir grup oluşturur.

### Doğu Kıpçakları

Doğu Kıpçak boyları bir zamanlar hakimiyetleri altında bulundukları Kimek boyları ve [Yenisey Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1) (Eski Kırgızlar) ile birleşerek [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) (eskiden Ruslarca *Kara Kırgız*) adı altında [Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1), [Yedisu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi) ve [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)nda hayatlarına devam etmiştir.[^8] Batı Altay veya Doğu Kazakistan denen yerlerde yaşayanları tarihî literatürde *Doğu Kıpçakları* olarak adlandırılırlar. Büyük çoğunluğunun Kimeklerle karışıp Kırgızlaşan Kıpçaklar olduğu sanılan Doğu Kıpçaklarının bir kısmı daha sonraki dönemlerde özellikle Güney Altay ve Yedisu bölgesinde kalanlar bugünkü [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) (eskiden Ruslarca *Kazak-Kırgız* ya da *Kırgız-Kaysak*[^9]) halkının oluşmasında büyük rol oynamışlardır.[^10] 18. yüzyılda [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar) Kırgızlaşan Kıpçakları Kırgız olarak bildikleri için Kazaklara Kırgız demişlerdir.[^11]

### Batı Kıpçakları

Batıya giden Kıpçaklar ise asırlar içinde büyük maceralar yaşamıştır.[^12] [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)'nın geniş bozkırlarını fethedip [Kumanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar)la birlikte 11. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar doğudan batıya yönelerek [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'nın kuzeyindeki [bozkır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r)larda [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) yaşayan Kıpçak konfederasyonundan Türk halklarının toprakları 13. yüzyıl başlarında [Moğol istilaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1) sırasında [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) tarafından ele geçirilmiştir.[^13][^14]

## Kafkasya Kıpçakları

Kafkasya Kıpçakları (ya da Kafkasya Tatarları), Batı Kıpçaklarından köken alan Türk halklarının [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'daki temsilcileridir ve günümüzde [Nogaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogaylar), [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar), [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar), [Kumuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) ve [Urumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumlar) gibi halklara ayrılırlar.

Daha önce 10. yüzyılda görülen Bun Türkleri hariç, 11. yy sonu ve 12. yy başlarında Gürcistan'a yetmiş yıl arayla iki ayrı zamanda büyük sayıda Kıpçak göçü görülür. Bunlar birbiriyle karıştırılmaması için Gürcü kaynaklarında *Eski kıpçaklar* (1118 tarihinde ilk gelenler) ve *Yeni Kıpçaklar* (1185 tarihinde son gelenler) biçiminde geçerler.[^15][^16][^17][^18] Moğollar 1220-1223 ve 1235-1330 yıllarında [Kafkasya ve Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan%27%C4%B1n_Mo%C4%9Follar_taraf%C4%B1ndan_istilas%C4%B1)'ı istila etmiştir.

Paralı askerliğe yatkın olan Kıpçakların cesareti ve savaşçı ruhu Macar, Bulgar, Rus ve Gürcü ordularında yaygın biçimde söz edildiği gibi Rus, Macar, Bulgar, Sırp, Gürcü ve Yunan tahtlarına da Kıpçak kökenli yöneticiler oturmuşlardır.[^19]

### Eski Kıpçaklar 1118

![1121 yılında Selçuklulara karşı Didgori Muharebesini kazanan Gürcistan Krallığı'nın ordusunda 15 bin Kıpçak askeri de bulunmaktaydı. Gürcüler bugün bile bu zaferi her yıl eylül ayında Didgoroba (დიდგორობა) adı verilen günde kutlamaktadırlar](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Didgoroba_2012_%282%29.jpg/1280px-Didgoroba_2012_%282%29.jpg)
*1121 yılında Selçuklulara karşı Didgori Muharebesini kazanan Gürcistan Krallığı'nın ordusunda 15 bin Kıpçak askeri de bulunmaktaydı. Gürcüler bugün bile bu zaferi her yıl eylül ayında Didgoroba (დიდგორობა) adı verilen günde kutlamaktadırlar (George Mel, CC-BY-SA-3.0)*

