Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti

Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti (Osmanlı Türkçesi: Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Muvakkate-i Millîyesi^{[1]Mustafa Budak, İdealden Gerçeüğe: Misâk-ı Millî'den Lozan'a Dış Politika, Küre Yayınları, ISBN 975-6614-05-6, s. 31-32.}/Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Cumhuriyesi^{[2]Toplu eserler: Osmanlı ve cumhuriyet tarihi yazıları (2006), Turhan Kitabevi, sf. 252}), Güneybatı Kafkas Cumhuriyeti^{[3]İ.Ü. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü yıllığı, 8. cilt (1993), İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, sf. 74[4]Yükseler, Kayhan. Güneybatı Kafkas'ta Taşnak mezalimi (2006), Kaynak Yayınları, sf. 125[5]Yılmaz, Salih. Türkiye ve Kafkasya'da yaşayan Karapapak (Terekeme) Türkleri tarihi ve kültürü (2007), sf. 60} veya Kars Cumhuriyeti^{[6]Kelebek ömürlü cumhuriyet (Türkçe). Erkan Karagöz.} adlarıyla da bilinir, 17-18 Ocak 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Büyük Kars Kongresi'nin sonucunda kurulan ve 19 Nisan'da İngilizlerin Kars'ı işgal etmeleriyle son bulan geçici hükûmet.^{[1]Mustafa Budak, İdealden Gerçeüğe: Misâk-ı Millî'den Lozan'a Dış Politika, Küre Yayınları, ISBN 975-6614-05-6, s. 31-32.} Elviye-i Selâse'nin tamamını kapsamakta birlikte Kars (Hükûmet merkezi), Batum, Ahıska, Ahılkelek, Artvin, Ardahan, Acara, Posof, Çıldır, Göle, Oltu, Karakurt, Sarıkamış, Karapınar, Kağızman, Kulp, Iğdır, Serdarabat, Aralık, Nuraşen, Nahçıvan, Culfa ve Ordubad gibi yerleri kapsamaktaydı.^{[7]Budak, A.g.e., s. 175. (Ahmet Ender Gökdemir, Cenûb-i Garbi Kafkas Hükümeti, Ankara, 1989)}

İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Somerset Arthur Gough-Calthorpe tarafından kaldırılmıştır.

Tarihi

Kuruluşu

9 Ekim 1918'de Ahıska Hükûmet-i Muvakkatası, 3 Kasım'da Aras Türk Hükûmeti, 5 Kasım'da Kars İslam Şurası kurulmuştur. 15 Kasım'da Birinci Kars Kongresi düzenlenmiş ve sekiz kişilik Muvakkat Heyeti seçilmiştir. 30 Kasım'da İkinci Kars Kongresi (Kars İslam Şurası Büyük Kongresi) düzenlenmiş ve Millî Şura Hükûmeti kurulmuştur. Aras ve Ahıska'daki hükûmetlerini birer şubesi sayarak Millî Şura Hükûmetine katılmıştır.^{[1]Mustafa Budak, İdealden Gerçeüğe: Misâk-ı Millî'den Lozan'a Dış Politika, Küre Yayınları, ISBN 975-6614-05-6, s. 31-32.}

I. Dünya Savaşı sonunda 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti ordusu birliklerinin Güney Kafkasya'dan çekilmesini öngörmüştür. Osmanlı Devleti bu hükme uyarak 4 Aralık 1918 tarihinde askerlerini 1877 yılından önceki Rusya sınırına aynı uzaklıktaki yere çekecektir. Fakat Kars'tan askerlerini 2 ay sonra çekme kararı almıştır.