**Eski Kıpçaklar**: Karadeniz-Kafkasya'nın kuzeyindeki bozkırlardan inen Kuman-Kıpçak Türkleri ile Gürcüler arasındaki ilk karşılaşma 11. yüzyılda olmuş ve genelde bu ilk ilişkiler sakin geçmiştir. Kuzeyden gelen bu yeni Türk unsurlar, Gürcü kaynaklarında çoğunlukla *Kıpçak* olarak geçmekle birlikte, nadiren *Koman* adıyla da anılmaktadır.[^20] [Kiev Knezliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiev_Knezli%C4%9Fi) bünyesindeki [Doğu Slavları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Slavlar%C4%B1) tarafından defalarca yenilgiye uğratıldıktan sonra, 1095-1106 tarihleri arasında Kıpçakların bir kısmı [Şarukan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Earukan)'ın (Şaragan შარაღან) oğlu [Atrak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otrok) (Atraka ათრაქა, Artuq) önderliğinde kavimlerinden ayrılmış ve 750 km doğuya göç edip [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar)ın ([Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler)in) yanına yerleşmişlerdir.[^21] Böylece, Kıpçaklarla güney komşuları Gürcüler arasında temas kaçınılmaz hale gelmiştir. 1106 yılında [Bagrationi Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bagrationi_Hanedan%C4%B1)ndan Gürcü kralı [IV. David](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Davit) ilk karısından boşanıp Kıpçak lideri Atrak'ın kızı Guranduht (გურანდუხტი *Guranduxṭi*) ya da Guaranduht (გუარანდუხტი *Guaranduxṭi*) ile evlenmiştir.[^22][^23][^24] Daha sonra, hâlâ birleşik krallığının dışında bulunan [Kvemo Kartli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kvemo_Kartli)'deki [Tiflis Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis_Emirli%C4%9Fi)'ni (თბილისის საამირო) kendisine katmak ve o sıralarda Gürcistan'ı egemenliği altına alan [Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)a karşı koymak için Kıpçak savaşçılarını ülkesine çağırmıştır.[^25] Dönemin (12. yüzyılın ilk yarısı) Ermeni yazarı [Edessalı Mateos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edessal%C4%B1_Mateos) 1121 yılındaki [Didgori Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Didgori_Muharebesi)nde kral David'in yanında savaşa katılan 15.000 Kıpçak askerinin bulunduğunu kaydetmiştir.[^26] Dört asırdır Müslümanların yönetimindeki [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis) 1122 yılında Kıpçaklar sayesinde Gürcü Krallığının eline geçmiştir.[^27] Kıpçakların tam olarak ne zaman geldikleri hiçbir yerde kayıtlı olmasa da, kabul edilen tarih 1118'dir.[^28] Modern Gürcü tarihçilerinden akademisyen [İvane Cavahişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0vane_Cavahi%C5%9Fvili) (ივანე ჯავახიშვილი 1876 – 1940) Kıpçakların Gürcistan'a gelişlerinin, "yerleşmeleri, eğitimleri ve teşkilatlanmalarının" 1118'den 1120'ye kadar sürdüğünü ifade etmekte, Kıpçaklann yaz ve kışları Gürcistan topraklarında geçirdiklerini ileri sürmektedir. İlk gelenler [Kartli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kartli)'ye yerleştirilmişlerdir.[^29] Gürcü vakayinamesi Kartlis Tshovreba'da yazılan bilgiye göre, 40.000 Kıpçak ve 5000 kölemen/köle sipahi (*monaspa*) Gürcistan'a göç etmiştir. Gürcistan topraklarına ilk dalga olarak gelen bu Kıpçaklara, yetmiş yıl sonra gelen ikinci dalga Kıpçaklardan ayırmak için Gürcü kaynaklarında *Eski Kıpçaklar* denir.[^30]

Hayvan yetiştiriciliği ile uğraşan [konar-göçer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konarg%C3%B6%C3%A7erlik) Kıpçakların yaşam tarzına çok uygun olduğu için yeni gelenler sınır (uç) bölgelerine yerleştirilmiştir.[^31] İskân edilen Kıpçaklar genellikle Selçuklu Türkmenlerinin sınır bölgelerine yerleştirilmişlerdir.[^32] Gürcü krallığının sınırlarını korudukları gibi, sınır ötesi civar bölgeleri de yağmalıyor, [ganimet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ganimet)lerin bol olması sayesinde ülkeye ve iktidara bir sorun çıkartmıyorlardı. David'in [vakanüvis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vakan%C3%BCvis)inin kayıtlarına göre, diğer ülkelerin elçileri sık sık hediyeler getirip barış huzur ve "ülkelerinin Kıpçaklar tarafından tahrip edilmemesini" talep ederlerdi".[^33] Gürcistan'a ilişkin araştırmaların çoğunda hakim olan görüş doğrultusunda, Kral David'in vakanüvisine göre, Kıpçakların Gürcü topraklarında yerleşmesi iyi bir şeydi, zira ülkenin siyasi ve askeri hayatında önemli rol oynuyorlardı.[^34][^35] David'in vakanüvisi bir seferinde 15.000 savaşçıdan bahseder.[^36]

[İngiloylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiloylar) tarafından meskun olunan ve günümüzde [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) sınırları içinde kalan [Saingilo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saingilo) bölgesinde Kıpçak adlı bir yer ve nehir adı bulunmaktadır.[^37]

[Doğu Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Slav) kronikleri "[Hypatian Codex](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hypatian_Codex)"'de bir pasajda ilişkili olarak Vladimir Monomah'ın ölümünün ardından (1125) bir elçi, Ör adındaki bir ozan, Otrok'un [Don Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Nehri) yakınında yaşamış kardeşi Sırçan tarafından ona geri dönmesini ısrar etmesi için yollandı. Ör'ün ısrarları ve şarkıları faydasızdı ta ki o biraz yawşan, memleketi [steplerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_stepleri) çimenini getirene kadar. Bununla birlikte Otrok hüzünlenerek güvenlikten ve "yabancı topraklar"da kazandığı ününden vazgeçmeye karar verdi ve Kiev prenslerinin en ünlü rakibi Könçek'in babası olacağı steplere geri döndü ( 14. yüzyılda yaşamış [Çağatay](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Han'ı Könçek ile karıştırılmamalıdır.)[^38]

Tamar'ın ilk kronikleri “Yeni Kıpçaklar” teriminden bahseder. Bazı tarihçiler “Yeni Kıpçaklar” ifadesinin yeni gelen Kıpçaklar demek olduğunu düşünürler. Bununla birlikte bazı tarihçiler “eski Kıpçaklar” terimini ortaya sürerler. Bu tarihçilere göre IV. Davit döneminde gelenler eski Kıpçaklar iken Tamar döneminde gelenler ise “yeni Kıpçaklar”dır. Bu görüş Kıpçakların sürekli Gürcistan'a geldiği ve yerleştiği şeklindeki yanlış bir sanı üzerine kuruludur. Bu yanlış algılayış Davit'in kroniklerindeki 50,000 sayısının yanlış yorumlanmasını takip eder. “Eski Kıpçaklar” ifadesi kroniklerde bulunmamaktadır, bu ifade akademik literatürde ortaya çıkmıştır. Bu iki ifade eşit değildir ve aralarında önemli bir fark bulunmaktadır. “Yeni Kıpçaklar” Gürcistan'da yaşamadılar ve orada bir süreliğine askerlik görevi için geldiler. P. Sikharulidze'nin önermesi --“yeni Kıpçaklar” ifadesi muhtemelen 19. yüzyılda Hristiyanlığı yeni kabul eden Gürcüler “yeni Kartveller” (Yeni Gürcüler) ifadesinde olduğu gibi Hristiyanlığı kabul eden Kıpçaklar demektir.-- ayrıca dikkate alınmalıdır. Hatırlanabilir ki İngilo “yeni gelen” ifadesi yine din değiştirenleri ifade eder ancak bu sefer İslamı kabul eden Gürcüleri ifade etmektedir.[^39]