Bu kararın nedeni halkın bölgede bir hükûmet kurmasına zaman vermektir. Çünkü askerlerin geri çekilmesi ile Elviye-i Selase denen Kars, Batum ve Ardahan, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti işgaline açık bir hale gelecektir. Bunun üzerine 29 Ekim 1918 tarihinde Ahıska ve Ahılkelek çevresinde Ahıska Hükümet-i Muvakkatası (Ahıska Geçici Hükûmeti), 3 Kasım 1918 tarihinde Emir Bey Ekberzâde başkanlığında, merkezi Iğdır olmak üzere Aras Türk Hükûmeti ve 5 Kasım 1918'de Kepenekçi Emin Ağa (Emin Ağa Borçalı) ve Piroğlu Fahreddin Bey başkanlıklarında merkezi Kars olmak üzere Kars İslâm Şûrası kurulmuştur. 30 Kasım 1918 tarihinde Kars'ta toplanan kongrede bu üç hükûmet Kars Millî İslâm Şûrası Merkez-i Umumisi adı altında birleşmiştir. Başkanlığına Cihangirzade İbrahim Bey seçilmiştir.^{[8]Milli Mücadele'de Elviye-i Selase (Türkçe). ATAM.} 60 yöresel temsilcinin katıldığı^{[9]Ulusal ve Yerel Kongreler Kronolojisi (Türkçe). TBMM.} bu kongre ile Kars, Oltu, Kağızman, Igdır, Sarıkamış, Ardahan ile Türklerin veya Müslümanların yaşadığı Ahılkelek, Ahıska ve Batum gibi şehirlerde yaşayan halk örgütlenmiştir.^{[10]W.E.D. Allen, P. Muratoff, "Caucasian Battlefields", Cambridge, 1953.} 17 Ocak 1919 ve 18 Ocak 1919 tarihlerinde Dr. Esat Oktay Bey başkanlığında^{[11]A. Ender Gökdemir, Cenûb – i Garb – i Kafkas Hükûmeti, Ankara,1998, s. 90.} Kars'ta toplanan kongreye 131 temsilci katılmış ve kongrede Kars Millî İslam Şûrası'nın adı Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Muvakkata-i Milliyesi (Güneybatı Kafkasya Milli Geçici Hükûmeti) olarak değiştirilmiştir. Başkanlığına yine Cihangirzade İbrahim Bey seçilmiştir. Bu geçici hükûmet, 18 maddeden oluşan anayasası ve yeşil ve kırmızı zemin üzerinde bulunan ay-yıldızlı bayrağı kabul edip; 12 üyeli bir bakanlar kurulu ve halkın oyu ile seçilen 131 milletvekilli bir parlamento kurmuştur.^{[8]Milli Mücadele'de Elviye-i Selase (Türkçe). ATAM.} 25 Mart 1919 tarihinde bu meclis Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümet-i Cumhuriyesi adını almıştır.^{[8]Milli Mücadele'de Elviye-i Selase (Türkçe). ATAM.[12]H. Pehlivanli, "The Post Armistice situation on South-West Caucasia" in "Kars and Eastern Anatolia in the Recent History of Turkey", Ankara, 1994.} Hükûmet Kars'ın dışında Artvin, Ardahan, Batum, Gümrü, Sarıkamış, Nahçıvan, Ordubad ve Iğdır'ı sınırları içinde saymıştır.

Bayrak

Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmetinin bayrağı üzerine çeşitli spekülasyonlar bulunmaktadır. Uzun yıllardır internet ortamında dolaşımda olan, göndere yakın kısmında dikey yeşil bir şerit ve geri kalan bölümünde kırmızı bir zemin olmak üzere iki renkten oluşan, kırmızı alanın ortasında beyaz renkli, açık ucu göğe bakan bir ay ile ayın üst kısmında bir yıldız yer almaktadır. Mevcut olarak dolaşımda olan ve Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti bayrağı olarak kabul gören bu bayrağın, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü arşivlerinde yapılan araştırma neticesinde yanlış ve uydurma bir bayrak olduğu ortaya çıkmıştır. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Arşivi'nde muhafaza edilen bayrak çiziminde hükûmetin bayrağı kırmızı ve mavi renklerden oluşmakta ve üzerinde ay-yıldız bulunmaktadır.^{[13]İki Hükümet Bir Teşkilat: Garbî Trakya Hükümet-i Muvakkatesi’nden Cenub-î Garbî Kafkas Hükümeti Muvakkate- î Milliyesi’ne. History Studies, Şubat 2014.[14]Doğu’da Yerel Bir Millî Mücadele Önderi: Cihangirzade İbrahim. Türkiye Bilimler Akademesi.}

Yıkılışı

Bölgede bulunan İngilizler, yerel hükûmetin çalışmalarına bir süre göz yumdular. Ancak 19 Nisan 1919'da Kars'ı işgal ederek hükûmetin varlığına son verdiler.^{[15]Chapter Six: The Final War in the East. — Kars, page 211. // Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922. Author: Justin McCarthy. Princeton: Darwin Press, 1995, XV+368 pages.ISBN 9780878500949} Hükûmetin 12 üyesini tutuklayarak önce Batum'a, sonra da Malta'ya sürdüler.

İngilizlerin Ermenilere devrettiği Kars, 1920 sonbaharında Kâzım Karabekir komutasındaki Türk birliklerinin bölgeyi ele geçirmesine kadar bir buçuk yıl işgal altında kaldı.

Malta Sürgünü

Malta'ya sürgüne gönderilen isimler aşağıdaki gibidir.^{[16]Malta Sürgünleri.}

Zaman Çizelgesi

• Mart 1878, Rusya Kars'ı Osmanlı'dan ilhak eder.

• 3 Mart 1918, Rusya Brest-Litovsk Antlaşması'nın şartlarına uyarak Kars'ı terk eder.

• 14 Nisan 1918, Osmanlı Kars'ı tekrar topraklarına dahil eder.

• 30 Ekim 1918, Mondoros Mütakeresi imzalanır ve 1. Dünya Savaşı'nın Orta Doğu Cephesi sona erer.

• 30 Ekim 1918, Osmanlı Ordusu Kafkaslar'dan çekilir.

• 1 Aralık 1918, Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti ilan edilir.

• 13 Ocak 1919, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'nden Ermeniler Kars'a gönderilir.

Ayrıca bakınız

• Brest-Litovsk Antlaşması

• Türk Kurtuluş Savaşı Doğu Cephesi

• Gümrü Antlaşması

• Kars Antlaşması

• Malta sürgünleri

• Kurtuluş Savaşı

• Türk Kurtuluş Savaşı kronolojisi

• Iğdır Millî Cumhuriyeti

• Aras Türk Cumhuriyeti