### Yeni Kıpçaklar 1185

![Geçit vermeyen Kafkas Dağlarında Kıpçakların Gürcü topraklarına geçerken kullandıkları ana güzergâh olan Daryal Geçidi o zamanlar Alanların toprağında idi (günümüzde ise onların ardılları olan Osetlerin toprağındadır), 1906](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b7/Darielpass_1906.jpg)
*Geçit vermeyen Kafkas Dağlarında Kıpçakların Gürcü topraklarına geçerken kullandıkları ana güzergâh olan Daryal Geçidi o zamanlar Alanların toprağında idi (günümüzde ise onların ardılları olan Osetlerin toprağındadır), 1906 (Darial Gorge , in: Luigi Villari: Fire and Sword in the Caucasus . ; T.F. ; Unwin, London 1906. ; Op: http://armenianhouse.org/villari/caucasus/frosty-caucasus.html ; From: de:Bild:Darielpass 1906.jpg by de:Benutzer:ChrisM, public-domain)*

![12. yüzyılda Kuman-Kıpçakların (Polovtsy) toprakları Karadeniz ve Kafkasların kuzeyinde Doğu Slavlarının (Russia) güneyinde yer alır](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Medieval_Russia_12th_century.jpg/1280px-Medieval_Russia_12th_century.jpg)
*12. yüzyılda Kuman-Kıpçakların (Polovtsy) toprakları Karadeniz ve Kafkasların kuzeyinde Doğu Slavlarının (Russia) güneyinde yer alır (Magnus, Leonard Arthur, public-domain)*

**Yeni Kıpçaklar** (Gürcüce: ახალი ყივჩაღები *ahali q'ivçağebi* ya da ყივჩაყნი ახალნი *q'ivçaq'ni ahalni*): Rus yıllıklarının verdiği bilgilere göre, 1174'te Kıpçaklar [Kobyak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kobyak) (Кобяк) ve Kıpçak hanı Atrak'ın oğlu [Konçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kon%C3%A7ak) (Кончак) adlı başbuğların idaresinde [Pereyaslav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pereyaslav-Hmel%27nitskiy) (Переяслав ya da Preyeslav)’a hücum etmiş ve 1177’de Ruslara [vasal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasal) olan [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)-[Uzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzlar)dan (Торки) [Berendiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berendiler)in altı şehrini almış, Rostovtsev yakınlarında Doğu Slav (Rus) alaylarını mağlup edip pek çok esir almışlardır.[^40] Rus yıllığı, Konçak’ın yanında ateşli silah atan bir asker ile kendi kendine atılan otomatik okların bulunduğunu, bir okun elli askere karşılık geldiğini belirtiyor. Bu ateşli silahın mahiyeti tam olarak bilinmiyor.[^41] [İgor Destanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0gor_Destan%C4%B1) [Doğu Slavları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Slavlar%C4%B1)ndan [Novgorod-Seversk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Novgorod-Seversk_Knezli%C4%9Fi) knezi [İgor Svyatoslaviç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0gor_Svyatoslavi%C3%A7)'in 1185 yılında [Kumanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar)a (Kuman-Kıpçaklar) karşı giriştiği başarısız seferini konu alır. 1186’dan itibaren Ruslar Kıpçakları püskürtmeye başlamış ve bundan dolayı Kıpçakların Kafkaslara ve Gürcistan’a ikinci büyük göçü gerçekleşmiştir.[^42] Kafkasya'da Kıpçaklar ile Gürcistan arasında doğrudan bir toprak teması yoktu ve her ikisinin arasında [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar) (günümüzdeki [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler)in atalarını oluşturan ana halklardan biri) bulunuyordu.[^43] Günümüzde Gürcistan ([Güney Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Osetya)) ile Rusya ([Kuzey Osetya-Alanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Osetya-Alanya)) arasında [Kazbek Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazbek_Da%C4%9F%C4%B1)nın doğusunda bulunan ve Demirkapı olarak da bilinen [Daryal Geçidi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Daryal_Bo%C4%9Faz%C4%B1) (ki daha çok Müslüman Kıpçakların kullandığı [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)'daki *Hazarların Kapısı* denilen [Derbend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derbent%2C_Da%C4%9F%C4%B1stan) geçidinden ayırmak için daha çok Hristiyan Kıpçakların kullandığı Daryal geçidine *Alanların Kapısı* adı da verilir) Alanların kontrolündeydi ve bu geçit kullanılarak Kıpçakların ikinci dalgası Gürcistan topraklarına geçmiştir.[^44] Kıpçak Hanı Sevinç’in kardeşi Savalt, ittifak ve yerleşmek üzere çok kalabalık bir ordu ile gelmiş bulunuyordu.[^45] [III. Giorgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Giorgi) dönemindeki kayıtlarda zaman zaman savaşlara çağrılan bir kavim olarak Kıpçaklardan bahsedilmektedir. Gürcü kronikleri yeni ve eski Kıpçaklar arasında ayrım yapar.[^46] Giorgi'nin kızı ve ardılı [Tamar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tamar) dönemindeki (1184-1207) Kartlis Tshovreba'nın vakanüvisi "yeni" Kıpçaklardan bahseder; "Yeni Kıpçaklar", muhtemelen Hristiyanlığı kabul eden Kıpçakları tanımlıyordu, zira F. Sikharulidze'ye göre Hristiyanlığı sonradan kabul eden Gürcülere de "yeni Gürcüler" denmekteydi.[^47] Hristiyanlaşıp (გაქრისტიანებული) Gürcüleşen Kıpçak memurlar «Kıpçaklığını kaybetmiş» (ნაყივჩაღარი *naqivçağari* ya da ნაყივჩაყარი *naqivçaqari*)[^48] Gürcü olarak telakki edilmiş ve bunlar [aznavur](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1n%C4%B1rtepe%2C_Nusaybin) denen Gürcü soylularının (აზნაურნი *aznaurni* ya da აზნაურები *aznaurebi*) kanlı isyanlarında kilit rol oynamışlardır. Bu Kıpçalıktan çıkıp Gürcüleşen Kıpçaklar arasında Gürcü ordusunun başkomutanı (*amirspasalar*) ve içişleri bakanı (*mandaturtukhutsezi*) [Kubasar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubasar) (ყუბასარი *Qubasari*) ile [Kutlu Aslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutlu_Aslan) öne çıkar. Tamar'ın vakanüvisi ayrıca Kıpçak hanı Sevinç'in kardeşi Savalt'ın Gürcistan'da askerlik yaptığından da bahseder.[^49] Gürcü ordusundaki Kıpçak paralı askerlerin ücretlerini karşılayan ve *sakıpçako* (საყივჩაყო *saq'ivçaq'o* საყივჩაღო *saq'ivçağo* ya da "saqipchake" Kıpçak yararına[^50]) adı verilen haracın III. Giorgi'nin hükümdarlığı döneminde toplanmaya başlandığı tahmin edilmektedir. Bu haracı toplayan resmî görevli anlamına gelen "mosaqipcahke" terimine [VIII. Davit](https://turkipedia.org/tr/wiki/VIII._Davit) (1273-1311) tarafından yayınlanan 1297 tarihli bir belgede rastlanmaktadır.[^51] Yeni Kıpçaklardan bir kısmı kraliyet ordusuna katılmayı reddedip, [Gence](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gence) ve [Aran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arran_%28Kafkasya%29) gibi [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) şehirlerine inmiştir.[^52] Kıpçaklar, [Moğolların Gürcistan seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan%27%C4%B1n_Mo%C4%9Follar_taraf%C4%B1ndan_istilas%C4%B1) sırasında 1230'dan itibaren bölünmüş ve bir kısmı Moğol ordusuyla karışmıştır.[^53]

## Mirası

Bazı tarihçiler, David'in vakanüvisinin "Kıpçaklann büyük çoğunluğu gün be gün Hristiyan oluyordu" biçimindeki ifadelerini fazla büyüterek, Kıpçakların Gürcüceyi kolaylıkla öğrendiğini ve hızla asimile olduğunu iddia etmektedir.[^54]

Gürcü yazılı eserlerinde (11-20. yüzyıllar) ve çeşitli tahrir defterlerinde (*statistikuri aghtserilobani*) geçen Türkçe özel isimler Marine Janashia'ya göre Gürcüce'ye [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na giren [Anadolu Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Azeri Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) ve [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na giren Kafkas Türk dillerinden ([Karaçay-Balkar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-Balkarca) ve [Kumuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuk%C3%A7a)) intikal etmiştir. Gürcülerin [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar), [Peçenekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C3%A7enekler), [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) ve [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar)la irtibatlı oldukları tarihten bilinmektedir. Kafkasya'da sakin bulunan Türk kabilelerine ait özel isimler de, ekseriyetle, [Svan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Svanca) dilinde ve Gürcistan'ın dağlık bölgelerindeki [lehçelerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCcenin_leh%C3%A7eleri) göze çarpmaktadır. Yazılı kaynakların yokluğu sebebiyle, Karaçay-Balkar ve Kumuklara ait olan bu özel isimlerin hangi yüzyılda Gürcistan'ın dağlık bölgelerindeki lehçelere nüfûz ettiğini tayin etmek ise artık gayr-ı mümkün görünmektedir. Karaçay-Balkar ve Kumuk dillerinin henüz oluşmadığı dönemlerde, Eski Gürcistan'da yayılmış olan Türkçe özel isimler arasında ასლანი “Aslani” («[aslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aslan)») ile buna dayalı ასლანაძე “Aslanaჳe”, ასლანიშვილი “Aslanišvili”, ასლანიკაშვილი “Aslanik‘ašvili” gibi aile adları diğer Türk adlarıyla birlikte görülür.[^55]

Gürcistan'a yerleşen bu Kıpçakların [Ahıska Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska_T%C3%BCrkleri)nin atalarından biri olduğu da ileri sürülmektedir.[^56][^57]

[Akdes Nimet Kurat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdes_Nimet_Kurat)'a göre, *Gürcistan’a giden Kumanlardan büyük bir kısmı dönmemiş, orada kalmış ve türlü ovalarda yerleştirilmişlerdir. Doğu Anadolu’da ve Çıldır gölü çevresindeki Kıpçaklar işte bunların halefleridir*.[^58] Böylece bu Kıpçaklar hem bugünkü Ahıska Türklerinin hem de Artvin, Ardahan, Oltu, Tortum, Narman halkının etnik oluşumunda pay sahibi olmuşlardır.[^59][^60]

Oğuz ve Kıpçak Türklerinin kaynaşıp harmanlandığı bir coğrafya görünümü veren Ahıska bölgesi ağzı, Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin_%28il%29) ilinin [Ardanuç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardanu%C3%A7), [Artvin Merkez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin), [Yusufeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusufeli), [Şavşat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eav%C5%9Fat) ilçeleri, [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan_%28il%29) ilinin [Posof](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posof) ve [Çıldır](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1ld%C4%B1r) ilçeleri ile büyük ölçüde paralel, [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)’un Çoruh ırmağı ve kollarındaki yerleşim birimleri ile pek çok özellik bakımından ortak, bazı hususlarda ise Doğu Karadeniz ağızları ile de ortaklaşan yönlere sahiptir.\<ref name="refErdinçdemiray"\>Demiray, Erdinç (2012). [Anavatanlarından sekiz ülkeye dağıtılmış bir halk: Ahıska Türkleri](http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1522246473_49Demiray%20Erdin%C3%A7_S-877-885.pdf) . Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic*, Volume 7/3, Summer 2012, p. 877-885, Ankara\</ref\>*

[Anadolu ağızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_a%C4%9F%C4%B1zlar%C4%B1)nın oluşumunda Oğuz dışı Türk boylarının da etkisi görülmektedir. Karadeniz sahil şeridinde özellikle [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit), [Bartın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bart%C4%B1n), [Tirebolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tirebolu) ve Artvin'de yoğun olmak üzere, Anadolu'nun her tarafından serpinti hâlinde Kıpçak Türkçesi özelliklerine (ñ \> y, g \> v, s \> h, f \> p, ş \> s, a \> å, ünlü-ünsüz uyumsuzluğu vs.) rastlanmaktadır.[^61]

## Ayrıca bakınız

- [Gürcistan tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_tarihi)
- [Kiev Knezliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiev_Knezli%C4%9Fi)

## Bibliyografya

- Anchabadze, G.Z. (1980), *The Qipchaks in Georgia*. — “Problems of Modern Study of Turks”. Alma-Ata Rus
- Chkhataraishvili, K. (1986), *The Kipchak Resettlement in Georgia 1118*, in: [Gürcistan Sovyet Ansiklopedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_Sovyet_Ansiklopedisi) (*Encyclopaedia Georgiana*), Tiflis ka icon
- [Golden, PB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peter_Benjamin_Golden) (1984), *Cumanica I: the Quipchaqs in Georgia*, Archivum Eurasiae Mediiaevi 4: 45-87
- Kırzıoğlu, MF. (1976), [''Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar''](https://web.archive.org/web/20130409222551/http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Yayinlar). Atatürk Üniversitesi, Erzurum; ikinci baskı: 1992, TTK, Ankara
- Rapp, SH (2003), *Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts*, Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5
- Suny, RG (1994), *The Making of the Georgian Nation: 2nd edition*, Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
- Wink, Andre (2001), *Nomads in the Sedentary World*, Routledge (UK) ISBN 0-7007-1370-0

[^1]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^2]: Marine Janashia (yazan). Gürcü dilindeki Türkçe kökenli özel isimler (Turkuli Tsarmomavlobis Antroponimebi Kartulshi). Çevirenler: Ali Ertuğrul ve Alexander Chulukhadze. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 2 (2010) 115-129 <http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/marine_janashia_gurcu_dili_ozel_isimler.pdf>
[^3]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^4]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^5]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^6]: Kumekov, Bolat E. (1993). XII-XIII. asrın başında Batı Deşt-i Kıpçak'taki Kıpçak boy birliklerinin etnonimleri hakkında . Türkçe’ye çevirenler: Mehmet Kıldıroğlu ve Çıngız Samuddinov. Aslı: Кумеков Болат Е. Об этнонимии кыпчакской конфедерации Западного Дешт-и Кыпчака ХІІ-начала ХІІІ века // Известия, СОН, 1 (187), НАН РК, Алматы, 1993, с.58-70 <http://journals.manas.edu.kg/mjsr/oldarchives/Vol01_Issue02_2001/273-644-1-PB.pdf>
[^7]: Özyetkin, Ayşe Melek (2006). “Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı” , (Konferans) Chinese Academy of Social Science, Sino-Foreign Relationship Department of Institute of History, Beijing/CHINA (23 January 2006) <http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/ozyetgin_tarihten_bugune_turkdili.pdf>
[^8]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^9]: “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” , Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 <http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php>
[^10]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^11]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^12]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/viewFile/1715/1714>
[^13]: Vásáry, István, Cumans and Tatars: Oriental military in the pre-Ottoman Balkans, 1185-1365, (Cambridge University Press, 2005), 6; "..two Turkic confederacies, the Kipchaks and the Cumans, had merged by the twelfth century.".
[^14]: Google Books. <http://books.google.com.tr/books?id=UgwFDQjo754C&pg=PA171&dq=kipchaks+turkic&hl=tr&ei=AHZeTPzBHsq6jAfmls3xAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false>
[^15]: Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85 <http://www.jstor.org/stable/4202137>
[^16]: Brosset, M. F., Gürcistan Tarihi (Çeviren: Hrand D. Andreasyan, Notlar ve Yayına Hazırlayan: Erdoğan Merçil), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2003. (sayfa: 388)
[^17]: Kırzıoğlu, M. Fahrettin (2008), “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hıristiyan Atabekler Hükümeti-I (1268-1578)” , Bizim Ahıska, Yıl: 4, Sayı: 10, Bahar 2008. <http://www.ahiska.org.tr/wp_pdf/sayi10/parcali/14_sirali-1.pdf>
[^18]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^19]: Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85 <http://www.jstor.org/stable/4202137>
[^20]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^21]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^22]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^23]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^24]: შოთა მესხია (Şota Meshia) – ძლევაჲ საკვირველი . თბილისი, გამომცემლობა „მეცნიერება“, 1972 წ. <http://orthodoxy.ge/pdf/sh.meskhia-dzlevai-sakvirveli.pdf>
[^25]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^26]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^27]: Bedirhan, Yaşar (2006). Ortaçağda Kafkasya'da Selçuklularla-Gürcüler arasında siyâsi hâkimiyet mücadelesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2000/6, 159-184 <http://www.sosyalbil.selcuk.edu.tr/dergi/sayi1-8/6/9.pdf>
[^28]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^29]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^30]: Kırzıoğlu, M. Fahrettin (2008), “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hıristiyan Atabekler Hükümeti-I (1268-1578)” , Bizim Ahıska, Yıl: 4, Sayı: 10, Bahar 2008. <http://www.ahiska.org.tr/wp_pdf/sayi10/parcali/14_sirali-1.pdf>
[^31]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^32]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^33]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^34]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^35]: The Georgian Chronicles about the Cuman - Kipchak resettlement in Georgia at the TITUS Project <http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/kcx1/kcx1333.htm>
[^36]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^37]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^38]: Gerard Chaliand (2003), Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube, p. 52. Transaction Publishers, .
[^39]: Caucasus Journals of Social Sciences. <https://www.ug.edu.ge/storage/journals/May2018/k5yYEDLfacaT38MtSr91.pdf>
[^40]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^41]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^42]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^43]: Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85 <http://www.jstor.org/stable/4202137>
[^44]: Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85 <http://www.jstor.org/stable/4202137>
[^45]: Selçuklu-Kıpçak İlişkileri. <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^46]: Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85 <http://www.jstor.org/stable/4202137>
[^47]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^48]: როლანდ თოფჩიშვილი, ეთნოისტორიული ეტიუდები , წიგნი I, ენა და კულტურა, თბილისი 2005 [Topchishvili Roland A. Ethnohistorical etudes, book I, Tbilisi, 2005]. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, საქართველოს განათლების სამინისტროს თბილისის ილია ჭავჭავაძის სახ. ენისა და კულტურის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (...ნაყივჩაღარი, ნასომხარი, ნაოსარი, ნალეკარი, ნათურქალი, ნასპარსალი, ნარუსალი ... naqivchaghari, nasomkhari, naosari, nalekari, naturkali, nasparsali, narusali) <http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000071/123.pdf>
[^49]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^50]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^51]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^52]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^53]: Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II) <http://www.fed.sakarya.edu.tr/arsiv/yayinlenmis_dergiler/2009_2/2009_2_S5.pdf>
[^54]: Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği <http://www.gdd.org.tr/yazidetay.asp?id=67>
[^55]: Marine Janashia (yazan). Gürcü dilindeki Türkçe kökenli özel isimler (Turkuli Tsarmomavlobis Antroponimebi Kartulshi). Çevirenler: Ali Ertuğrul ve Alexander Chulukhadze. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 2 (2010) 115-129 <http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/marine_janashia_gurcu_dili_ozel_isimler.pdf>
[^56]: Yunusov, Arif. The Akhiska (Meskhetian Turks): Twice Deported People. "Central Asia and Caucasus" (Lulea, Sweden), 1999 # 1(2), p. 162-165
[^57]: Tombuloğlu, Tuba (2003). Kafkasya'nın etnik ve kültürel yapısı'nın oluşumunda Türklerin rolü . T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Bölümü (Genel Türk Tarihi) Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans tezi, danışman: Saadettin Gömeç, Ankara. <http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/407/703.pdf>
[^58]: Kurat, Akdes Nimet (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1972, sayfa: 84.
[^59]: Özel, Haşim (2007). “Ahıska Türkleri Yakın Tarihi”, 'Eğitişim Dergisi, E-Eğitim Bilim ve Sanat Dergisi, Kasım 2007, sayı: 17, sayfa: 3-4.
[^60]: Efendioğlu, Süleyman (2009). Ağrı ili ağızları . Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/3 Spring 2009, sayfa: 808-840 <http://www.turkishstudies.net/sayilar/sayi16/efendio%C4%9Flus%C3%BCleyman835.pdf>
[^61]: Karahan, Leyla (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara, sayfa: 181